משפּחה Azavei

דער דאָקומענטאַרישער סטאַרטפּונקט איז פיקסט און פאַרטריטן: Azavei שטייט צווישן די יידישע איטאַליענישע פאַמיליע-נעמן, וואָס זענען קאַטאַלאָגירט געװאָרן דורך Schaerf אין 1925 [Schaerf, 1925]. דער איינער פאַקט שטעלט די פאַמיליע אין אַ גענויער געאָגראַפיע. די איטאַליענישע יידנשאַפט, איינע פון די älteste פון אייראָפּע־קאָנטינואום, האָט געשאַפן אַן אָנאָמאַסטיק מיט אַ רעמאַרקאַביל ווײַטקײַט, מעמבלד טאָפּאָנימיק נעמן ערבט פון איטאַליענישע שטעט, פאַמיליע־נעמן מיט העברעיִש אָריגין, און ספּאַראַדיש בײַטרעגן אַאַנגעקומן נאָך 1492. די פאָרשונג פון Robert Bonfil האָט געצײַגט צו וואָס דער יידישער לעבן פון די איטאַליענישע Renaissance איז געװען זוגלײַך אינטעגרירט אין זײַן שטאָט־אומגעבונג און טרוי צו זײַנע אייגענע אינסטיטוציעס — סינאַגאָגעס, צדקה־ברודערשאַפטן, טאַלמודישע אַקאַדעמיעס [Bonfil, 1994].

אין דעם צוזאַמענהאַנג, אַ פאַמיליע־נאָמן איז טאָמיד נישט נייטראַל. ער טראָגט אָפטן די שפּור פון אַן אָרט־אָריגין, אַ האַנטװערק, אָדער אַן אַלטפאָדער עפּאָנים. אָן גיכער עטימאָלאָגיע פאַר Azavei, די פארזיכטיקײַט איז נאָטיק: מיר ווענען נישט מאַכן אַ שלוס אָריגין אַז די קוואָלן טאָן נישט הנטלען. וואָס מען קען זאָגן, אודײער, איז אַז די שייכות צו דעם רעפּערטואַר זיגנאַלירט אַן אײַנמישונג אין דעם קומוניטאַרטן געװעב פון איטאַליע, מיטן זײַנע פּפליכטן און זײַנע סאָלידאַריטעטן. װײַל די ערשטע טוגנט וואָס די יידישער לעבן פון דער פּענינזולע האָט אויֿפגעצװונגן אַלעמען איז די אַנטייל־נעמונג אין קאָלעקטיװן לעבן: קײנער האָט נישט עקזיסטירט ווי אַן יחידי, אָבער ווי אַ חבר פון אַ kehillah, פּפליכטיק צו קאָנטריביוטן צו זײַנע בענוואָלענס־קאַסן און דער אויסלייזונג פון יסורים. די מײנשטע שטעלן פון אַ נאָמן אין דעם קאָמוניטאַרן גופן סופּאָזיט שוין דעם טײַל־אַנטייל אין דער קומוניטאַרטן [Bonfil, 1994].

צו פארשטיין וואס עס קען געווען זיין די עקזיסטענץ פון אַ משפּחה ווי די Azavei, דארפן מיר צורוקגעבן דער וועלט אין וועלכער אַזאַ נאָמען האָט זין געהאַט. די יידן פון איטליע האָבן געלעבט, פון סטי XVI ביז סטי XVIII, אונטער דעם רעჟიм פון געטאָס, אָבער אויך אין אַ גרויס קולטורעל שעפּערישקייט. Bonfil האָט דערציילט אויף דעם פּרודוקטיוו פּאַראַדאָקס: די שפּאַציאַלע אַרויסשלוסן בעל-טובה ניט די אינטעליגענץ ליווקייט און די חברותא אין ייקאָנאָמיש און מדעי אַוסטאַוש אין דער סביבה חברה [Bonfil, 1994]. די פּראָדוקציע פון אֿילומינאַטעד העברעיש מאַנוסקריפּטן, פּרובט דורך Giulia Tamani, עדוה אין דיס ריפייનמענט: די איטאַליאַנישע געמיינשאַפטן בעשטעלט און קאָפּירט בוכים פון ליטורגיש שעה, בײבלס און רעכטלעך סטימונגס פון אַ שיינקייט וואס האָט זיך שוויגן מיט קריסטיאַנער קאָנטעמפּאָראַנער אַרט [Tamani, 2010].

עס איז דאָ אַז אַ קאַרדינאַל ווערט דערשיינט: די בייטראַג צו וויסן און צוטראָגן. דאָס בוך — קאָפּירט, אַרנאָמנט, צוטראָגן פון אַ דור צום צווייטן — איז געווען אין דער האַרץ פון ייִדישער איטאַליאַנער דער־זעלבשטער. די פילאָסאָפיש אַדיציע אַליין זיך הסתם דורך די מאַנוסקריפּטן: Colette Sirat האָט ווייז וויל אַ מדעי ייִדישער מידלעוועל פּילאָסאָפיע בלײַבט נאָר דורך די טעקסטן מאַנוסקריפּטליך און דרוק מתון קאָנסערווט, אָפט מיטן מחיר פון גרויסע אָפערז [Sirat, 1983]. אַ משפּחה אינסקריבד אין דעם וועלט האָט זיך באָטן, נישט נאָר ווי לייזער אָדער דאָנאַטאָר, אין דעם אין דער וויסן-עקאָנאָמיע. די צדקה איז דאָ ניט געשידן פּון דער קולטור: פּיננאַנס די קאָפּיע פון אַ בוך סטודיע, גיט אַ סינאַגאָג, פּלעגן אַ מאַסטער, שטאָנדן אַ דער זעלבער גרוע פון גוטהארציקייט צום קהיל — אַ פון די מעסט קאָנסטאַנט עקספּרעסיאָנס פון דער יידיש טוגנד פון tsedaka [Bonfil, 1994].

די געשיכטע פון יידישע איטאליענישע נעמן פארשטייט זיך נישט אָן דעם גרויסן ליװאָרנעזער אומשווונג. פון דעם מאמענט פון די Livornine, די פּאטענטן וואס די Medici האבן געגעבן אין 1591 און 1593, איז דער האפן פון Livorne געװאָרן דער מנוחה פון ספרדישע מאראנים וואס זיינען צוריקגעקומען צום יידישטום, און די מאטריץ פון א „יידישער פּאָרטוגיזער נאַציע" וואס האט זיך דערנאך פארשפרײט קעגן Amsterdam, Tunis און דער גאנצער Mediterranean. Lionel Lévy האט דערצײלט די בעלימה פון דעם מעוקלען, פון דער גרינדונג ביז צו די שפּעטערע צעשפּרײטונגען [Lévy, 1999] ; ער האט אויך אָפּגעשריבן די לאנגע אויסלעבן פון דער דער דער סינגולערער קהילה ביז צו די לעצטע פארטרעטער [Lévy, 1996].

עס איז בלויז — אָן אַז קיין אַרכיוו וואס אַלא כאן געקוקט האבן עס שטעליש — אַז אַ פאַמיליע פון דעם איטאליענישן רעפערטואָר איז געװען ארײנגעצויגן אין די ציריקולאַציעס, צװישן דער פּענינסולע און די אַפריקאנישע שטראַנד פון די Mediterranean. די פּרוהנט צװינגט איינעס נישט צו פּרעזענטירן דעם אָנכנפיקן ווי גאָר אַ מעגליכקײט, קאָנזיסטנט מיט דער עקסטרימער מוביליטעט פון ליװאָרנעזער יידן - סאחרים, רבנים און דרוקערס. אָבער וואס איז סטלידלי דורך דעם ענטוויקלונגס סירטשע שטאַרק אויפגעשטעלט, עס איז די טוגנט וואס דער מונד האט געטראגן: דער הנהגה קעגן דעם פרעמדן און דער כּנסת מלוני הגולה. Livorne איז געװען, דורך סאוורען פּריװילעג, אַ לאנד פון מנוחה ווו מען האט נישט געפרעגט דעם נײעם קומער פון דעם חשבון אויף זײן אַדער פון אנגעצװאנגן קאָנװערטיד [Lévy, 1999]. די ינסטיטוציאָנאַלײזטע גאסטפרײנדליכקײט — זעלטן אין אירופע פון דעם עקספּולסיעס — פארלענגערט דעם ביבליש געבאָט זיך פון דעם פרעמדן, און די יידישע איטאלא-מידטעראנעאנע שושלת האט פּגעפונען דאָרטן אַ פון די הייכסטע קאָלעקטיװע אויסדרוקן.

דער נאַטירלעכער פֿארלענגערונג פֿון דער ליוואָרנעזער דיאַספּאָרע איז געווען צפֿון־אַפֿריקע. די Grana — יידן פֿון ליוואָרנעזער אָפּשטאַם וואָס האָבן זיך באַזיידלט אין טוניס — האָבן דאָרטן געביל־ט אַ האַנדלסמענטש־ און געלערנטע עליטע וואָס איז זיך אוּנטערשיידן פֿון די אײַנגעבוירנע קהילות [Lévy, 1999]. מער קעגן מערב, די אַלזשירישע קהילות האָבן ווייזן אַ אַנדער פּנים פֿון מיטלנדישן יידנטוּם. Eliahou-Éric Botbol האָט געווידמט אַ שטודיום דער קהילה פֿון Tlemcen, אַ מקום פֿון גימרע־שפּיץ און פֿרומקײט וואָס האָט דערהאַלטן די רבנישע מסורות [Botbol, 2000], בשעם די רבנישע ארכיוו־שטיקן פֿון Sidi Bel Abbès האָלטן אַ לעבעדיקן אָדם פֿון אָרגאַניזירטער יוּרידישער און רליגיעזער לעבן [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès].

אָם די Azavei האָבן זיך באַטײליקט אין דעם צירקולאַציע, איז עס געווען הכרח אין דעם קיצער וואָס די בעגריף פֿון דער לוי — די הלכה — האָט אַרומשטרוקטורירט דאָס טעגליכן לעבן. די רבנישע בית־דינים פֿון צפֿון־אַפֿריקע, וואָס זייער רעגיסטרן האָלטן כּתובות, גיטים און פּסקים, האָבן פֿארקערפּערט אַ קוואַלן שנישט פֿון צדק געגעבן לויט דער טוראָ־דין, אָבער אָנגעפּאַסט צו די לוקאַלע מציאות [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès]. מען זעט דאָ עס־רוּפֿן אַ שטילקװײטיקע טוּגנד: דער סדור־פֿאָלגן צו דעם אַנדערן דורך מיטלערשאַפֿט, דער טעמער פֿון מחלוקות און דער שיץ פֿון אַלמנות און יתומים, וואָס זיינען געווען דער פֿונדאַמענט פֿון דער רבנישער פֿונקציע. די זכּרון פֿון דעם קהילות, הײַנט צערשטרײט, האָט זיך פֿיל דלות אַ דער אַרבעט פֿון דעם איסטוריקער און דענקמאַל־שרײַבער וואָס האָבן זיך צוגעזאַמלט זייער ארכיוו־שטיקן אײדער זיי זיינען נישטא געווארן [Botbol, 2000].

אַ יודישע שׁשׁולטע ווערט נישט אָנגעהערליקט נאָר דורך בלוט און נאָמען, נאָר דורך דיא אינטעלעקטואָלע טראַדיציע אין וועלכער זיא באַדט זיך. דער מיטלמיידישער יודאיזם וואו דער נאָמען Azavei האַט מיטגעהערט, איז געוועזן אַ טראַגער פון אַ געדאַנקן וואו די רײַכקײַט איז אַנאַליזירט געוואָרן דורך עטליכע צײַטגנעסיש מײַסטערן. Maurice-Ruben Hayoun האָט זיך דורכגעשלאַנגן די לאַנגע קאָנטינואיטעט פון יודישער פילאָסאָפיע, פון אירע אַלטע קוואָלן ביז אירע מאָדערנע אַװסדרוקן [Hayoun, 2023] ; Armand Abécassis האָט זיא אָנגעקוקט די דינאמיקע אינערליך, פון דער מדבר ביז צו דער שַׁכל, ווי אַ דאָװן־באַוועגונג פון דער טּוֹרָה צו דער לעבן [Abécassis, 1987]. Léon Askénazi, אויף זײַן זײַט, האָט געמעדיטירט דיא בינדונג צווישן דער רעדן און דער שרײַבונג ווי האַרץ פון דער יודישער איבערליפערונג [Askénazi, 1999].

דער ערבע מאַכט לוייס די טיפסטע טוגנט פון דער טראַדיציע וואו דיא משפּחה האַט אַנטײל: דער ליבשאַפט צום לערנען און צום דעמקן ווי אַ פּאָרם פון אבֿודת־הש"ם. לערנען איז נישט געוועזן אַ לוקסוס נאָר אַ רעליגיעזער צװאַנג, און דיא ענטמוטיקונג פון דעם בוך־יד פאָר דעם טעקסט איז געװן דיא גערעכטע האַלטונג. Yerushalmi האָט צוריקגערופן אַז דער יודישער פעלק האָט זיך בילדט ניט אַזוי גראַס דורך די שרײַבונג פון דער היסטאָריע נאָר דורך דיא מצוה פון דער זיקרון — zakhor, « געדענק דיך» [Yerushalmi, 1984]. אין איבערליפערן אַ נאָמען, אין אים אנווייזן צום קאַטאַלאָג פון Schaerf ווי צו אַ תֵּבָה, דיא שׁשׁולטע Azavei האָט אַנטײל אין דעם צװאַנג פון זיקרון וואָס דיפּיניט יִשְׂרָאֵל. Sirat האָט ווײַזט אַז דיזע איבערליפערונג איז אָפט דורכגעקומן דורך דיא מאַטעריעלע צערביטלקײַט פון די כתבי־יד, באַהאַלטן דורך בלויז די טרייַ פון די וואס די האָבן קאָפּירט און באַהאַלטן [Sirat, 1983].

מען דאַרף אָן נעמען דער שתיקות. מיר האָבן, פֿאַר די Azavei, קיין יחוחין פון אַ יחיד וואָס איז דאָקומענטירט, קיין רבֿן וואָס איז בענאָמט, קיין נאָטאַריאַל אַקט וואָס איז אויסגעקלאָרט. דיזע דאָקומענטארישע אָרמות איז נישט קיין פּעל פון דער ספּור — זי איז דאָס יאָד שיך הערשער פון די אונמעספּטליכע מערהייט פון יידישע משפּחות, דערן עקסיסטענץ האָט קיין אַנדער שור געלאָזט ווי א שפּרנאָמען. עס וואָלט געווען אומערליך צו פּלומבן דיזן לערדיקן פּלאץ דורך עריגנוג. מען קען אָנווייזן, דורך די זאָרגפֿול שעלן פון עדיטאָריאַלן הייפּאָטעזן, דער משפּחה אין דער גארל קולעקטיוו וואָס איז ווידער אויפגעבויט דורך דיפֿרשיקס.

דאָרום טוט זיך די אַרבעט פון געדענקן — דיין וואָס האָט אַמפּלייד דאָמיניק Natanson אין זיין פּעדאָגאָגישן אַנטערנעמן פון ציתן פון יידישער מעמוריע [Natanson, 1997] — דאַן נעמט זיך אַלץ זיןז געווען. צו בענעמן אַ משפּחה וואָס מע וויסט אַזוי ווייניק, עס איז אַ סערך פֿון גאָנץ וויפּן ; עס איז טו אַקאָמפּליש אַ סאָרט — אַט דער שקאַל פון אַ שפּרנאָמען — וואָס דער סוגיות פּאָספּעקץ אָנגעג פאַלן. די שפּיציעל טוגנט וואָס דיזעס קאַפּיטל פּוצטיג טוט נישט פּוןגעהעריק צו די Azavei אַלײן: עס איז פון גאַנץ צִיוִילִיזַיישַן וואָס, קעגן פארגעסן, האָט געמאַכט זיכער אַ מיצווה פּון דער געדענקן. די Nation juive portugaise פון Lévy, די קהילות פון Tlemcen פון Botbol, די כתבי־יד פון Tamani — זיי זיינען אַלע פּויל פון דיזעם זעלבן קאָמבַאַט אַז גאָניץ וואָס שטאטקע וואָלט לעבט, קיינמאל זאָל נישט וויר פֿאַרלוירן [Lévy, 1999] [Tamani, 2010].

בְסוֹף הַנְּתִיב הַזֶּה, הַיושֶׁר מְחַיֵּב אוֹתָנוּ לְהִכִּיר מַה שֶׁאָנוּ יוֹדְעִים וּמַה שֶׁאָנוּ לֹא יוֹדְעִים. אָנוּ יוֹדְעִים שֶׁהַשֵּׁם Azavei שַׁיָּךְ לְאַוּצָר יְהוּדֵי אִיטַלְיָה, שֶׁנִּקְבַּע עַל יְדֵי Schaerf בִּשְׁנַת 1925 [Schaerf, 1925]. אָנוּ יוֹדְעִים שֶׁהָעוֹלָם הַיְטַלְקִי וְהַתִּיכּוֹנִי הַזֶּה — מִגְּטוֹאוֹת הַרְנֵסָאנְס לִיבְרוֹנָה, מִלִיבְרוֹנָה לַמַּגְרֵב — הָיָה זֶה שֶׁל הִשְׁתַּלְבוּת קְהִלָּתִית, שֶׁל תַּרְבּוּת הַסֵּפֶר וְשֶׁל פִּקְדוֹן כִּלְפֵי הַגּוֹלֶה. אָנוּ לֹא יוֹדְעִים, בִּשְׁכַל חֶסְרוֹן מָקוֹרוֹת, אֶת הַפְּרָטִים שֶׁל הַחַיִּים הַיְחִידִים אֲשֶׁר נָשְׂאוּ אֶת הַשֵּׁם הַזֶּה.

מֵהִיסְטוֹרִיָּה זוֹ שֶׁנִּשְׁמַרְתָּה בִּמְרַחַק מִן הַוַּדָּאוּת, בִּמְעֻט פּוֹרְץ אוֹתָהּ מַדָּה אַחַת: הַשִׁמּוּר הַזִּכָּרוֹן וְהַהַעֲבָרָה. כִּי מַה שֶׁהַשּׁוֹשְׁלֶת Azavei תּוֹם תִּבְטַא בַּיּוֹתֵר, זֶה בְדִיּוּק מַה שֶׁשְּׁמָהּ מְמַלֵּא עוֹד הַיּוֹם — הָאֱמוּנוּת לָעִקְבָה, הַהִתְנַגְּדוּת לַשִּׁכְחָה. בִּשְׁרוֹדוּת בִּקְטָלוֹג כְּשֶׁכֹּל הַשְּׁאָר נִשְׁתַּק, הַשֵּׁם הַזֶּה מִמְשִׁיךְ אֶת הַzakhor אֲשֶׁר, מִ־Yerushalmi עַד לְיוֹשְׁבֵי הַדִּכּוּרוֹן בִּימֵנוּ, מְגַדִּיר אֶת זְאֵב יִשְׂרָאֵל [Yerushalmi, 1984] [Natanson, 1997]. הַמִּשְׁפָּחָה מִשְׁתַּלֶּמֶת כֵּן לַזִּכָּרוֹן הַקְּלָלִי הַגָּדוֹל: לֹא בִּגְהָלֶת שֶׁל דְמוּיוֹת נִשְׂתַּרוֹת, אֶלָּא בִּתְמִידוּת זוֹ שֶׁל עֲנָוָה וְתַגְבּוּת שֶׁשֵּׁם מִסְרַב לֵעָלְמוֹת. זוֹ הִיא, אוּלַי, הַיהוּדִית הַיּוֹתֵר שׁוֹמֶרֶת שֶׁל מִדּוֹת טוֹבוֹת.