משפּחה Bessis

דער שם־משפחה Bessis גיט זיך נישט אָפ זיין אָריגין אָן אַמביגואיטעט, און דער עהרליכקייט פאָדערט אויפצוטראָגן מערערע קאָנקורירנדע הייפּאָטעזעס אַנשטאַט איין זיכערקייט. די וויסנשאַפֿט פון די נעמען פון יודישע פּעמיליעס אין צפון־אַפריקע לערנט אַז אן אייביג שם־משפחה קען דער רעזולטאַט פון פֿאַרשיידנע עטימאָלאָגישע שׁלייקן זיין, און אַז די פֿamilyер־טראַדיציע און די אַרכיוו זעלטן זיך צוזאַמנצוטּראָגן [Toledano, די שמות־משפחות פון יודישע פֿעמיליעס אין צפון־אַפריקע, 2003].

אַ ערשטער ווועג פֿארביינדט Bessis צו אַ ווארצל טאָפּאָנימיש אָדער שטאַם־מעסיק, גלייך ווי אַ סך צפון־אַפריקאַנישער שמות געצוג אויף אָרטן אָדער אוירשּׁפרונגס־גרופּעס. אַ צווייטער לעזאַרט רוקט אים נאָענט צו עברײַ־בערבער־פֿאָרמאַציעס אַלגעמיינע אין דעם מגרבי אָרט, וווּ די קאָנסאָנאַנץ פון דעם שם אַלץ אָן קנדלט זיך שטעלט אין דעם טוניזישן שּׁפּראַך־לאַנדשאַפֿט. די הייפּאָטעזעס זאָלן פּלוץ בלייבן עקספּליציט קאָניעקטוראַל: קיין אַקסעסיבל קוועל פון רעפֿערענץ דאָ שניידט נישט דעפֿינאַטיוו די עטימאָלאָגיע, און עס וואָלט אַנעהרליך געווען אױס אַ שמא אָפּטן אַלס געווארט דארצ

שטעלן.

וואָס איז קעגנטייל סאָליד פּאַטעקאַנט דורך די אָנאָמאַסטיקער פֿאָרשונג, זע דער אַלגעמיינער רײַם: די שמות־משפחות פון יודישע פֿעמיליעס אין צפון־אַפריקע האָבן זיך פֿעסטגעמאַכט און מיטגעגעבן לאַװ לאָגיקער פון שׁלאַכט, פּלאַץ און קהילה, און זייער קרויץ־שׁטודיום — רבנישע־רעגיסטרער, נאָטאַר־אַקטן, קאָלאָניאַלער צעלונגן — לאָזט אונדז אויסצופֿילן אָפּ פֿאַרלעמליכע פֿאַמילע־בױמער פֿון דער XVIII-XIX יאָרהונדערט [Toledano, אַ געשיכטע פון פֿעמיליעס, 1999]. פֿאַר די פֿריערדיקע צײַטן, די דאָקוּמענטאַציע וועלט זיך שׁמאָל, און דער מושׂקל פובדערט צו רעדן פון «מעג־זיין» אַנשטאַט «פּאַטעקאַנט». דער שם Bessis שטעלט זיך אַלץ אין דער גרויסער משפּחה פון די שמות־משפחות פון דער יודישער טוניזיע שטאַדט, אָן אַז מען קען, בײ דעם שטאַנד פֿון הײַנט, זיכערן די אנציקער־ערשטער אָריגין.

כדי להבין את מסלול התפתחותה של משפחת Bessis, צריך למקם את הקהילה היהודית של תוניסיה בשרשרת הזמן הארוכה. נוכחת בקרקע התוניסאית מימי הקדם, ממובנת סביב Tunis, DouDjerba והעיירות של החוף, חוו הקהילה הזו סידור מחדש משמעותי בתקופה המודרנית עם הגעתם של יהודים מ-Livorno וממדינות איטליקיות — ה-Grana — שבאו להוסיף לתשתית הילידה של ה-Twansa. דואליות זו חקרה עמוקות את הסוציולוגיה של היהדות התוניסאית, מחולקת בין בורגנויות פתוחות לאירופה לבין אוכלוסייה קדומה יותר, דוברת ערבית יותר.

ההיסטוריה הכללית של יהודי צפון אפריקה, מעופפים בין אינטגרציה להדרה, משתרעת בחוטים הרחבים יותר של יחסים בין רוביות ומיעוטות יהודים בעולם העכשוי, שבו עלייתה החברתית של משפחות מסוימות התקיימה בתוך דחפים של עיינות [Lindemann, Esau's Tears, 1997]. בתוניסיה, ההגמוניה הצרפתית שנקבעה ב-1881 האיצה את הצרפתיות של האליטה היהודית: בית הספר של Alliance israélite universelle, הבר, הרפואה והסחר הפכו לדרכי קידום שצפו חלק מן הקהילה לתוך בורגנויות עירוניות דוברות צרפתית.

בדיוק בתוך הסביבה הזו — זו של משפחות יהודיות תוניסאיות המעורבות בהערכות ובמודל תרבותי צרפתי תוך כדי נשמור קשור לארץ התוניסאית — רכשה שושלת Bessis את פיזיוגנומיותה המודרנית. המשפחה שייכת לאליטה בינונית הזו, לא ממש קולוניאלית ולא פשוט "ילידה", שחבריה משחקו תפקיד של עוברי דרכים בין העולמות. מיצוב זה, עשוי איזון ומתח, מסביר בחלק ניכר את הבחירות הפוליטיות והאינטלקטואליות של הדורות הבאים: נאמנות לתוניסיה, שאיפה לשוויון אזרחי, ואחר כך הקריעה של הגלות.

דער אַמאַט אינסטיטוציאָנאָל באַשטעטיקטער פיגור פון דער שושלת איז Albert Bessis (1885-1972), אַ טוניזיער שטאָטשרײַבער און פאָליטיקער. גאַנגן פון דער בורזשואַזיע פון טוניס, האָט ער זיך אַזוי איבערגעוויזן אין דער שטאָטשרײַבערײַ און איז אָנגעוואָקסן צו אײנער פון די אנערקענטע רעפרעזענטאַנטן פון דער יידישער גמיל־שאַס אין דעם עפנטלעכן לעבן פום פראָטעקטאָראַט, זיצנדיק אין דער גמיל־שאַס־אינסטיטוציעס און מיטטונדלעמען אין דיסקוסיעס איבער דעם סטאַטוס פון די יידן פון טוניס.

דער נאָמען פון אלברט בעסיס איז אומאַפלייזנדיק פארבונדן מיט דעם מעמנט פון צוברוך צום אימערן אָטאָנאָמיע, דענאָך צום אַנפאָנג. אין דער רעגירונג וואָס האָט Tahar Ben Ammar געפארמט אונטער די הערשאַפט פון Habib Bourguiba, בעת דער יבערגאַנג 1955-1956, איז Albert Bessis געבעטן געוואָרן צו נעמען אױף זיך מיניסטערישע פלייכטן — אַ באַמערקנסווערטער פאַקט, ווײַל ער איז געווען אײנער פון די וועניקע מיטגלידער פון דער יידישער גמיל־שאַס וואָס זענען אַנגעקומען צו אַ רעגירונגס־פונקציע אין טוניס אױף דעם וועג צו סוברעניטעט. דעם איר פרעזענץ סימבאָליזירט די וויל, דאָמאָלן אױסגעשטעלט דורך דעם נאַציאָנאַלן באַוועגונג, צו פארייניקן די מינאָריטעטן צום פרויעקט פון אַן אומבהענגיקער שטאַט.

דעם רעגירונגס־מיטטוקומנאַנץ, וואָס האָט געהערט צום רעגיסטער פון דער אַנגעשטעלטער געשיכטע, טוער צו זײן באַנוצט אין זיין וויכטיקײט: זי צײכנט דעם עררייכן פון אַן יאָרהונדערט פון ינטעגראַציע פון דעם יידישן עליט פון טוניס צו דער עפנטלעכער זאַך, און שטעלט צוגלײַך אײנס פון די לעצטע אַקטן פון דעם פרעזענץ אַהײם דעם גרויסן אַברוך. דאָ די יאָרן וואָס האָבן נאָכגעפאָלגט די אַנפאָנג פון 1956 האָבן געזען, פאַר גרונדן וואָס זענען גלײַך פאָליטיש, עקאָנאָמיש און געאָפּאָליטיש — בײַ דעם ערשטן רעאַנק די יקספּרעשנס פון דעם קאָנפליקט ישרוול-אַראָביש — די מאַסיוו ימיגראַציע פון די יידן פון טוניס צום פראַנקרײַך און Yisroel. Albert Bessis אינקאָרנירט אַלזוי אַ פיגור פון יבערגאַנג: דער פון דעם אײגנער יידישן עליט אױפן שװעל פון אַ היסטאָריש ברוך. זיין אִטינעראַרי פון אַן אָפּגעוויקלטער יוריסט פּרעפיגיורז דעם רופן וואָס וועט בליִען אױס אין דער קומענדער דור.

בדור הבא, משפחת Bessis מצאה ב־Sophie Bessis (נולדה ב־1947 בתוניס) קול אינטלקטואלי מדרגה ראשונה. היסטוריונית ועיתונאית, בתה של הסביבה המתוארת למעלה, היא הפכה את ניתוח היחסים בין צפון לדרום, את היסטוריית תוניס ואת מצבן של נשים בעולם הערבי לצירים של עבודה עשירה ומוכרת.

עבודתה משתרעת על פי גישת היסטוריונית ביקורתית, קשובה לפירוק הנרטיבים הדומיננטיים — בין אם הם קולוניאליים, לאומיים או מערבים. היא הקדישה בחסות ספרים להיסטוריה של תוניס המודרנית, לדמויות של הלאומיות התוניסאית, ולמעמדן של מיעוטים, ובהם שלה עצמה. רפלקסיביות זו — של אינטלקטואלית הצומחת מן הקהילה היהודית התוניסאית, כותבת על הארץ שעזבה תוך שנותרה קשורה אליה — מעניקה לעבודתה מימד של זיכרון מגולם.

המסלול של Sophie Bessis ממחיש תמורה אופיינית של התפוצות היהודיות בצפון אפריקה: המעבר מהעוסק הפוליטי הישיר, זה של דור Albert Bessis, לעוסק אינטלקטואלי והיסטוריוגרפי. היכן שהקדמון ישב במוסדות, הירושה חוקרת את המוסדות, את הלאומות ואת הנרטיבים. הרציפות בתנועה זו — מן העיר אל הכתיבה, מן הפקידות אל האוניברסיטה ואל הדיון הציבורי — מהווה אחד מחתימות המשפחה Bessis: משפחה שדור אחרי דור עמדה בנקודת הצומת בין תוניס לצרפת, בין הפעולה לתרגול, בין השייכות להמרחק הביקורתי.

דעם שיקor פון די Bessis קענט מען וואס־צו פאר שטיין בלויז דורך דעם גרויסן עקסאָדוס פון דער יידישער קהילה פון טוניסיע אין דער צווייטער העלפט פון דער 20ster יארהונדערט. קהילה מיט אַ סך עשרות־טויזנטער נשמות בעת־ערב דער זעלבסטשטענדיקייט, האָט דעם יידישקייט פון טוניסיע זיך פּאַקציע אַלע פארטריבן, אין לויף פון איין דור, קיין פראַנקרייך און ישׂראל. דעם מובא דאָס, בעת סובל־וואָלנדיק, האָט ומגעוואַנדלט פאַמיליעס מיט ווערצלן פון צענדליקע יארן אין דיאַספּאָרישע שושלות, צווינגנדיק זיי צו באויערן עלנדש נייע ציינער.

אין דעם קאָנטעקסט, גראט־נאָמען אַ דַרכן און מעמוריעל־פּאָס נעמט אַ באַזונדערע ווערט. די ארבעטן פון אָנאָמאַסטיקע און גענעאָלאָגיע סעפאַרדי האָבן בדיוק דעם פונקציע צו האַלטן, אריבער דעם צערשטרייונג, דעם שפּור פון שאָכות און אָריגינעס [Toledano, Eine Geschichte von Familien, 1999]. די גענעאָלאָגישע פּלאַטפאָרמעס סעפאַרדי, וואָס זאַמלן אַקטן, עדויות און בּנים־ברו בוימער, זאָגן פון דעם קאָלעקטיווען ארבעט פון ריטונג וואָס איז גע־טאָן דורך די דיאַספּאָרעס פון צפון־אַפֿריקע [Geneanet, Familie Encaoua, 2024]. אך אַז די רעסורסן דאָקומנטירן בהילה אַנדערע שושלות פון דער סעפאַרדישער גענוגה, זיי ווייזן די מעתודע אַנווענדבאַר צו דער ריקאָנסטיטוציע פון פאַמיליעס ווי די Bessis [Foundation for Sephardic Studies, 2024].

דאָ פּאַראָיינט זיך מעמוריע און היסטאָריע: די פאַמיליעל־טראַדיציע, געמאַכט פון דער יידן־זאגן וועגן דער טוניסישער אָריגין, דער דרך־חוץ, די מיסטער און די בעלי־שמות וואָס האָבן שטאַרק ווירקט, שטעלט צו דער אַרכיוו — רעגיסטאַרן פון ציווִיל־שטאַנד פון די פּראָטעקטאָראַט, אַקטן פון דער אַדוואָקאָטור, בילדן פון יענער צייט — וואָס זיי באַשטעטיגן אָדער נואַנסירן. די פּאַראָיינטשאַפט בלַײבט, כ״ו, ווּאַרשײנלעך מער ווי פול־ברכּה געגרענדעט פֿאַר די עלטסטע דורות, פאָלקס אַז עס איז קיין סיסטעמאַטישע אַוכטוואָרפ־אַרבעט וואָס מען קען צוגרייטן. זי לאַדט אַיין צו פֿאָרצוסעצן דער פּשוט אין די פּונדן פון טוניסיע און פראַנק־רייך, וואָ שלאָפן ארטער די שטיקן־אַרכיוו וואָס ערלױبן טוקטש די דיווערע פון היינט־יום שכן־דאָקומנטירט צו דעם קדמונים דערנעבן סך מעמוריע נאָך האָלט דעם רעקוויניש.

די שושלת Bessis ביטן דעם קונדענס פון א קאָלעקטיווער געשיכטע: דער פון א בורזשואַזיע יידן־טוניזיש, געפֿארמט אין דער קרייצווג פון ערבישע, אָטאָמאנישע און אייראפּעישע וועלטן, אינטעגרירט אין די עליטן פון דעם פּראָטעקטאָראַט, אַסאָשיאַטעד זום פּאָל־פּאַונדיַנג מאָמענט פון אומאָפּענדענץ, און דעמאָלט דיספּערסט דורך דעם עקסאָדוס. פֿון Albert Bessis, יוריסט און מיניסטער פון דער טראנזיציע פון 1955-1956, צו Sophie Bessis, היסטאָריקער פון קריטישע מעמארי, די משפּחה ילוסטרירט דעם דורכפּאַסאַז פון סיװיק עַנגײַדזשמענט צו אינטעלעקטואַלן עַנגײַדזשמענט, און דעם פֿאַרשטעלונג פון א אַנקערד בילאָנגינג צו אַ דיאַספּאָריק רעפֿלעקסיװ איידענטיטעט.

וואָס וואָס בלײַבט אׁעסטאַבלישט — די גאַװערנמענטאַל פּאַרטיסיפּאַציע פון Albert Bessis, די היסטאָרישע וועךְ פון Sophie Bessis — רוז אויף דאָקומענטעד פֿאַקטן; וואָס שטאָמט ארויס פון דעם אָרידזשין אָנאָמאַסטיק און דעם אַלטן דור שטאָמט נאָך צום געביט פון דעם פּראָבאַבל און קאָנדזשעקטשערד, און ערופֿן פון נייע ארכיוו־סוכן. דער «גראָס בוך» פון די Bessis איז אַלסו נישט פֿאַרלאָזן: עס עסקיצן א טראַדזשעקטאָריע, דיסטינגווישן אָנעסטלי דעם סו פון דעם סופּאָוזד, און קנפּייד צו די היסטאָריקן צו קומען דעם סאָרג פון קלאָייַן די סיילאַנסיז. אין דעם, עס מאַכט אָמאַדזש צו דעם גייסט זעלבן וואָס דאָס משפּחה האָט ענקאַרנאַטעד — דער פון אַ דימאַנדינג ווידן, אַטאַשד צו דער עמעס פון סאָרצן ווי טו די לויאַלטי פון מעמארי.