משפּחה Bernbaum

דער נאָמן Bernbaum צערלייגט זיך אין צוויי עלעמענטן פון גערמאַנישער אָריגין: אַ ערשטער טערמין, Bern- (אָדער Birn-), און אַ צווייטער, -baum, וואָס הײסט „בוים" אין דײַטש ווי אין ייִדיש. דער בעסטער בעשטאַטגטער און מערסט פארשפּרייטער פאָרם פון דעם טיפּ איז Birnbaum, לעגאַלנסאָלוט „בירנבוים" (פון Birne, די בירן, און Baum, דער בוים). Bernbaum איז אַ גראַפיש-דיאַלעקטאַלע וואַריאַנט, אין וואָס די וואָקאַל i פון Birn האָט זיך אַנטוויקלט אָדער איז טרנסקריביִּרט געווארן ווי e — אַ גרינג-פארשפּרייטס פאַکטן ווען אַ נאָמן גייט פון ייִדיש קיין אַדמיניסטראַטיוון דײַטש, דנאָך קיין אַנדערע אַלפאַביטן און טרנסקריפּציע־סיסטעמן. די לעקסיקאָגראַפיע פון יידישן פון מזרח אירופע פאַרציילט פּרעצייז דעם פאַמיליע פון וואַריאַנטן אַרום דעם זעלבן עטימאָן [Dictionary of Jewish surnames — Beider; Menk].

צוויי קלאַסישע היפּאָטעזן גיבן אן אַ סברה פון דעם עקזיסטענץ פון אַזאַ פלאַנץ-פאַמיליענאָמן. דער ערשטער איז דעקאָראַטיוו: אין דער צייט-שווילע פון יח און יט יארהונדערט, ווען די אָסטרײַכיש, פּרוישיש און רוסיש אדמיניסטראַציע הייסן קײן עברים אַ פעסטן פאַמיליען־נאָמן טראָגן, האָבן פילע משפּחות באַקומען אָדער אויסגעקליבן אַ „דעקאָראַטיוו" נאָמן מיט וואָרצלן וואָס פאָרשטעלן דער נאַטור — בלומעס, עדלשטיינער, בוימער. דער צווייטער היפּאָטעז איז שילד-טאָפּאָגראַפיש: אין די גערמאַנישע שטאַטן פון מיטל־ און מאָדערנער צייט, זיינען די הײזער נישט ident{ifikuirt} געווארן דורך אַ נומער נאָר דורך אַ געמאָלטע אָדער געשניצטע שילד. אַ הױז „בײם בוים" אָדער „בײם בירנבוים" קען אַזוי טראַנסמיטן האָבן זײן נאָמן קיין זײן אײנװאָנער, ווי דער בערימטער „At the red shield" (zum roten Schild) וואָס האָט געגעבן Rothschild.

דער לעגאַלער זין — „בוים" אָדער „בירנבוים" — דארף נישט יוּבערינטערפּרעטירן: אין דער רוב פון דער עקסטענט, דעמדן נאָמן טאָן נישט אָפפּיקן וועדער אַ מעלאָכע נאָך אַ פּראָפּערטי, אבער קומן אָפּ פון דעם אַדמיניסטראַטיוו צופיקן. זײער אינטערעס איז אַנדערװאָ: זיי באַװײזן דעם אנקער פון דער ייִדישער באַפעלקערונג אין אַ גערמאָנאָפאָנצ און יידישאָפאָנאָלאגישער וועלט, וואָס די אַלטעגלעכע שפּראַך נישט זיך אָנלאָיֿט מען מיטל־האָך־דײַטש זײן בטון לעקסיקאָן פון קאָנקרעטן נאַטור און האַביטאַט [Baumgarten, 2002]. דער נאָמן Bernbaum איז אין דעם זין אַ לינגװיסטיש־פאַסיל: ער קאָנזערוואַט, צוגעפארן אין אַ פאַמיליעננאָמן, אַ שטיקל פון מערב־ייִדיש און דײַטש פון ייִדישן קהילות.

דער געשיכטע פון דעם נאָמען Bernbaum איז אומצעטיילבאר פון דער גרױסער באוועגונג פון אויפצװינגן פון העררדיטאַרע פאַמיליע־נעמען אַ די יידישע באַפעלקערונג פון מיטל־ און מזרח־אייראָפע. פאַר דער צײט, האָבן זיך דער מערהײט פון אַשכנזים־יידן שׁטעלן דורך אַ טראדיציאָנאַלן סיסטעם אַ נאָמען אַ אַ פاָדער (למשל Yankev ben Yitskhok), אָפטמאָלס דערגאַנצט דורך אַ צונאָמען, אַ שׁום־נאָמען אָדער אַ צײכן פון פונקציע. דער ווײטלאַדזשנדיקער און טראנסמיטואַל פאַמיליע־נאָמען איז געװען דער אַוסנאָמע.

דער דרעיפונקט קום פון די ריפאָרמן פון אַבסאָלוטיסטישע שטאַטן דאַס מקפידים סן צו פיסקאַליזן, קאָנסקריפן און אַדמיניסטרירן זייערע יידישע אונטערטאנען. אין Österreich, דער Patente פון Joseph II (1787) צװינג די יידן צו אַנעמן דײטשע פאַמיליע־נאָמען; אַנאָלאָגע מאַסנאָמן וואָס אַרומגעטוען אין Prusse (עדיקט פון 1812), אין דעם Королевство Полиції און, סטעפּיק־בײַ־סטעפּיק, אין דער רוסישער אימפעריע איבער דעם 19טן יאָרהונדערט. אִס אין דעם קיידער אַז מערט זיך אױפגעפּלעמט די נאָמען קאָמפּאָזירט אין -baum, -berg, -stein, -thal און -feld. די לעקסיקאנס פון Beider געװיימט אַ דער רוסישער אימפעריע, דעם Королевство Полиције און דער Гальиции, און אָיך דאָס פון Menk פאַר דער יידיש־דײטשער געגנט, קאָרטאָגראַפירן מעטיקאָלאָז די רעגיאָנאַלע שׁטעלונג פון דיזע פאָרמן, וועלכע Bernbaum און Birnbaum [לעקסיקאנס פון יידישע פאַמיליע־נאָמען — Beider; Menk].

דער עסטעררײַכישער Galicia — דיזע פּראָװינץ וואָס כּלל היפּטזאַמלן Lemberg (Lviv) און Cracow — ערשײנט אַלס אַ הױפט־הױב פון די פאַמיליע־נאָמען אין -baum, ווײל דער יאָזעפּיס־אַדמיניסטראַציע איז געװען דאָרטן בעזונדערש אַקטיװ און סיסטעמאַטיש. מען באָמערקט דאָרטן אַ גרױסער טעטיקײט פון אָרנאַמענטאַלע נאָמען, אָפט צוגעשׁטעלט דורך דײטשנסװוצנדיקע בעאַמטן צו משפּחות וואָס, אין זייער טעגלעך לעבן, האָבן ווײטער טראָגן יידישע נאָמען. עס ווײלט זיך פּאָיםריק אַ דוואָלטעטאַט איז טיפּיש: אַ דײטשער צעטל־נאָמען — Bernbaum — קאָיגזיסטירט מיט אַ ז׳ ניצן גאָנג־פּראַך יידיש. דיזע שׁפּאַנונג צװישן דער אַדמיניסטראַטיװער נאָרם און דער שׁפּראַך גע־לעבט דורכגײט אַלע אָנאָמאַסטיק יידיש פון דער געגנט און קלערט דעם אופן אַז אַ נאָמען ווי Bernbaum האָט מעגן שׁרײַבן בלעטערש Birnbaum, בלעטערש Bernbaum, Birmbaum אָדער עס, אין סלאװיש־טראַנסליטעראַציע, אונטער צירילישע פאָרמן.

זי Bernbaum איז, לויט אִיר גראַפיע, אַ גערמאַניש נאָמען, אָבער אִיר נאָטיץ שטעלט אִים אַלס עקספליציטלי קנעקטעד צום יידיש [Q4894026 — Wikidata]. דערפאָר מוז מען די טראָגער פון דעם נאָמען צוריקשטעלן אין די ציוויליזאַציע וואָס איז געווען זייערע: די פון Yiddishland, דעם אָרט אָן פּאָליטישע גרענעצן אָבער פאַראייניקט דורך אַ שפּראַך, וואָס גייט פֿון די ברעגער פון דער Wisła ביז די ברעגער פון דער Dnipr. יידיש, אַ לאַנגע צייט שלעכט געמאַכט ווי אַ פּשוטער «זשאַרגאָן», איז געווען אין דער XIX און XX יאָרהונדערט דער פאָרמיטלער פון אַן אַוסטראָרדינער קולטור־בלי­הן [Katz, 2004].

די קולטור דערלעבט, צווישן דער סוף פון XIX יאָרהונדערט און דעם צווישן־צוויי־מלחמות־צייַטן, אַ מע­מש וויידער­געבורט. די יידישע ליטעראַטור האַט זיך דורכגעזעצט מיטן «קלאַסיקער» — Mendele Moïcher Sforim (Abramovitsh), Sholem Aleichem און Y. L. Peretz — וואָס האָבן אַ יום־יומיש־שפּראַך געמאַכט צו אַן אַלגעמײנער ליטערערער אִינסטרומענט [Frieden, 1995]. דער יידישער ראָמאַן האַט באַגלײט און באַפּרעגט די קריזע פון מאָדערנאָט וואָס דורכגייען די יידישע קהילות, געגריפן צווישן מעשׂ־קדום און סעקולאַריזאַציע, shtetl און גרויסער שטאָט [Krutikov, 2001]. פּאַראַלעל האַט זיך אַ שפּילנדיקער יידישער פּרעסע אַנטוויקלט, אין דער רוסישער אימפּעריע און דערװײַטער, וואָס האַט מיטגעשאַפן אַ פּובליקום פון מאָדערנע לעזער [Stein, 2004].

דער יידישער טעאַטער איז געווען די אַנדערע גרויסע שיינע־בימה פון דעם אָפער­ברױַזן: געבוירן אין די צווייטע העלפט פון XIX יאָרהונדערט, האָט ער דערלעבט אַן שפּעקטאַקולער אָפסװאָקס [Quint, 2019] און האָט געגעבן גחון צו לעגענדערישע כוחות־וואַגערן ווי די Vilna Troupe, וואָס האָבן דאָס יידיש־דראַמאַטיש קונסט אָפּגעטראָגן דורך אייראָפּע און דער וועלט [Caplan, 2018]. פֿון Bucarest ביז New York, דורך Warschau און Moskve, האָט דער יידישער טעאַטער געװאָרן אַ טראַנס­נאַציאָנאַלער דערשײנונג [Sandrow, 1996], אַזו ווײַט אַז ער האָט זיך אִינסטיטוציאָנאַליזירט אפילו אויפן סאָװיעטישן שיינע־בימה [Veidlinger, 2000]. די פרױען האָבן אויך די פעדער גנומען: אַ לאַנגע טראַדיציע פון יידישער פרױען־פּאָעזיע, וואָס געיט צוריק צום XVI יאָרהונדערט, האָט זיך באַלויפט אין דער מאָדערנער צײַט [Hellerstein, 2014]. עס־לעץ, האָט דער באַװעגונג פון קולטור־וויידערגבורט און פון יידיש־נאַציאָנאַלער אָפּבױ זיך פאַרטיקלט אַרום אינטענסיװע דיסקוסן איבער די שפּראַך עצמה — עברית קעגן יידיש — דעם וואָס די מהות איז געווען פון דעם פאָלק עצמו [Bechtel, 2002] [Seidman, 1997]. עס איז אין דעם לעבנדיק מילו וואָס ליבן, גשריבן און געטרוימט האָבן די משפחות מיט נעמנס ווי Bernbaum.

דער רדיקאל וואס איז געשותף פון Bernbaum און Birnbaum טרעפט זיין האָכסטן באַוווסטזיין אין דער פּערזאָן פון Nathan Birnbaum (1864–1937), אַ וויענער יידישער דענקער דעסן וועג סכומירט אָן זיך אַלע גרױסע דעבאַטן פון מאָדערנער יידישקײט. אָן אַז מען דאַרף מעגליך מאַכן קיין פאַמיליע־קשר מיט עטלעכער Bernbaum־צווײַג — דער נאָמענ־לערן גיבט דאָ קיין גענעאָלאָגיע אַרײַן — אילוסטרירט די פיגור פון Birnbaum די סימבאָליש־טראַכט וואס קען האָבן דער נאָמען פון בוים אין דער יידישער אינטעליגענטלעך־געשיכטע.

Nathan Birnbaum איז האָפּטזעכליך אנערקאַנט פארן פאָרמען און פאַרשפּרײטן פון דעם וואָרט „סיאָניזם" אין סוף דער 1880ער־יאָרן, נאָך איידער Theodor Herzl. אָבער זיין וועג איז דעם פון אַ מענטש אין שטענדיקן באַוועגונג: ערשטנס סיאָניסט, האָט ער זיך דערנאָך צום קעמפער פון אַװטאָנאָמיזם אין דער דיאַספּאָרע און פון דער יידישער שפּראַך געמאַכט, און דערנאָך האָט ער זיך שטעלן צו שטרענגן־אָרטאָדאָקסן יודאַיזם. אין דעם חלק האָט ער געווען אײנער פון די הויפּט־אָרגאַניזאַטאָרים פון דער Czernowitz־קאָנפערענץ (1908), אַ גרונדפעסטיקנדיקן סאַמלונג וואס פראַקלאַמירטע די יידישע שפּראַך „לאַנדסשאַפטליכע שפּראַך פון דעם יידישן פאָלק" און צייכנטע אַ דעציזיװן שטײן אין דער באַװעגונג פון קולטור־אָפּװײקן און לאַנדסבאַװ דורך שפּראַך [Bechtel, 2002].

דער אינטערעס פון דעם קאַפּיטל איז מעטאָדיש זאָ ווי היסטאָריש. ער ווײזט ווי אַ זעלביקער אַצמון — Birnbaum, „דער בירנבוים" — האָט געקענט טראָגן גאַנץ אַנדערע שיקן, פון דער אַנאָנימער גאַליציאנער שעמל צום באַװוסטן לאַנדס־דענקער. ער גיט אויך א מאָנירונג: דער דערגלײך פון נאָמען מאַכט נישט די פאַמיליע. די וואַריאַנטן Bernbaum און Birnbaum, אָט אַזױ נאָה צום אױג און צום אױער, האָבן זיך פאַרשפּרײטן ומאָפהענגיק אין טוּסנטער קהילות, און נור דאָס אַרכיוו — געבוירט־כרטל, כתובה, פאָפּלקייציע — קען אַ אמת־קשר שטעלן צװיִשן צװײ טרעגער. די מעמואָריע, וואס האָט ליב צו פאַרביטן אַ נאָמען מיטן כּבֿד, מוז דאָ בײַגעשטעלט װערן דורך דער שטרענגקײט פון דער היסטאָריע [Dictionnaires des patronymes juifs — Beider ; Menk].

וואס הונדערטער טויזנטער יידן פון מיטל־אייראפ, נעמען אלע פילע Bernbaum־טרעגער דעם וועג פון עמיגראַציע צווישן די יאָרן 1880 און די יאָרן 1920. זיי פלוכן פון די פּאָגראָמען פון דער רוסישער אימפּעריע, פון עלנד און דיסקרימינאַציע, און ס'איז זיי געגאַנגען קיין מערב־אייראפ — צו Frankraykh, Groysbriṭaniḳ, Daytshland — אָבער וואס ייד זיי געקומען קיין די פֿאַרייניקטע שטאַטן, צו Arġentiṇe, צום קאַנאַדע, צו דער דרום־אַפֿריקע און צום מנדאַטאָרן Palestina. דער גרויסער פֿאַרנעמוניש האָט איבערגעטראָגן די גיאָגראַפיע פון דעם נאָמען און אָפט אָיך די שרײַבווײַז.

דער איבערפיר פון איין אָלפאַביטן־סיסטעם וכו האַנדלונג־סיסטעם צו אַ אַנדערן האָט אַרום־קוקן אַ פּראָליפעראַציע פון פֿאָרמען. אַן ײַדן־נאָמען, שריבן מיט אַלעף־בֿית־אייבּריש אין די קאָמונאַלע רעגיסטער, אויסגעשריבן אין קירילישער שריפט דורך די רוסישע האַנדלונג, דערנאָך אין לאַטיינישע אַלעף־בֿית דורך די ענגלישסּפּרעכיקע אימיגראַציע־אָפיציִאָלן, קען ווערן Bernbaum, Birnbaum, Birenbaum, Byrnbaum אָדער Bernbam. די פּאַסאַזשיר־לისטן, די רעגיסטער פון Ellis Island און די נאַטיװאַליזאַציע־אַקטן האָלטן די שפּור פון די אָרטאָגראַפִישע פֿאַרװאַנדלונגען. דער פֿאַרגלײַך צווישן Beider־ס קאַטאַלאָגן — וואָס כּלפים די אָס־אייראָפאִשע אָריגינאַלן־פֿאָרמען — און די דאָקומענטן פון די מקבל־לענדער געבן מיר, בעם זיכערקײט, קען אָפּנעמען עטלעכע פון די שושלות [Beider Vörterbuch פֿון יידישע פּאַטרוניִמִיקס ; Menk].

דער קאַפּיטל האָט מיט עס צו טוען מער דעם מעגליכן ווי דעם פּסתּ־בדוקן, ווײַל קיין איינציקע גענעאָלאָגיע קען נישט אַרומ־פאַסן אַלע Bernbaum־ים פון דער וועלט: דער נאָמען איז נישט קיין פּאַמיליע אָבער אַ סך פון אונטערשײדנע שושלות, פאַרבונדן נאָר דורך אַן איין גרונדװורץ. די גיאָגראַפִישע דיספּערסיע איז מיט כּלפים אָיך אַ לינגװיסטישער אַקקולטוראַציע: די אַפֿעלן פון די עמיגראַנטן, געבוירן אין Niu-York, אין Buenos Aires אָדער אין Paris, האָבן אָפט אַנהויבן צו נישט רעדן יידיש, בעת דער נאָמען, ער, איז געבליבן — לעצטער פּאַסיק פון אַ וועלט וואָס איז דערטרונקן [Katz, 2004]. דער פּאַטרוניִם איז געװאָרן, פֿאַר פּילע, דער איינציקער ממשׁי־פאַדן וואָס פֿאָרביינדט די נייע דורות צום אַלם פון שטעטל און דער מוטער־שפּראַך פון זייערע קדמונים.

קיין געשיכטע פון אַ יידישער נאָמען פון מזרח־אייראָפּע קען זיך אויסשפּאָרן די Shoah. די קהילות פון Galicie, פּוילן, Litauen און Ukraine — דער הס אנטווער פיצט ווו דער נאָמען Bernbaum איז געװען דער מערסט פאַרשפּרײט — ווורן גאַנצלעך צעטראָגן צװישן 1941 און 1945. מיטן זיי פאַרשװונדן ניט נור אַ באַפעלקערונג, נאָר אַ גאנצער ווेלט: דער פון יידיש, פון זײנע שולן, פון זײנע צײטונגען, פון זײנע טעאַטערן און פון זײנע שיל. די קולטורנע ווידערגעבורט וואָס איז אָבן באַשרײבן געװორן, ווארט שטראַף אונטערברוקן, לאַזנדיק אַ "אומגעענדיקטע געשיכטע" [Katz, 2004].

פֿאַר די משפּחות וואָס טראָגן דעם נאָמען, נעמט די זיקרון דעמאָלט אַ בזונדערע ווערט. דאָרט ווו די אַרכיוו־שטיק מאנגלט — רעגיסטערן פֿאַרברענט, קהילות אַװעגעװישט, עדּים אומגעבראַכט — עס איז די מונדלעכע משמורת וואָס עס לייזט: דערציילונגען פון סוּרװיווערס, נאָמען אַנטשריבן אויף די בלעטער פון עדּות בּיי Yad Vashem, שום־נאָמען אײנגעגראָבן אויף די מאָנומענטן. דער נאָמען Bernbaum, ווי אַזױ פיל אַנדערע, שטייט אין די באַזן־דאַטן פון קאָמעמאָראַציע און אין די ליסטן פון קאָרבנות, ווערנדיק בּײַ דער גלײַך אַ שּורש און אַ מעמאָריאַל. דער סעקציע שטייט ב"יבור" צװישן זיקרון און געשיכטע, און זײן מצב איז דער פון די משדר: וואָס מע וויסן האַלט עס צם אַלץ וואָס האָבן דערציילט, פֿאַרוואָס מע האָבן ניט געקענט דאָקומענטירן אַלץ.

נאָך־מלחמה, האָט די משמורת פון דעם נאָמען געגעבן אַ משמעות כמעט וועציװאַלנע. נאָמן־געבן אַ קינד, האַלטן אַ אָרטאָגראַפיע, אָפֿלערנן אַ פֿאַרװאַלטע צװײג: קאָלץ פון טעטן דורך וואָס די בּנים־אַחרונים בּאַשטעטיקט אַ קאָנטיניוטעט וואָס די געשיכטע האָט געזוכט צו־בּרעכן. דער געניאָלאָגישער אַרבעט קאָנטעמפּאָראָרי — געשטיצט אויף די גלוֹטה־לערנטע [Dictionnaires des patronymes juifs — Beider ; Menk] און אויף די גרויסע באַזן־דאַטן ווי Wikidata [Q4894026 — Wikidata] — נעמט טייל אין דער אַנטערנעמונג פון מעמאָריאַלער רעפּאַראַציע. עסן־שטעלן די געשיכטע פון דעם נאָמען Bernbaum, עס איז אַלדאָס רעדות אַלץ און אָנטוויקלען דעם שום־נאָמען זײן טיֿפֿ: דער פון אַן בוים דיין וואָרציל טאַרינג ביז אין דער ערד פון יידישלאַנד און דער צװײגן האָבן צעטײלט אין אַלע פֿיר עקן פון דער וועלט.

דער נאָמן Bernbaum קאָנדענסירט, אין צװײ גערמאנישע סילאָבן, אַן עיקרדיקער טײל פֿון דער געשיכטע פֿון אַשכּנזים. וואריאַנט פֿון דעם פֿאַרשפּרײטן Birnbaum („באָימבוים"), געהערט ער צו דער משפּחה פֿון אָרנאַמענטאַלע נעמן אין -baum וואָס זײַנען געגעבן געװאָרן צו יידן פֿון מיטל־ און מיזרח־אייראָפּע בשעת דער אויפֿלעגונג פֿון ערבליכע שום־שמות בן־יח און בן־יט יארהונדערטער [Dictionnaires des patronymes juifs — Beider ; Menk]. זײַן שפּראַך־מוצא, דער יידיש [Q4894026 — Wikidata], אנקערט אים אין אַ ציוויליזאַציע וואָס דער גרויסער בוך האָט ערשטמאָל מקולל די רײַכקײט: ליטעראַטור, טריביונאַל, טעאַטער, שירה און אידענטיטעטס־דיבורים פֿון אַ סדר־אַדיר אַרט [Katz, 2004] [Bechtel, 2002].

פֿון דער גאַליציער יוסעפֿיסטישער מונה צו די מעטראָפּאָלן פֿון דער ויסװאַנדערונג, פֿון דעם מחשבון Nathan Birnbaum צו אומצעלעבן אָנאָנימע שושלות, האָט דער נאָמן גערייזט, האָט זיך פֿאָרװאַנדלט, האָט איבער־געלעבט דער קאַטאַסטראָפּע. עס עקזיסטירט נישט קיין איין „משפּחה Bernbaum", נאָר אַ קאָנסטעלאַציע פֿון צװײגן פֿאַראויפּגעבונדן מיטן אייווטימאָן געמיינזאַם, און יאָ דאָס איז דער פּרעציז דער מערצאַליקײט וואָס האָט דעם ווערט פֿון דעם נאָמן אלס אָביעקט פֿון געשיכטע. דאָרטן פארשטײט דער אַרכיוו, האָבן מיר באַשטעלט; דאָרטן שװײַגט זי אַק, האָבן מיר אַנגעצײַגן דעם מחמיר און ריספּעקטירט דעם פּרימוקרדאַל. אזוי בלײַבט דער אַנווער־נאָמן Bernbaum, פֿאַר די וואָס טראָגן אים, אַן בוים פֿון מנוחה — שורשים־לעטונג אין יידיש, פּרובירט מיטן געשיכטע, און נאָך אלץ לעבנדיק אין דער פֿאַרמיטונג.