משפּחה Berliner

פֿאַר אַ נאָמען צו זײַן, איז Berlin געװען אַן אומזיכערן אָרט פֿאַר ייִדן. דאָס אַשכּנזישע ייִדנטום האָט זיך אױפֿגעבױט אין די קהילות פֿון רײַן און פֿון קײַזעררײַך — Mayence, Worms, Spire — און האָט זיך שפּעטער אױסגעשפּרײט קיין מיזרח. דאָס רעליגיעזע לעבן פֿון מיטלאַלטערלעכן Ashkenaz האָט זיך אָפּגעשטיצט אױף דעם אױפֿבױ פֿון הײליקע קהילות, דער קהילה, װוּ די תּורה, דאָס לערנען און די גענסייטיקע הילף האָבן געפֿלאָכטן אַ שטאַרקן פֿאָדעם פֿון טאָג־טעגלעכן לעבן [Woolf, 2015]. אין דעם ראַמען מוז מען פֿאַרשטײן די נעסיעס, פֿון װעלכע עס וועלן שפּעטער אַנטשטײן נעמען אַזױ װי Berliner: דאָס אַשכּנזישע עולם איז געװען אַ נעץ פֿון שטעט, פֿאַרבונדן דורכן מסחר, דורכן תּלמוד־לערנען און דורך שידוכים.

די רבנישע קולטור פֿון מיטלאַלטערלעכן Ashkenaz איז װײַט נישט אַ פֿאַרשטאַרטע, נאָר אַ שטאַרקע אינטעלעקטועלע אונטערנעמונג: קאָמענטאַרן, הלכישע פּסקים, תּלמודישע דיאַלעקטיק און איבערגאַב פֿון חכמה פֿון דָאר צו דָאר [Kanarfogel, 2013]. דאָס אָפּגעגעבנקײט צום לערנען — דאָס תּלמוד תּורה אַלס אַ הויפּטװערט — איז דער הינטערגרונט, אָן װעלכן די לערנטע פּערזענלעכקײטן מיטן נאָמען Berliner, שפּעטער, זײַנען ניט פֿאַרשטענדלעך. זײ ירשענען אַ קולטור, אין װעלכער צו קענען די טעקסטן איז ניט קײן גאַנצגאָלד נאָר אַ חובֿ.

די פֿרומקײט פֿון יענע קהילות איז ניט נאָר אַ ענין פֿון תּלמידי חכמים. די נײַסטע פֿאָרשונגען ווײַזן, ווי דאָס טאָג־טעגלעכע רעליגיעזע לעבן — בײַ מענטשן ווי בײַ פֿרױען — האָט דורכגעדרונגען דעם גאַנצן אַלטאָגשלעבן: תּפֿילות, תּענית, צדקה, זאָרגפֿעלטיקע היטונג פֿון די קדושת שבת וחגים [Baumgarten, 2014]. דאָס איז יענע פֿאַרשפּרײטע, פֿאָלקסמעסיקע פֿרומקײט, וואָס די קומענדיקע טרעגער פֿון נאָמען וועלן מיטנעמען אין זײערע נדידות.

די יידישע הנוכחות אין אייראפע איז געווען, שוין פון שפּעטער אַנטיקווער און פרואער מיטלאלטער אַן, ענג פארבונדן מיט פּרעציזע עקאנאמישע פונקציעס — אַװעק־דיסטאנץ האַנדל, קרעדיט, ספּעשיאַליזירטע האַנדװערק [Toch, 2013]. די עקאנאמישע אַרײַנגעפירונג, אָפט דורך אַ צוואַנג פון פארבאטן וואָס האַבן שלאָסן פון יידן די ערד און די קאָרפּאָרַציעס, עקספּלײנס די מאָביליטעט וואָס טשאַראַקטעריזיז זייער געשיכטע, און דערמיט די טרוקנקײט פון טאָפּאָנימישע נעמן.

אין דער מאָדערנער און פּרעמאָדערנער פּעריאָדן, אַ טײל פון דעם עקאנאמישן לעבן האָט זיך אָפּגעשפּילט אין שאָטן: אינפאָרמַאציע־נעץ, מעכּטיקײט האַלטן באַהיילט, קאָרטאַזש פון װיסן צווישן קריסטן און יידן [Jutte, 2015]. דער יידישער סוחר אָדער קאָרטער איז געװען אָפט דער וואָס האָט פארבונדן אָפּגעשיידענע וועלטן — דיסקרעטע טוגנד פון דעם אַריבערברענגער, פון דעם וואָס מאַכט מעגלעך דעם אַוסטויש צווישן דעם פּרעמד און דעם פאַמיליאַר. דער פּראַצעס פּון דעם פּרעמד, דורך־געמאַכט פון יוטיליטעט אַבער אויך פון פялנערַאַביליטעט, מאַרקס טיף דער קאָנדיציע פון די טראַגערס פון דעם נאָמן.

עס איז אין דעם קאָנטעקסט אַז דער נאָמן Berliner זיך קריסטאַליזירט. Beider און Menk ווייזן אַז די אימענסע מערהײט פון די ירידיטערי יידישע פּאַטראָנימס זײַנען אַדאָפּטעד צווישן 1787 (Joseph II פּאַטענט) און די פאָלגענדע דעקאַדן, אונטער דעם דרוק פון אַדמיניסטראַטיוו סטעיט [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. אַ מאַן וואָס איז קומען פון Berlin, אָדער דעסן טאַטע האָט דאָרטן גלעבט, האָט דערנאָך באַקומען אָפּיציאַל און אויף אַלצדיק « Berliner ». דער נאָמן פריזט אַן מאָמענט פון דער מיגרַאַציע אין טראַנסמיטאַבל אידענטיטעט.

אין דער אַטשטעוואַנציקסטער יאָרהונדערט איז בערלין געװאָרן איינער פֿון די גרויסע אָרטן פֿון יידישער מאָדערניטעט. די Haskala, די יידישע הַסְכָּלָה, האָט דאָ געפֿונען איר עפּיצענטער אַרום Moses Mendelssohn. די הויך־געזעלשאַפֿט פֿון בערלינער יידן — פֿאַמיליעס באַרײכערט דורך האַנדל און פֿינאַנצן, סאַלאָנן פֿירט דורך געלערנטע פֿרויען — דינטע ווי אַ לאַבאָראַטאָרי פֿאַר אַן אומגעװיינטע אַקולטורירונג, געמאַכט פֿון עפֿנקייט און ספּאַנונגן [Hertz, 1988]. טראָגן דעם נאָמן Berliner, דאָס איז געװען פֿארבונדן זײן, אין די אויגן פֿון דער רעשט פֿון דער Ashkenaz, מיט דעם װעלט פֿון דער גרייטן עמאַנציפּאַציע.

די צײט אַװיל אויך אַנטהױلט די שאַטנען פֿון די קאָנדיציע פֿון יידן. די פֿיגור פֿון דעם «יידן פֿון האָף», פֿינאַנציער אום זע־דינסט פֿון די פּרינצן, אַנקערפּערד דורך דעם טראַגישן שיקסל פֿון Joseph Süss Oppenheimer, ווײַזט די בריטלקייט פֿון אַ זיסטשױ אַלװע יל־אַנהענגן וועגן דעם גוטן וויל פֿון דער מאַכט [Mintzker, 2017]. דער פּראָצעס און דער הינריכטונג פֿון Süss ערמאַנערן אַז עקאָנאָמישע נוצלעכקײט האָט נישט שום דױער־האַפט שוץ געגן הוסטיליטעט. דאָס איז געװען די פֿינצטערע זייט פֿון דער אײנַשפּאַנונג פֿון יידן אין דער מאָדערנער שטאָט.

דער מונד וואָס האָט דרײ־אום די האָפן און קהילות געגרײטל איז רעגולירט געװאָרן דורך אַ אִינטענס חַיִּים הַלָכִיִּים. די טאָג־בוכער פֿון אַ רבֿ ווי Hayyim Gundersheim, אין פֿראנקפֿורט אין סוף פֿון דער אַטשטעוואַנציקסטער יאָרהונדערט, געבן אַ האָכײן אין די טעגלעכע אַרבעט פֿון דעם רבּנוניק ריכטער — אַרביטרירן קאָנפֿליקטן, שוץ די שװאַכע, זאָגן דאָס רעכט מיט גערעכטקייט [Fram, 2012]. די קאָנצעפּציע פֿון דער Loi ווי אַ אַפּאַראַט פֿון קאָנקרעטער גערעכטקייט, און נישט פֿון אַבסטראַקציע, איז איינס פֿון די גרויסע טוגנדן וואָס דער Ashkenaz איז אַ באַרער פֿון געװען, און וואָס די Berliner רבּנים וועלן אַרבן.

די מערסטע דאָקומענטירטע פיגור פונעם נאָמען איז דער תיאָלאָג און היסטאָריקער Abraham (Adolf) Berliner (1833-1915), געבוירן אין Obersitzko, אין דעם גרויסן־הרצאגטום פון Posen. לויט דער רעפערענץ־ביאָגראַפישער נאָטיץ, איז ער ערשטנס געווען אינטערלערנט דורך זיין טאַטן, לערער פון זיין קהילה, איידער ער האָט ווײטערגעפירט זײנע שטודיעס ביי פאַרשידענע רבנים און אַן דער אוניווערסיטעט פון Leipzig, וואו ער האָט באַקומען זיין דאָקטאָראָט [Abraham Berliner — Wikipedia]. זיין וועג ווייזט עקземפלאַריש דעם אותגאַנג פון אַ טראַדיציאָנעלן וויסן, דורכגעגעבן אין דער אינטימקייט פון דער שטוב, צו מאָדערנער ווויסנשאַפטלעך לערנטקייט.

פיל יאָרן פּראָפעסאָר אַן דעם אָרטאָדאָקסן רבנער־סעמינאַר אין Berlin, האָט Abraham Berliner זיין לעבן צוגעשטעלט צו דער היסטאָריע פון יידן און צו דער קריטישער שטודיע פון טעקסטן, בעסונדערס פון Rachi און פון דער ליטורגיע. זיין ווערק פאַרקערפערט אַ דופלע ממלוכה: צו דער היסטאָרישער שטרענגקייט און צו דער טראַדיציע וואָס זי נעמט פאָר אָביעקט. אַזוי פארלענגערט ער די אינטעלעקטואַלע קולטור פון מיטלאַלטערלעך Ashkenaz [Kanarfogel, 2013], אָבער מיט די אינסטרומענטן פון דער Wissenschaft des Judentums, דער ווישנשאַפט פון יודעאַיזם. דער געלערנטער וואָס עדירט און קומענטירט טוט קיין נייטראַלע ווערק ניט: ער ריסט פון פארגעסנקייט, ער גיט דורך — אַ גיט וואָס איז הויפּטזאַכלעך יידיש, וואָס די טראַדיציע האָט טאַוג masora, די גטרייע דורכגאַבונג.

עס איז דא אַ טוגנט וואָס פאַרבינדט דעם סינגולאַר גורל פון דעם Berliner צו דער קאָלעקטיווער זיכראָן פון Israel: דעם וויסן אַ אַקט פון פּריזערווירוג מאַכן. דורך ריקאָנסטיטויצן דער היסטאָריע פון קהילות וואָס זיינען בדרך כלל אַן פארלוירן גאַנץ, טוט דער היסטאָריקער, אין זיין אײגנס אַרט, דעם געבאָט פון זיכראָן, דעם zakhor.

דער נײַנצנטער יאָרהונדערט און די עמיגראַציע קײן אַמעריקע געבן דעם נאָמן אַ אַנדערע אַנקאָרפּאָראַציע: Emile Berliner (1851-1929), געבוירן אין Hannover אין אַ יידישער משפּחה, עמיגרירט קײן די פֿאַראײיניקטע שטאַטן, דער עמצינדער פֿון דעם קאָלן־מיקראָפֿאָן און פֿרייליך פֿון דעם גראַמאָפֿאָן פֿון שייבן, וואָס האָט דעס אַ אַדיסאָנס־צילינדער אָפֿגעדרענגט. זײַן טראַיעקטאָריע — פֿון דער דײַטשלאַנד פֿון יידישן קהילות קײן אַמעריקע פֿון אינדוסטריעלער אינאָװאַציע — קאָנדענסירט דער מיגראַציע־ערפֿארונג וואָס דער נאָמן Berliner איז אַלײן דער עדות־זאגער פֿון.

דאָ, זכרון און היסטאָריע אַנטװערן אייַנאַנדער: די פֿאַמיליע־טראַדיציע פֿון דעם אַװעקגאַנג, אַרײַנגעשריבן אין דער טאָפּאָנימיש־עצם־נאָמן, טרעפֿט אירן באַװערקשטעליגונג אין אַ גאַנץ־דערציונג וואָס איז געווידמט צו מאָביליטעט און צו אַלטנײַונג. די אַרײַנלאָזונג פֿון יידן אין עקאָנאָמיש־טעכנישע פֿונקציעס, אַלטוודיק ווי די אייראָפּיש־היסטאָריע [Toch, 2013], גײט דאָ אָיס אין אַן באַיטראַג צום ווישנשאַפֿטלעך און אינדוסטריעלן וויסן. די ערפֿינדונגז־קונסט — דאָס קאָיך צו פֿאַרבינדן וועלטן, צו מאַכן דעם קול און דעם געזונט צו ציקלירן — פֿאָרדערט אונטער אַ מאָדערן־פֿאָרם די אַלטע טוגנד פֿון דעם דורכפּאַסיקער, פֿון דעם וויסן־מעקלער [Jutte, 2015].

מען וועט זיך אָבער היטן פֿון אַלע אידעאַליזאַציע: דער ערפֿאָלג פֿון אַן עמצינדער זאָגט גאָרנישט־פֿאַר אַלן מכלל־טראַגער פֿון דעם נאָמן, דער מערהײט פֿון וועלכע האָט געפֿירט אָבסקיור־לעבנס, ארבעטסָמע, אָפֿט קראַנק־פֿון פּאָװערטי. עס איז די עהרליכקײט פֿון דער ערציילונג אַז מען זאָל דאָס דערמאָנען.

דער XX-ט יאָרהונדערט האט פארגעשטעלט די געשיכטע פון יידן פון מיטל-אייראָפע אין פרשות און פניםיה. די צוויי-יאָר צוויש פירד און צווייטער וועלט-מלחמה האטן עס דאָך געזעהן אַ לעבעדיקע יידישע קולטור בלויהן, בעסונדערש אין דער דייטש-רעדנדער לאַנד, ווו יידן פארהאַנדלנ קעגן סוף זייער נאציאָנאַלע שיכות און זייער קעניות [Silverman, 2012]. די קולטור איז צעבראָכן געווארן דורך די נאַציסטיש-רעזשימ.

צווישן די פיגורן פון דעם נאָמען, די עקאָנאָמיסטין און הויך-שטאַט-בעאַמטע Cora Berliner (1890-1942) איז אַ דערשייַנונג פון אַנטיילנעמונג אין דער יידישער קאָלעקטיוו לעבן גערירטן ביז צום אָפער. געלערטע פון לערנונג, זי האט איהרע שיקלעס שטעלט צום דינסט פון דער Reichsvertretung, דער רעפּרעזענטאַטיוו אָרגאַניזאַציע פון דייטש יידן, אַרבעטנד צו אָרדנען די אַוסוואַנדערונג און סאָציאַלע הילף צו די וואס דער רעזשימ פערזעקוטיט האט. בליבן ביי די אַפילו אַנשטאָט צו ענטלויפן דעם הטוב אַלײן, זי איז דיספּאָרטיט געווארן און דערמאָרדעט אין דער מזרח אין 1942. אַן עספּלאָנאַדע נאָן דער דענקמאָל פון Berlin טראָגט היינט אַ נאָמען פון איר.

אַיר גמלות — בלייבן צו הילפן — דריקט אויס אין דער הויכסטער גראַד די טוגנד פון זאָרג פון דער אַנדערע און פון קאָמיונאַל צדקה, די tsedaka פערשטאַנען נישט ווי מילטנדיקן אָבער ווי צדק שולדן צום קרובים. עס מאַכט אַן הד צו דער אַרבעט פון די דיינים און די קאָמיונאַל פאָרשטענדיק פון פרHussein, בשמירה די שוואַך און אַדמיניסטרירנד דעם געגענזייטיק הילף [Fram, 2012]. אין דער נאַכט פון דער קאַטאַסטראָפע, די אַנטגעלטונג אַנגענומען ביז דעם ענד פאַרבינדט דעם גורל פון אַ פרוי צו דער עלטסטער עטיק פון Yisroel: קיינער איז ניט פריי האָט די קאָמיונע לידן.

די שׁוש­לת Berliner איז נישׁט קיין איין­צ­ע דינאַסטיע, נור אַ בינדל־געבונדן שׁיקסאָלים פארגעניטט דורך אַ נאָמען וואָס זאָגט מקור און גלות. פון מיטל­אַלטערלעך Ashkenaz, ווו זיך שׁמיד־טן לימוד און חסידות [Woolf, 2015] [Baumgarten, 2014], ביז די בערלינער הַסְקָלָה [Hertz, 1988], פון אמעריקאנער עמיגראציע ביז צום פאַרשלינגן פון דער Shoah, דער נאָמען גייט דורך די גרויסע סעקוונצן פון אירופע­יִשׁ­ער יִדישׁ­געשׁיכטע.

צווישׁן אַלע די קווימנ וואָס דאָס דאָקומענטירטע שׁיקסאָלים לאָזן צוקומען, עס איז איינס וואָס שׁטייט אָבן און פארביינט זיי אַלע: די געטרייע יוראָגעבן פון וויסן און זכרון אין דינסט פון דער קהילה. עס איז אַנגעשׁטאָפט אין דעם גאָלם Abraham Berliner, וואָס האט אַװעקגעראָן פון פאַרגעסנעניש די געשׁיכטע פון קהילות; עס שׁטרעקט זיך אויס, אַנדערשׁ, אין דער ערפינדסאַמקייט וואָס לאָזט צירקוליִרן די מענשׁלעכע שׁטימע; עס קומט צו גיפל אין Cora Berliner, וואָס האט געמאַכט פון איר וויסן אַן אינסטרומענט פון ייל און האט געווייגערט אַבאנדאָנירן די אייריקע. וויסן, יוראָגעבן, ייל: די דריי­בלאַט אפגעבן, ווו אינטעליגענץ שׁטייט אין דינסט פון נאָכשׁטן, איז דאָס וואָס די שׁוש­לת וועט, פון אַלע, האָבן די בעסטער אויסגעדריקט — און דערמיט זי נעמט חלק אין דער בלײַבנדיקסטער טוגנד וואָס Israel האט געטראָגן דורך אָלטצייטן און קונטינענטן: דער zakhor, דער חובה־פון­דער­זכרון וואָס איז אויך חובה־פון־רעצט.