משפּחה Bauer

דער סיכער-שטער ראיה וועגן די Bauer פון איטאַליע האַלט זיך אויפן אַלײן אין זייער אײנשרייבונג אין די Schaerf קאַטאַלאָג. דאָס ווער‚ וויעדער־געגעבן און לאַנג צוריק־געדרוקט, בלײַבט דער אנהײב־רעפֿערענץ פֿאַר יעדע פֿארשונג וועגן די פּאַטרוֹנימן פֿון יידן פֿון דער פּענינזולע; עס איז געווען פּובליצירט אין Florence אין 1925 מיט, ווי זאָגט מען, אַ נוספֿה פּורים־גידמות פֿאַר די עדלע יידישע משפּחות פֿון איטאַליע [Schaerf, 1925]. אין 1925 האָט Samuele Schaerf פּובליצירט אין Florence אַ קלײן־בוך מיטן טיטל « I cognomi degli ebrei d'Italia », מיט אַ נוספֿה. אַז דער נאָמען Bauer איז דאָרט אונטערקומען, מיינט אַז צו יענער צײַט זײַנען משפּחות פֿון יידן מיטן נאָמען געווען גנוג פּריזענט אויפן איטאַליעניש בוידן אומעטום צו פֿערדינען צאָל־ליסטונג.

דער האָרקום אָריענטירט דעם היסטארישן קלײנען־זאָג. דער פּאַטרוֹנים Bauer בוריםט זיך אין די קולטורן פֿון דװיטשלאַנד און יידישן אַשכנזער, שטאָמענדיק ווי אַן ווארט פֿון מיטל־הױך־דײַטש וואָס מיינט בחור־שטעלער אָדער פּויער. צװײ דרחים פֿון אנאָמען־ניתון זײַנען דאָקומענטירט בי די אָנאָמאַטיקער. ביי יידן קומט דער נאָמען אָדער מיטן אָּפ־נאַמעטאוק פֿון דער דײַטשער פּאַטרוֹנים — די יידן ניט־זאָגע יידן זײַנען זײער ניט אַקערמָנים צו דער צײַט כאָדער די נאָמען פֿון משפּחה זײַנען געװארן עריוערט — אָדער אַן קינסטליך־מאַכונג געמאַכט פֿון דער דײַטשער שפּראַך־שאַץ אָן קײן באַנד צום מעלאָכה. דער דיפֿרענץ איז היפּט־װיכטיק: דער נאָמען זאָגט ניט אַז די יידן לאָּװן דער ערד, סיי אַז זײ וױלדן, אין אַ מאָמענט פֿון זייער געשיכטע, אין אַ עלם פֿון דײַטשער שפּראַך וואָס שטאַט־טרויסט פֿון דין ھابספורג־הויף אָדער די גערמאַנישע פּרינסיפּאַליטעס אויפֿגעצװונגן צו די יידישע משפּחות, בײַ דער שארף פֿון 18טן און 19טן יארהונדערטן, די אנאָמען פֿון פֿעסטע פּאַטרוֹנימן.

דער ֿאַקט וואָס איז אויסגעשטעלט, דא, איז שיבות־ציון אָבער שטיל: די Bauer פֿון איטאַליע זײַנען, לאַט אַל־וורשײנלעך‚ אַ משפּחה מיטן אַשכנזער האַרקום אינטעגרירט צו דער יידישער איטאַליע. דער אינטעגראַציע אַלײן — די געפֿילדיקײט פֿון אַ משפּחה קומענדיק פֿון אַ אַנדער זונדער צו פֿינען שטעל אין אַ נאָיע קהלה־געװעב — טראָגט אַ ווען פֿון די טוגנדן וואָס די יידישע טרדיציע האָט שתמיד געהאַלטן אין קדוש־אַנשמה: די באַגריסונג פֿון דער פֿרעמדער און די גמירות־דעה־קוד צו מאַכן קהלה פּאַר־אַלטנחום די שטאָמן, אַ נאָענט־ולאָם־אֶכא־לה־קול פֿון דעם ווידערהאָלט־צװײיקן פּקודה פֿון Deuteronome צו ליבן דעם ger, דער וואָס קומט פֿון אַנדערש.

צום פארשטײן ווי אַן דײַטשער נאָמען זיך אין איטאַליע אַרײַנווערצלט, דאַרף מען דעם סביבה צורוקגעבן וואָס האָט עס אָנגענומען. די איטאַלישע Renaissance איז געווען פֿאַר די ייִדן אַ צײַט פֿון אַ בעמערקעװער אינטעלעקטואַלער לעבעדיקייט, באַשריבן מיט פײנקייט דורך Robert Bonfil: די קהילות איבער דער האַלבאָפּשטעל, כאָטש זיי זײַנען געװען אונטערװָרפֿן צום דראַנג פֿון דער געטאָ אָפֿן XVI יאָרהונדערט, האָבן אַנטװיקלט אַ קולטור וואָס האָט זיך געשניטן אַרום די תלמודישע שטודיע, מעדיצין, לײַהגעשעפטן און ליטערע [Bonfil, 1994]. אין דעם קיטור האָבן די אשכנזישע מיגראַציעס צום נאָרדן פֿון איטאַליע — פֿון דער Rheinland און דײַטשלאַנדישע לאַנדער צו Padua, Venise און Friuli — זײַנען גװען שטענדיק פֿון XV יאָרהונדערט צו XVIII יאָרהונדערט, געמיטן זיך אָפּ זייערע נוסחות, זייער האַלאָכישער וויסן, און בא־סוף זייערע פֿאַמיליע־נאָמען.

די מאַנוסקריפּט־פּראָדוקציע איז דער ווײַז פֿון דער דער רייכקייט. די העברעיש איללומינירטע מאַנוסקריפטן פֿון איטאַליע, שטודירט דורך Giulia Tamani, זײַנען אַ עדות פֿון אַ בוך־קונסט וואָס איז זיך געטראָפֿן אױספֿון די דעקאָראַטיווע טראַדיציעס אַשכנזIsaiah און איטאַלישע, אַ סימן פֿון אַ ייִדישער פֿאָלק אַז אמאָל מערפֿאַך און שעפֿערישע [Tamani, 2010]. Colette Sirat האָט דערמער דערװיזן ווי שווער די מיטלאַלטער ייִדיש פֿילאָסאָפֿיע זיך קװעלן פֿירשט אין דער מאַטעריאַלן־קערפּערליכקייט פֿון די מאַנוסקריפטן — קאָפּירט, אַנאָטירט, דורך־געפֿאָרט פֿון האַנט צו האַנט —, מאַכנדיק דעם בוך דעם אַמתיקן קלי פֿון דער זיכרון־פֿון־ישׂראל [Sirat, 1983]. אַ משפּחה וואָס, ווי די Bauer, פֿאַלט אַרײַן אין דעם וועלט, האָט זיך אָנגענומען אַן ציווילאַציע פֿון טעקסט און דורך־פֿאָרטראָג.

עס איז אין די גרויסע האָװן־שטעט פֿון נאָרד אַז דעם מישן האָט אָנגערירט אַ הייכסטער אינטענסיטעט. אַ רײַכע און פּלוני ייִדיש קהיל האָט געלעבט אין Trieste, גרויסער אָװן פֿון דער Austro-Hungarian Empire וואָס איז נים איטאַליש געװען עד צו דער Erste Velt־מלחמה; אין XIX יאָרהונדערט און אין די ערשטע דעצענניעס פֿון XX יאָרהונדערט, האָט זי האָט אַ בעמערקעװער שטראָלן. Trieste, שטאָט פֿון דײַטשער און איטאַלישער שפּראַך צו אָפּן אַז אפֿילו, אונטערטאן פֿון די Habsburgs, האָט אָנגעבאָטן בילוגן אַ גרונד וואָס אַ פֿאַמיליע־נאָמען ווי Bauer האָט מאַכן אַ קענונג אין אַן דײַטשער־שפּראַכיקער קאָנטעקסט דאַנ אָפּגעמישט צו דער איטאַלישער ייִדנטום. מיר האָלטן דאָ נים אַ געניעלאָגיש סיכלות פֿון אַזַא משפּחה מיטן נאָמען, נאָר אַן אינטיװנער היסטאָרישער קיטור וואָס מאַכט דעם נאָמען פּרובירן.

פּנים בפנים טריאסטה אוסטרו־הונגרית עומדת העמוד השני הגדול של יהדותה האיטלקית: ליווּרנו, עיר הזכות של המדיצ'י, מקלט של ה"אומה היהודית הפּורטוגזית". ליוֹנל לוי כתב את היסטוריתה המדוקדקת, והראה כיצד קהילה זו הספרדית אריגה, מהמאה השש עשרה ועד המאה העשרים, רשת המקשרת אמסטרדם, ליווּרנו וטוניס, עד לנחשול שהוא קורא לו של ה"אחרון מליווּרנים" [Lévy, 1996 ; 1999]. אם Bauer הם מגזע אשכנזי, נוכחותם בספרי הנתונים האיטלקיים משרשרת אותם עם זאת במרחב שבו ספרדים ואשכנזים התגוררו זה בצד זה, התחתנו לעתים, ושם גבולות הנוסח התמוססו לטובת יהדות איטלקית מרכבת.

כאן הזכרון והארכיון משיבים זה לזה בזהירות. המסורת המשפחתית של השושלות המעורבות של איטליה משדרת לעתים קרובות את הזיכרון של מקור כפול — קדמון ש"בא מהצפון" נושא אישה ממשפחה מן הדרום או החוף —, בעוד הארכיון, הוא בלבד, מאשר את התא־קיום של הקבוצות. להעניק ל־Bauer מסלול ליווּרני היה נופל בתחום ההשערה; אך להכיר שהם חיו בעולם שבו האירוח של ליווּרנים כלפי הגורשים האיברים היווה דגם המעורר הערצה, זה, ההיסטוריה מאשרת. קהילה נמלית זו התגלמה את הגמילות החסדים של ההוספה וההדדיות הכלכלית — הסחר שהוכנס לשרות ההישרדות הקולקטיבית —, ערך שזכרון ישראל קושר לצדקה, הצדקה המתורגמת לחסד.

דער נײַנצנטער יאָרהונדערט האָט ראָדיקאַל פֿאַרוואַנדלט די שטעלונג פֿון ייִדן אין איטאַליע. די עמאַנציפּאַציע, אָנגעטראָגן דורך דעם Risorgimento און איטאַלישע איינהייט פֿון 1861, האָט אָפּגעשאַפֿט די גטאות און דערעפֿנט ייִדן פּולע בירגערשאַפט. דאָס שיקל איז גוט באַגרינדעט: עס האָט ערמעגלעכט ייִדישן פֿאַמיליעס אַרײַנגײן אין די עקאָנאָמישע, יוניווערסיטעטישע, מיליטאַרישע און קינסטלערישע לעבן פֿון דער נאַציע. דער מאָלער Amedeo Modigliani, געבוירן אין 1884 און געשטאָרבן אין 1920, פּון אַ ייִדישער פֿאַמיליע פֿון Livorno, שטײט צװישן די פּאַמאָסטן פֿאַרטרעטער פֿון דער פּאַריזער שולע, װַײל די טראַדיציאָנעלע ייִדישע לעבן האָט זיך פֿאָרגעזעצט. דאָס בײַשפּיל, בערימט צװישן אַלן, זאָגט פֿון פּרוכטיקייט פֿון עמאַנציפּאַציע: די אַרײַנגאַנג פֿון איטאַלישן ייִדן אין אייראָפּעישער מאָדערנער קינסט און ווישנשאַפט.

פֿאַר אַ פֿאַמיליע מיטן גערמאַנישן שום װי די Bauer, איז דאָס צײַטום געװען משמעותי אין צװײ הינסיכטן. אײנשטנס האָט די עמאַנציפּאַציע באַשטעטיקט דעם ניץ פֿון פֿעסטע נעמנס, ארגעלאָזט פֿון דער האַבסבורגישער צײַט. צװײטנס האָט זי געשטעלט די פֿאַמיליעס אַן דער שארניר צװישן צװײ וועלטן: יענע פֿון דער אַיסטרײכישער אימפּעריע, פֿון וועלכער Trieste בליב אונטערטעניק ביז 1918, און יענע פֿון דער איניגטער איטאַליע. די אַנטײלנאַמע אין קאָלעקטיווער לעבן — קאָמונאַל, פּילנטראָפּישער, קולטורעל — איז געװארן דאָס צאיכן פֿון עמאַנציפּירטן ייִדישן פֿאַמיליעס, וואָס האָבן פֿערמעהרט וולטן צװדקה־שטיפטונגען, מיטהילף־פֿאַרייניגונגען און אַפּשטאָלונגען פֿון בירגער־ווענטיקייטן. עס איז די קאָנקרעטע אַויסדרוק פֿון אַ קאָרדינאַלער מדה פֿון יודאיזם: די אַנטײלנאַמע אין לעבן פֿון דער שטאָט, דער זאָרג פֿאַר גמור־טובה פֿאַרשטאַנדן אַלץ פֿאָרלאַנגערונג פֿון אַבודת־הקדוש.

ווײַטער פֿון די מעטעריאַלע טראַיעקטאָריעס, איז אַ שושלת יידיש געמעסן אױך דורך איר טײל אין דער לעבן פֿון דער גײַסט. די יודײַזם איטאַליאנית, און דן די יודײַזמס רונדום דעם מיטלענדיש, וואס זי איז געבונדן געווען צו, האָבן געשפּײַזט אַ דערמאָנטער דעבאַטע וועגן דער תורה און וועגן זינען. Léon Askénazi האָט דערמאָנט ווי דער טראַכטן וועגן דער יידישער טראַדיציע „היינטצו" פֿראַפֿאָר צוֿ האַלטן צוזאַמן די געטרײַוואַלד צום טעקסט און די אָפפֿנוניק צום וועלט [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis, פֿון דער מדברה צום געווינש, האָט געווײַזן די פֿרוכטבאַרע שפּאַנונג וואס דורכגײט די יידישע דענקן צווישן דער תורה וואס איז אַנגענומן און דער מענשלעכער געווינש [Abécassis, 1987]. און Maurice-Ruben Hayoun האָט דערציילט די לאנגע שלאפּ פֿון דער יידישער פילאָסאָפיע, פֿון אִיר מיטלאַלטערלעך אָנהייבן ביז אִיר צײַטנאָיִִסע פֿאָרמוליזיקעס [Hayoun, 2023].

אַ משפּחה ווי די Bauer, אײַנגעגלידערט אין דעם קאָנטינואום, איז נישט נאָטווענדיקער געווען פּראָדוצירער פֿון גרויסע דיסקוסן — דער אַרכיוו דאָקומענטירט עס נישט און עס וואלט געווען אונערליך צו דאָס באַהאָפּטן. אָבער זי האָט מיטגענומן, ווי די מענגע פֿון די אַנאָנימע משפּחות, אין דער טראַנסמיסיע וואס מאַכט לעבן די תלמודישע וויסן און דער לערנען: דורך דער שול, דורך דער סינאַגאָג, דורך דס בוך גלייַזן און דערקאָפּירט. די קהילות פֿון דער אָנאָיִנדער מגרב, וועלכע די אַרכיוו־שטיקס רַבאניים פֿון Sidi Bel Abbès און די געשיכטע פֿון דער קהילה פֿון Tlemcen האָלטן די שפּור, ווייַזן ווי דס טראַנסמיסיע איז, איבעראָלעס, געווען די אַרבעט פֿון אָרדינאַר משפּחות אַזוי ווי ילוסטרע מײַסטער [Botbol, 2000]. די טוגנט דאָ איז נישט גלאָנץ, נור די הומבלער געטרײַוואַלד: דער שטיל האַלטן וואַס פֿון אַ קײן פֿון זיקרון, דער אין־דיווידואַל הומיליטי וואס די טראַדיציע שטעלט אויבן דער דזשלורי.

קיין געשיכטע פון אַ יידישער משפחה איטאַליענער קען נישט שווייגן די שטן וואָס האָט צוגעדעקט אייראָפּע. די פאַשיסטישע רייס‐געזעצן פון 1938 און דער נאָך סעפּטעמבער 1943 דייטשער אָקופּאַציע האָבן דעם איטאַליענישן יידנטום צוריקגעװארפן אין פּרעסקוציע און דעפּארטאַציע. אַם 16 אָקטאָבער 1943 איז דער אַלטער יידישער ghetto פון Rome אומרינגלט געװארן דורך די SS, און צװיי טויזנט יידן זײנען אַרעסטיד געװארן אין דריי טעג פון מאַסיװע रדיות. Trieste, בדיוק, איז געװארן דער אָרט פון דער איינציקער אויסראָטונגס־קאַמפ אויף איטאַליישן ערד, די Risiera di San Sabba — פּשוטוני סינגולאַריטעט פון דער שטאָט־גרענעץ דארט אַזוי פילע משפחות מיט גערמאַנישע נעמן האָבן געלעבט.

די שלום־נעמן וואָס זײנען אויפגעצייכנט געװארן דורך Schaerf אין 1925 געפינן זיך, אַך, אין די ליסטן פון קורבנות און סודרגנים. די אַרבעט פון Dominique Natanson פֿאַר יידישער מעמעריע און בילדונג ווען מאַכט דאָס פּלייט פון צו בענענן, צו צאָלן און צו באַקענטמאַכן, אַז יעדער פֿאַרשװונדענער זאָל משחזרן א נאָמן [Natanson, 1997]. דאָס איז דער וואָס די חובה פון zakhor‐אַ געבן איר גאַנץ ערנסטקייט: זיך צו געדענקן נישט ווי מען זאַמלט דאַטן, נאָר ווי מען אַנערט לעבנס [Yerushalmi, 1984]. פֿאַר די Bauer ווי פֿאַר אַזוי פִיל אַנדערע, דער קאַפּיטל איז דער וואָס דער אַרכיוו־שטיק ווערט א קברים און מעמעריאַל צו אייַן מאָל — און דער טוגנט איז צוריקגעבראַכט צו דער עסנציאַל: זיך אַבערצוהאַלטן, צו עדות, נישט צו שמהטן.

וואס צו מער מחזיקן, צום סוף פון דער חקירה, פון דער שושלת Bauer ? צוערשט א לעקציע פון מעתודע : דער נאָמן, אַלײן, איז אַן אַרכיוו־שטיק. דײַטש בײַ דער וואָרצל, אַשכנזי בײַ דער נוצן, איטאַליאַנער בײַ דער אַנשרײַבונג, ער קונדנשט אין צוויי סילאַבס דער געשיכטע פון אַ פאַרשטעלונג פון צפון־גערמאַנער ביז דער האַלבאִינזל, און פון אַ געלונגענער אִנטעגראַציע אין אַ יהדות פון קאָנפלועניץ [Schaerf, 1925]. דער אַרכיוו ווען ניט זאָל מען פלעכטן אַ גענעאַלאָגיע פון הילטן ; זי שטעלט אַ קיידער — יענער פון אַ פאַמיליע פון דער יטאַליענער יהדות, מער אַלס ווה געווען דורך דער לענדער פון דײַטש־שפּראַך, דעם אַלעם משולל אין דער געװעב פון די קהילות פון צפון און שטראַנד.

פון דער טראַיעקטאָריע, אַ טוגנד שטעלט זיך אַראּפ פון אַלע : די קאַפאַציטעט פון האָסטאַל אִנטעגראַציע, דער דאָפּלטער באַװעגונג דורך וואָס אַ פאַמיליע געקומען פון דער אנדערער ווירט אָפּגענומען און, אין אַ סדר, נעמט טייל אין דער אָפּנעמונג. דער נאָמן אַליין פון Bauer — דער « שכן », דער « באַרגער פון דער שטאָט » — טראָגט אין קימע דער קערן דער ווערץ [Bauer, עטימאָלאָגיע]. אין זיך אָנווורצלן אין דער יטאַליענער יהדות, דער שושלת וועט האָבן דעם בעסטן אויסגעדריקט וואָס דער מַסּוֹרֶת פון ישראל ווען דער ליבע פון דער גֵּר, דער פרעמדער געװאָרן קלאָס : ניט דער גלאַנץ פון אַ סינגולער ווערק, אָבער די קלעקטיווע טוגנד, דולדיק און עניו, פון מאַכן קהלה איבער האַלבן די גרענעצן און דער ריטואַלס. אַלס אין דעם וואָס דער שקט גורל פון אַ פאַמיליע גייט אַ דעם גרויסן קדיש פון אַ פאָלק וואָס, גלות און געזאַמלט טור־אום־טור, האָט געמאַכט פון דער אָפּנעמונג און דער באַנדשאַפט די סטיצן פון אַ ניצל [Yerushalmi, 1984].