משפּחה Bedoucha

דער אָנאָמאַסטיק פון יידן פון צפון־אַפריקע בילדט אַ לעבנדיגע אַרכיוו־שטיק פון מעסטערשאַפטן, ערטער און שמועסנס וואָס האָבן פעסטגעשטעלט פאַמיליע־אידענטיטעטן. אין דעם קאָרפוס שטייט דער נאָמען Bedoucha צווישן די שטאַטשאַפטן פון מעסטער, דערן לינגװיסטישע דורכזיכטיקייט איז באַמערקנסװערט. דער אַראַביש צוזאַמנגעזעצטער נאָמען פון be פאַר bû (מאַן) און פון dûssa וואָס מיינט באַלאָט, דעזיגנירט דעם מאַן מיט דעם באַלאָט [די פאַמיליע־נאָמען פון יידן פון צפון־אַפריקע און זייער אָריגין — Dafina].

די קאָעקזיסטענץ פון די אַטעסטירטע פאָרמען Bedoucha, Bedossa און Bedoussa איז אַ קלאַסיש פעינאָמען פון דער מאַגרעביער אָנאָמאַסטיק: דער עדער פון אָרטאָגראַפישער פעסטיקייט ביז צום מאָדערן סטאַטליך רעגיסטער. סייטדם די לאַנדער פון צפון־אַפריקע זיינען אונאַפהענגיק געװאָרן, האָבן די בענדן צװישן יידן און אַראַביער זיך אָדער פאַרטראָגן אין Marokko און Tunisia, אָדער גאָר פאַרװאָרן אין Algerie, וואָס האָט געהאַט קאָנסעקװענצן צו די נייע דורות [די פאַמיליע־נאָמען פון יידן פון צפון־אַפריקע און זייער אָריגין — Dafina]. די מיגראַציעס צו Frankraykh און Israel האָבן דערנאָך פאַרפלאָשן אומגלייכע גראַפיעס פאַר אַ זעלבע שטאַם, אַזוי אַז הײַנט קען אַ פאַמיליע זיך ניט קענן אונטער צװעי אָרטאָגראַפיעס.

אַז דער נאָמען קומט פון דער אַראַביש שפּראַך איז ניט אַ אַרטיקל: די קולטור פון יידן פון צפון־אַפריקע איז, לאָנג דורכן יארהונדערטן, געװען טיף אַראַביש־שפּראַך. דער יידיש־אַראַביש וואָס זיי האָבן גערעדט און געשריבן האָט געביידט אַ שפּראַך אין פאָלגנדיקסטער רעדינגקייט, אָפגעטיילט מיט אַ עברעאיש קאָמפּאָנענט אַז מען קאָן ניט צעטיילן וואָס האָט געמאָרקט די טהעלאָגישע, דאָס רעכט און דעם רעליגיעז לעקסיק, אַשכול די אַריילײך איז געבליבן אַראַביש [Moshe Bar-Asher, די עברעאיש קאָמפּאָנענט פון יידיש־אַראַביש אַלגיריִער, 1992]. אַ שטאַטשאַפט געמאַכט פון bû און dûssa טראַגט אַזוי די אינטימע אַנקערונג פון דער שושלת אין דער לינגװיסטישער וועלט פון צפון־אַפריקע, ווו די עברית פון דער סינאַגאָג און די אַראַביש פון דער גאַס האָבן געלעבט אָן זיך צוצושמעלצן [Joshua Blau, יידיש־אַראַביש אין צפון־אַפריקע: לינגװיסטישע עסיי, 1999].

דער באָלעט וואס דער אַהנפֿלאַנצער טראָגט איז נישט קיין בילד: עס איז אַן אָביעקט, אַ געוויכט, אַ לעבן. דער יידישער פּאָדנִיק — tajer וואַגדנדער אָדער דאָרף-פֿאַרקיער — דורכגיינג די שטראַסן פֿון בלעד, באַלאַדן מיט שטאָף, מיט שמאָלצעס, מיט אַרטיקלן, מיט געווירצן, טראָגנדיק אויף זיין גאַט אַלץ וואס זיין בעסט, וואָס ער האָט געהאַט, קען נישט האַלטן. די עקאָנאָמיע פֿון ציִרקולאַציע כאַראַקטערִיזירט אַ דויער־פּרעןגנִיס די ראָל פֿון יִידן אין די פּרעמאָדערנע מיטלדימער סאָציעטעטן. די דאָקומענטן פֿון דער Gueniza פֿון Cairo צײגן, אויף דער לאַנגער דויער, ווי די מידל־ און קליינס־דיסטאַנץ־האַנדל, די פֿאַרקויף און אַנפֿאָרמאַל קרעדיט קאַנסטיטוירט דאָס עקאָנאָמיש־סקעלעט פֿון די קאָמוניטעטן יידן פֿון דער עראָװ־װעלט [S.D. Goitein, A Mediterranean Society, 1993].

ממ דעם אַקטיװיטעט בא׳ן אַ טוּגנד וואס די יידישע טראַדיציע האַלט אין האָכער אָנהאָהונג: די אַרבעט פֿון די הענט, די לעבנשפּאן וואס געווירט אָן צו אַװפֿענדן אויף אַנדערע, וואס די מײסטערים פֿון דער Talmud שטעלן אִיבער דיא־טאָלנאַריק פּיוס. דער מאַן מיטן באָלעט איז נישט קיין רענטנִער; ער איז דער וואס יעדן פֿרימאָרגן טוט ווידער אָפּ די שטראַס. אין דעם שטילן אַވדוָראַנס ארױס זיך אויך דער derekh eretz, דעם גרײדן האַנדלנדיק אין די אַפֿערן פֿון דער עלט וואס די halakha פֿאָדערט פֿון דעם באַנדלער — גערעכטע געװיכטן, אויספּנקטלאַנג מעדזשערז, געהאַלטן וואָרט —, פּרעסקריפּציעס וואס די rabbinic קאַזוִיסטִיק מאַגרעביש נישט טוט פּרעשן צו פּרעמִינדן צו די פּחוטן [Joseph Chetrit, Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco, 2007].

דער פּאָדנִיק איז אויך געװען אַ פּאַסאַדזשער צװישן די עלמנס. אַרײנגיונג אין מוסלימישע דװעלִינגז ווי אין יידישע בײטנס, טראָגנדיק די נױז פֿון איין דוואַר צו אַנדער, ער אִנקאַרניִערד אַ בעציונג צו דעם פּרימדן געמאַכט פֿון פֿאַמיליאַריטעט און פּרודנץ געמישט. די דעילי־מידיעישאָן, ווו דער יִיד און זיין עראַבישער נאַכבאָר נעגאָשיִערד, מאַכן זיך קרעדיט און וואיסן זיך, קאָנסטיטוירט איינס פֿון דיא קאָנקרעטסט־פֿאָרמן פֿון דער גילטער־טאָלעראַנץ — נישט דאָקטרין, אָבער פּראַקטיק פֿון געטײלטן האַנדל. עס איז די שנור וואס דער אינדעפּענדענץ פֿון די מאַגרעביש־שטאַטן דורפט געגראַדזשואַלי פּרעאַק אַפ [די נעמנס פֿון פֿאַמיליעס פֿון יִידן פֿון צפון־אַפֿריקע און זײער מקור — Dafina].

דער האָרײַפֿשמײַסונג־רײַך פֿון נאָמען Bedoucha איז צוזאַמענפאַלנדיק מיט דער געאָגראַפיע אַליין פֿון דער דאָקומענטאַציע. דער פֿאַקט אַז זײַן Etymology איז בااיינגעשריבן אין בײדע די Laredo מאָראָקאָ־זאַמלונגן און אין די לשונות־שמות פֿון יידן פֿון טוניזיע פּלאַצירט די שושלת אין דער יידיש־מאַגרעביש־מערבשטאָליך און צענטראַלער אָרט [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, Madrid, 1978]. די גרויסע אָנאָמאַסטישע לעקסיקאָנים רופפּן אויך אַרױס אַז Laredo בלײַבט «אַ ווערק פֿון רעפֿערענס אין צװײ טוקים, סיטירנדיק יעדיק זײַנע קוואָלן» און פֿאָרהײַנען אַ שטודיום פֿון די מעכאַניזמען פֿון שום־פֿאָרמירונג, וואָס אַטאָרייז צו באָהנדלן די transmitterte Etymology מיטן פֿארטרוען [ביבליאָגראַפיע־גנאָלאָגיש פֿון יידן פֿון טוניזיע, Cercle de Généalogie Juive].

אין טוניזיע באַזונדער, דער שום בעגעגנט זיך איבער דער לאַנג פֿון דער ערבאָק־דור. די קאָמיוניטארישע מעמאָרי טוניזישער האָט געהיטן, צום בײַשפּיל, דעם ליבשאַפט פֿון אַ «דאָקטאָר Bedoucha», פֿאָר וועלן אַ ווארציילונג בנסיך L'Ordonnance du docteur Bedoucha טײַטווס דער אינזערציע פֿון דער משפּחה אין דעם גוועב פֿון מעדיצינאַל און בורזשואַ טוניזיע פֿון דער XXסטער יאָרהונדערט [Bernard Sberro, L'Ordonnance du docteur Bedoucha, Harissa.com]. דער דורכגאַנג פֿון דער צעטל פֿון דער פּעדלער צו דער אָרדאָנאַנץ פֿון דער דאָקטאָר זומערט פֿון זיך אַליין די טראַיעקטאָריע פֿון סאָציאַלער אָפּשטײַג פֿון אַ טײַל פֿון מאַגרעביש יידטום: פֿון אַ דור פֿון טראָגער און ווידערפֿאַרקויפֿער צו אַ דור פֿון דאָקטירים, פון באַשטאַנדנער קאָמערציאַל און לערנטער.

דער אַנהייבונג איז נישט געווען צופֿאַל אָבער פּרוכה פֿון אַ דיספּוזיטיוו: די שול. די Alliance Israélite Universelle, אינסטאַלירט אין אַלע די מאַגרעב פֿון דער צווײטער האַלבן פֿון דער XIX יאָרהונדערט, עפֿנט צו קינדער פֿון דער מאָדעס משפּחות דעם ווײַג פֿון פֿראַנצױזיש, סיינטלעך און פֿרײַע פּראָפֿעסיאָנס, געטראָגן דורך אַן אידיאַל פֿון עמאַנציפּאַציע און מענשנרעכטן [Georges Weill, Émancipation et progrès : l'Alliance israélite universelle et les droits de l'homme, 2000]. אַ משפּחה פּאַץ שום האָט געזאָגט דעם צעטל קען אַזוי, אין צוויי אָדער דריי דורות, געבן אַ פּראַקטיציאָנער — אָן אַז שום, עס, שטאַנצט איבער צו מאנען דעם אַנדערשטיק פֿון פּחיתות. עס איז דאָ אַ לעקציע פֿון אַבזיניק כתוב אין דער סטאַטוס־צװיול עצמו.

די שושלת Bedoucha, ווי אַלע יידישע משפחות פֿון מגרב, האט געלעבט אין אַ טיפן צוויישפראַכיקייט וואָס איר אייגענער נאָמען טראָגט דעם אָידם. די יום-יומדיקע שפּראַך איז געווען יודעא-ערבערישע — אַ ערביש דיאַלעקט דורכדרונגן מיט העברעאיזמען, געשריבן אין העברעאישע אותיות, פאָרמאַן אַ רייכע ליטערטור — קומענטארים, לידער, כיתוקים, תרגומים פֿון דער ליטורגיע [Joseph Chetrit, Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco, 2007]. די שפּראַך איז ניט געווען בלויז אַ היימישער רעדן: זי איז אופּגעשטיגן צום מדרגה פֿון ליטערארער שפּראַך פֿון פּולן רעכטן, מיט אייגענע קאָנווענציעס און אייגן געלערטע טראַדיציע [Haggai Ben-Shammai, The Emergence of Judeo-Arabic as a Literary Language, 2004].

די העברעאישע קומפּאָנענטע פֿון דעם יודעא-ערבערישן האַט אָפּגעהאַלטן, אין הארץ פֿון דער משפּחה, די אָנווארינג פֿון דער קדושה־שפּראַך: די ווערטער פֿון דער תּורה, פֿון דעם לועח, פֿון די יומים־טובים און פֿון די ברכות זיינען געבליבן אין העברעית, אָיילן פֿון הייליקייט אין דער ערביש־געוועב [Moshe Bar-Asher, Hebrew Elements in Maghrebi Judeo-Arabic: The Tlemcen Dialect, 1992]. אַזוי איז אַ משפּחה וואָס האַט גערעדט ערבערישע ביז אין איר שום־משפּחה בליבן פֿעסטגעבונדן צום העברעית פֿון דער סינאַגאָג, האַלטערין פֿון דער תּלמודישער חכמה איבערגיטן פֿון פֿאָטער צו זון. די דוואָלטיק שפראַכיש איז דער אויסדרוק אַליין פֿון אַ קלעקטיווער מדרגה: די געטרייַעס צו דער תּורה בעאַלטן אין דער שפּראַך פֿון דער ערד פֿון אַשם־לקוח, די קונסט פֿון צו בלײַבן זיך בעת מע רעדט דער שפּראַך פֿון דעם אנדערן.

אין דעם וועלט, דער לימוד — דער ליּמוד — איז ניט געווען באַגרענצט צו אַן עליטע; זי האַט דורכפּלוגט דאָס אָרדינאַרן לעבן דורך די סינאַגאָג, די ישיבה און דעם קרײַז פֿון לייזער. די יבורה פֿון דער רעליגיעזער חכמה, די הויפּטווערט פֿון ישׂראל, איז געווען פֿאָרטראָגן אין דעם געמישטן שפּראַך וואָס דער שום Bedoucha, ערביש אין צוגעבן און יידיש אין טראָגער, איללוּסטרירט פֿאָלקומען [Joshua Blau, Judeo-Arabic in the Maghreb: Linguistic Essays, 1999].

די מיטן פון דעם טוואנציקסטן יאָרהונדערט מאַרקירט, פֿאַר די Bedoucha ווי פֿאַר כּמעט אַלע יידישע משפּחות פֿון דער Maghreb, דעם סוף פֿון אַ וועלט. די נאַציאָנאַלע אַונאָפּהענגיקייטן, די פּאָליטישע שפּאַנונגען און די משיכה פֿון Israel און France האָבן אַ מאַסיווע אָפֿפֿאָר פֿן שלעכטס פֿן געצויגט. זינט דער אַקסעשן צו אַונאָפּהענגיקייט פֿון די לענדער פֿן דער Maghreb האָבן די קשרים צווישן יידן און אַראַבער זיך אָדער אָפּגעשוואַכט אין Morocco און Tunisia, אָדער כּמעט גאנץ צעריסן אין Algeria [Die Familiennamen der Juden Nordafrikas und ihr Ursprung — Dafina]. אַ מעמשטע פּלוּראַלמיליעניום קאָמוּניטעט האָט זיך אין עטליכע יאָרן צעשפּריצט.

פֿאַר אַ שושלה דעס נאָמען מיינט דער מאַן מיטן פּאַקן, האָט די גלות אַ סינגולערע רעזאָנאַנץ: פּעמדיק מוזסטו מען זיין האָבשירן צוזאַמענצוטוילן אין אַן אָפּצוג און די וועג אָנמאַכן. דער קאָלפּאָרטער פֿון די אָריגינס און דער עמיגראַנט פֿון דעם טוואנציקסטן יאָרהונדערט טרעפֿן זיך אין דער זעלביקער טעטיקייט — טראָגן, אָנגײן, ווידער אָנהייבן. אין דעם ערפֿורדערניש דריקט זיך אויס אַ טוגנד פֿון וויידערשטאַנד און געטרייַשאַפט: די טענדנץ צו דער קאָמוּניטעט וואס מען באַווידערשטעלט אַנדערוואו, שול נאַך שול, אין France, אין Israel, אין די Americas.

די יידישע געשיכטע פֿון דעם יאָרהונדערט איז אויך דורכגעגאַנגן דורך אַ גרעסערע טראַגעדיע. אָן אַז די סמונדערע טראַיעקטאָריע פֿון די Bedoucha געבן אַ דאָקומענטירטן עדות דעריבער, פֿאַרשטייט די קלעקטיווע געדענקעניש וועלכער דיזע שושלה שייכת זיך אַריין די ערפֿארונג פֿן דער דעפּאָרטאַציע, וועלכער Primo Levi האָט געגעבן דעם מאָראַלן באַװוסטזײן [Primo Levi, Se questo è un uomo, 1947]. דער יידישקייט פֿון North Africa האָט, אױב אַז זי איז געװ'ן רעליטיוו שפּאַרט געגנואבער צו Central Europe, דאָך נישט אָנטלאָפֿן פֿון ווידער די אַנטיז'ידישע געזעצן פֿון Vichy נאָך, אין Tunisia, דער דײטשער אָקופּאַציע פֿון 1942-1943. די הערליכקייט פֿון דער דערציילונג פֿאָדערט נישט טּראָיערן פֿן דער משפּחה קײן פַאקטן וואס נישט סטאַטוט, נאָר אָן צורודערשטעלן אַנטקעגן דעם געמיינזאַמען געשיכטע וואו איר ווירדיקייט האָט זיך אָפּגעשפּידן.

עס וואָלט געווען פּאָמעטיק, אין אַ פֿamily-בוך, צו זוכן ביי דער Bedoucha פּרעסטיזשיוז אַהנען, בֿרוהמטע רבנים, דיגניטעץ. דער שטרענגקײט אױפֿצװינגן אַנדערש, און דעם אנדערש איז שענער. דער נאָמען Bedoucha נישטא קיין אדלונג: ער זאגט אַ באַלאָט, אַ אָפן גיבוגן, אַ וועג. אבער עס איז דער שום אין דעם טויווט־מוט וואָס וואוינט זיין גרייטנעס. די יידישע טראַדיציע האָט דוקמאל די ווערט פון אַ מענטש ניט געשטעלט אין דעם גראד, נור אין די גרייטנעס פון זיין קנדוקט און אין דעם ברויד געוואונען מיט שוויץ פון זיין שטערן.

די סַיינס אָנאָמאַסטיש באַשטעטיקט אַז די מערהייט פון יידישע פֿאַמיליע־נעמען פון מאַגרעב שטאַמען פֿון מעצירען, אָדער פון סאָבריקװעץ אָדער פֿון ערטער, און ניט פון טיטלען [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, Madrid, 1978]. די שושלת Bedoucha געהערט צו דער אַמתער גרויסער מערהייט פּעולה וואָס איז געווען דער טאַטלעכער קערפּער פון דעם יידיש־פֿאָלק פון צאָפן־אַפריקע: דער וואָס האָט געצאָלט די שטײַער, געפֿילט די שילז, חתנות געמאַכט זיינע קינדער לאָט די טורה און באָגראָבן זיינע טוטים מיט מורא־שמיים. אָן אים, וועדער די רבנים נאָך די נאָטאַבלן וואָלטן ניט געהאַט קיין קהילה צו דינען. די אַנטײל אין דעם קאָלעקטיווע לעבן, די מוטשואַל צדקה פֿון דעם חברות־הצדקה־געזעלשאַפטן, די סארג פֿון דעם דלים און דעם וואָנדערערס — טוגנטן וואָס דאָס יודאַיזם שטעלט בײַ דער יסוד פֿון קהילה־לעבן — זאַנען געווען דער יום־יום פון דעם משפּחות, אַנאַך פון דער וואָס האָט געטראָגן דעם באַלאָט [S.D. Goitein, A Mediterranean Society, 1993].

פון דעם גענצן דער חקירה זה באַריכטן אַ קאָהערענטע פיגור: די פון אַ שושלת דערן אַיגן אידענטיטעט איז אַ פאַך, און דערן פאַך איז יענער פון דעם וועג. דער נאָמן Bedoucha — דער מאַן מיט'ן באַלאָט — קאָנדענסירט אַ גאַנצן עטיק יידיש-מאַגרעביש געמאַכט פון אַרבעט, מאָביליטעט און מדיאציע [די פאַמיליע־נעמן פון יידן פון צפון־אַפריקע און זייער אָריגין — Dafina] [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, Madrid, 1978].

צווישן אַלע די טוגנדן וואָס דער טראַדיציע פון ישראל האָט געטראָגן דורכן יארהונדערטן, דער שושלט וועט די בעסטער אויסגעדריקט האָבן די כּבוד פון אַרבעט און דער דעמוטיקייט : די סובסיסטענץ געווונען אָן פּאָמפּ, די לאַסט געטראָגן אָן קלאַגע, דער מאָדנע שטאָלץ פון יענער וואָס דארף זיין ברויט צו זיין אַלייניק שולטערן. צו דער ערשטער טוגנד קומט צו אַ צווייטע, שוועסטער פון דעם קאָלפּאָרטאַזש: די מדיאציע און דער טאָלערענץ גע־לעבט, דער טעגליכער הענדל מיט'ן אַנדערן וואָס אויף'ן שפּור פון די וועגן פון בלעד, מאַכט האָט דעם ייד מיט'ן באַלאָט אַ דורכפֿיררער צווישן די וועלטן. לעסטנס, אין דעם גלות פון'ן 20סטן יארהונדערט, ווו עס האָט זיך וויידער געדאַרפט צו זאַמלען זיינע זאַכן אין אַן פּאַקעטן און אַוועק צוגיין, דער משפּחה וועט געווויזן האָבן דער רעזיליענץ און דער ישׁראָפה צו דער קהילה, ריקאָנסטיטוטעד פון אַ שטראַנד צו דעם אַנדערן פון דער מעדיטעראַנעאַן.

אַזוי די גורל פון Bedoucha, אַזוי ווייניק איצנדיק אילוסטרירט אָן אַ טראַכטן, טראַפט די קאָלעקטיוו מેמוריע פון ישראל אין זיין פּונקט דער סאַ וואַרער: ניט אין דער כּבוד פון אַ פּאָר, אָבער אין דער געדולדיקער דוירהאַלטנגן פון דעם גרויסן נומבער. דער מאַן מיט'ן באַלאָט האָט ניט געשריבן קיין טראַקטאַט; ער האָט געטראָגן, אויפן רוקן, די קאָנטינויטעט פון אַ פּעאָפּל. עס איז ביי אַ מאָל אַ סך דער הוכסט פון סיענסן וואָס דעם בוך האָט געקענט רעגיסטרירן.