משפּחה Attali

דער פאַטראָנימ Attali אַנשרײַבט זיך אין דער גרויסער קבוצה פון ייִדישע נעמען פון צפון־אַפריקע, וואָס דערן שטודירן געהערט צו אַ פארלאַנגטער דיסציפלין וואָ מען קרייזן זיך לינגוויסטיק, געשיכטע פון קהילות און זיכרון פון משפחות. די רעפערענץ־לעקסיקונס, צוקונפט מיט דער מאָנומענטאַלער אַרבעט וועגן די נעמען פון ייִדן אין Marokus, ווײַזן ווי פיל די פאַטראָנימס האַלטן אויסן שפור פון אַ תּוּשָׂא־יאָרטיק געשיכטע, געמאַכט פון מיגראַציות, סעטעלמענט און דורגאַבן [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978].

די טראַדיציע געשיידשטעלט דעם נאָמען Attali — ווי די נעבן־פאָרמען Attal און Atallah — צו אַ סעמיטישער גרונד וואָ מען הערט דאָס אַיטמוס פון טובה אָדער מתנה; אַנדערע לייענונגען זעהן דא אַ אָנאָמאַסטישער דערייוונג געקנאַפט צו לוקאַליטעטן אָדער מעלאָכות, לויט די געוויינטלעכע מעכאַניזמן פון בילדונג פון ייִדישע מאַגרביניש נעמען. די היפּאָטעזעס ביזן זיך אָן אָן אַז קײן מיטלאַלטערלעך אַרכיוו־שטיק ערלויבט נישט אַ דעפיניטיווע באַשטימונג: דעריבער מוז מען זיי פרעזענטירן ווי ווײַכליכע לייענונגען רינער ווי ווי זיכערקייטן. עס איז שום פּרעסיזי דאָס פרומקײט וואָס עהרט די אמת: דאָ ווו דער דאָקומענט פעלט, די שושלת האַלט זיך מיט גאַבן־וויטערן, אָן כשאָפן.

אין דער בהלשנות צו דעם וואָס מען וויסט נישט מען קען לעזן שוין אַ טוגנט וואָס דער ייִדישער טראַדיציע האַלט אין הויך שאַצונג: דעמות פאָר דעם וויסן, די גרענץ־צייכנונג שטרענג צווישן דעם וואָס איז באקומען און דעם וואָס איז באשטאטיקט. דער rabbinish יודאיזם האָט געמאַכט פון דער אינטעלעקטואַלער דאַן אַ קאַרדינאַלער ווערט — וואָס קאָמאַנדirt צו זאָגן „איך וויס נישט" רינער ווי צו באַהאָפטן פאַלשש. די שושלת Attali, וואָס זאין אַ מיטגליד וואָס מער אָסטראָם וויל די מח זײַן מעיר מעלאָכה, שרײַבט זיך אָן אָן וויסn אַ דער פארלאַנג אַלטן אָן דער ראַטשל פון אַ אַ זײַן אייגן נאָמען.

זכער פון וואו די לינייַדזש Attali שטאַמט, דארף מען זיך פֿרשטעלן דעם וועלט וואס האָט עס געטראָגן: יענער פֿון אַלגעריער יידנטום אונטער פֿראַנצייזישער אַדמיניסטראַציע. די יידישע קהילה פֿון אַלגעריע, איינס פֿון די עלטסטע בעקן פֿון דער מיטלמער, געמשט אַ חלוציק שיטחשאַך מיט דער פֿראַנצייזישער קינקוויסטע פֿון 1830, אויך מיט דער דערגעביקייט פֿון פֿראַנצייזישער באַרגערשאַפֿט דורך דעם דעקרעט Crémieux פֿון 1870, וואס אַנדערש געמאַכט אין טיף זיין רעכטלעך סטאַטוס, זיין קולטור און זיין אַספּירַאַציעס [Richard Ayoun & Bernard Cohen, The Jewish Communities of Algeria under French Rule, 1830-1962, 1991].

די פֿראַנציפּיקאַציע איז ניט אָן שפּאַנונגען געוואָרן. די יידן פֿון אַלגעריע מוזן זיך שוקלן מיט אַ דאָפּלטער שייכות — געוואָרצלט אין אַ פּראַקטיק און אַ מעמוריע סעפֿאַרדיש און מאַגרעביש, זיי האָבן אַנדערש חתן די שפּראַך, די שולע און די אינסטיטוציעס פֿון דער רעפּובליק [Richard Ayoun & Bernard Cohen, 1991]. דער שמערצהאַפטסטער שבר איז געקומען אונטער דעם Vichy רעזשים, וואס האָט אַבראָגירט דעם דעקרעט Crémieux און פֿריוואָס פּרייװאָרן די יידן פֿון אַלגעריע פֿון זייער פֿראַנצייזישער באַרגערשאַפֿט, אַװעקשטויסן זיי פּון דער קהילה ציוויל וועלן זיי האָבן זיך איטנטיפּיצירט זשדען דריי דערנעמערציאַנ. די אּפּיזאָד, וואס איז אַרײַנגעשריבן אין די בראָדער אַנטיjews פּאָליטיק פֿון דער פֿראַנצייזישער שטאַט, קלאָר מאַכט די פֿרעגיליטעט פֿון דער עמאַנציפּאַציע און די שװער פֿון האיסטאָריע אין דעם בװוסצטזיין פֿון דער אַלגעריער פֿאַמיליעס [Robert O. Paxton, La France de Vichy, 1940-1944, 1972].

עס איז אין דעם מילײַ — פֿראַנקאָפֿאָן, אַטאַטשט צו ביידע ביי דער טראַדיציע און צו דער צוזאַג פֿון ינטעגראַציע — אַז געבוירן זיי, אין Alger דעם 1סטן נאָװעמבער 1943, די צווילינג Jacques און Bernard Attali, אין פּול טומולט פֿון דער צווייטער וועלט קריג. די קאָאינציידענס פֿון דער געבורט מיט די יאָרן ווען די אַלגעריער יידנטום האָט שטאָיערן צווישן דעגראַדיישן און הׁפֿנונג איז ניט אָן סיגניפֿיקאַנס: עס יינשרײַבט מיטן ערשטן שלאָג די לינייַדזש אין די קאָלעקטיװ מעמוריע פֿון Israil, יענער פֿון אַ פּעאָפּלע וואס לערנט קאָנדזשוגאַט די פֿידעליטי צום זיך און די זייכות צו דער וועלט. די קהילה וואס האָט זיי געזען געבוירן אָנגעגעבן דעם ימפּליקאַציע אין דער לעבן פֿון קאָלעקטיװ, דעם באַלאַנס צווישן די פֿרומקייט אויס — גיטן און דעם ציװיק אַנגיידזשמענט, אַז דער מיטלמער יידנטום האָט לאַנג טראָגן וי אַ ייגן טוגנד.

דִי פַּמִּילְיע Attali האט פַּאָרלָאָזן Alger פֿאַר פֿרַנקרַײַך אין 1956, אין דער צַײַט ווֿען דער מִלְחָמָה פֿון Algérie האט אָנגעהויבן צו שטערן דִי עקזיסטענץ פֿון דער יידִישער קהלות דעס לַנד. דעס אַוועקגַאנג פֿון 1956 איז פֿאָרגעגאנגן דעם מַסִּיװן עקסאָדוס פֿון 1962, ווֿען דִי אוננַאָבהַנגיקײַט פֿון Algérie האט געפֿירט צוּ דער עקסטִירפַּציע פֿון קוואַזי דער גַּנץ פֿון דער אַלגַעריער יידן, גוצװַונגן צו מַכן זײַער לעבן אַנעװ אין metropolitan פֿרַנקרַײַך [Richard Ayoun & Bernard Cohen, 1991]. דִי לִינאַזש Attali שטייט אַזוי צו דער שַׁרנִיר־געניראַציע וואָס האט, פֿאַר פֿיל אַנדערע, געמַכט דעם ברײַר פֿון פֿרַנקרַײַך.

דעם עקסִיל אִיז טֵיל פֿון אַ גרויסער דעמאָגראַפִּישער ווַנדלונג פֿון פֿרַנצויִשן יידנטום: דער אַנקונפט פֿון דער צפֿון־אַפֿריקאַנער יידן האט אומגעשטאָרן דער צוזַמנשטעלונג, דער געפֿילֿ און די קרַפט פֿון דער יידִישער קהלָה פֿון פֿרַנקרַײַך, וואָס איז לאַנג גוברנִירט געװ-ן דורך אַן אַשקנזי יידנטום און « פֿון שטאַמ » פֿרַנצויִש [Doris Bensimon & Sergio Della Pergola, די יידִישע באַפֿעלקערונג פֿון פֿרַנקרַײַך, 1984]. די ספֿאַרדִים־פַּמִּילְיעס האבן מִיטגענומן מִיטן זַיער פּראַקטיק, אַ ווארעמקײַט פֿון קהלָה און אַ מעמאָרִיע וואָס האבן ווִידערגעגעבן אָטעם צו אַן יידנטום פֿון פֿרַנקרַײַך וואָס איז געװ-ן פּסוגן דורך די Shoah [Doris Bensimon & Sergio Della Pergola, 1984].

די פַּמִּילְיע־דער משָׂה פֿון דעם דורכגַאנג איז טֵיל פֿון דער דורכגעגעבנער מעמאָרִיע — די אִנטימע אומשטַנדן פֿון דעם אַוועקגַאנג, די גוטער וואָס זײנען געלאָזן געװ-ן, די סטאָלונג אין Paris — אָבער עס טרעפט אַנטקעגן די באַגרינדיקטע געשיכטע פֿון דער גַּנצער פֿאָלק אין באַװעגונג. דאָס איז וואו די לִינאַזש Attali אִלוסטרירט אײנס פֿון די גרויסע טוּגנדן פֿון יידנטום אין עקסִיל: די קוואַליטעט צו רעקונסטרוירן, צו פֿאַרוואַנדלן דעם אַרײַסרײַסן אין נײַ־אָנהויב, צו מַכן פֿון דער ענטװוּרצלונג דעם לאַנד פֿון אַ נײַער פֿרוּכטברקײַט. דער באַציונג צום פּרעמדן — ליגן זַיער אַלץ זַיער פּרעמד און דאַרפן זִיך מַכן אַ נײַע שטעל — ווערט, אין דעם וויס, אַ קוועל פֿון אָפֿנהײַט אַלץ שװאַכ פֿון צוריקציוונג.

פון דער שושלת Attali איז די מערסט בדעתנוּ־וורדיקע פיגור יענע פון Jacques Attali, געבוֹרן אין Alger אין 1943 [Corpus Zakhor: Jacques Attali, notice]. אויסגעבילדט אין דעם גרויסן שולן פון דער רעפובליק — polytechnicien, énarque —, ער איז געווען, אביסל פון 1981 אן, דער ספעציאל־רעצ פון פרעזידענט François Mitterrand, א פונקציע וואס ער האט באזעצט ביז 1991, צו דער נענטסטער זייט פון דער פראנצייזישער עקזעקוטיווער מאכט. ער איז דעמלס, אין 1991, געװען דער גרינדער און ערשטער פרעזידענט פון דער European Bank for Reconstruction and Development (BERD), אן אינסטיטוציע שאפן צו באגלייטן די טרנזיציע פון די לענדער פון מזרח אירופה נאך דעם פאל פון קאמוניזם.

אבער עס קען זיין אז נישט מער דורך דעם אויסיבן פון מאכט, נאָר דורך דער געשריבענער יצירה אז Jacques Attali איז אריינגעװארן אין די שושלת פון די גרויסן פיגורן פון יידישער דענקװײַז. Essays־שרײַבער פון אן אױסערגעװענלעך פרוכטברקײַט, ער האט געווידמט עטלעכע פון זיינע בוכים צו דער היסטאָריע, צו דער מעמוריע און צו דער דענקװײַז פון Israel. זיין עסיי 1492 קומט צוריק צו דעם טורעדיק־יאָר וואו דער אויסטרײַבונג פון יידן פון Spain האט זיך צוזאמנגעטראָפן מיט דער דיסקאָװערי פון דער New World, אן אויסלייג־יאָר וואו דער היסטאָריע פון דער Occident און פון דעם יידישן פאָלק האט זיך דערדרייט. מען שטעלט אױס דאָרטן דעם אײַכו פון דער Sephardic טראַגעדיע — יענע אליין פון וואס דער Attali שטאַמט, דורך זיין North African עברייִם, אן דער Jews פון Algeria —, און דעם אנדענקן פון די גרויסן פיגורן פון דער Iberian גלות, ווי Isaac Abravanel, רעצ פון דעם princes געצװונגן צו דער דערװאנדערונג [Roland Goetschel, Isaac Abravanel, conseiller des princes et philosophe, 1996].

אין זיין Economic History of the Jewish People, Jacques Attali האט אונטערנומען צו צוריקלייגן, אויף דער לאנגער דויער, די ראָלע פון יידן אין דער אנטװיקלונג פון טויש, פון credit און פון עקאנאמישער לעבן, אן דעלאַקאט טעמע וואס ער האט געװילן אנטהאלטן מיט דער זארגניש פון דער אמת קעגן דער karikature. דורך דיז אַרבעט, ער האט געליכטיקט אײנס פון די סך־הכל שלעכט־פארשטאנענע דימענסיאָנס פון יידישער היסטאָריע — דער עקאנאמישער אַקציע ווי שום צװאַנג פון יידישקײַט אַזוי ווי אַז ווי אַ באַיטראָג צו דער civilisation. לעסוף, זיין Loving Dictionary of Judaism טוט עדות אַז אַן אינטימע, געלערנטע און ליבשאַפטלעכע באַציעונג צו דער traditionally, וואו מען לייזט אַ ווילן פון מסירה וואס דערלענגערט, אונטער אַ מאָדערנע און לאַיק פאָרם, דעם אַלטן יידישן פליכט צו לערנען.

אין דעם מענטשן ווערן צוזאמנגעשטעלט עטלעכע פון די גרויסן virtues וואס די יידישע traditionally האט באַשטאנען דורך די יארהונדערטער: דער wissen שטעלן צו דער דינסט פון דער קלאל, דער loyalitet צו אַ mémoire אין gefahr, און דיז אָברצעוגונג, אַז אַזוי טיף יידיש, אַז דער דענקוואג איז אַ פאָרם פון אַקציע. זיין reflection אויף דער utopie און דער future איז נישט אָנשרײַבלעך פרײַ פון דער דלקערט פון די, אַנבעשרייבן דורך Gershom Scholem, צװישן דער היולד צום past און דער hope messianic טרנד זיך צו אַ וואָרלד וואס דארף זיך gehoben [Gershom Scholem, Fidélité et Utopie, 1978]. אין עטלעכס, Jacques Attali מיט־נימט פול אין דער מעמוריע קלאלית פון Israel: יענע פון אַ פאָלק פאר וואס שרײַבן, מסירה און דענקן דער future זײַנען וניפאַרטיידיקט פון דער survival אליין.

צום טוויילינג ברידער - יעקב אַטאַלי און זיין ברידער בערנהאַרד - האָבן אונטערנומן צוויי פאַרשידענע אָבער גלייך באַמערקנס־ווערטע וועגן. בערנהאַרד אַטאַלי, ווי זיין ברידער, איז א פירער געווען, אָבער אויף דער ערד פון עקאָנאָמישע טוענס און עפנטלישער אַנטװאָרטלעכקייט. ווי הויכער פונקציאָנער און לײַטער האָט ער געפרעזידירט די נאַציאָנאַלע אַירליניעס קאָמפאַניע אַיר־פראַנס, איינס פון די גרויסטע אינדוסטריאַלע ינסטיטוציעס פון פרנקרײַך, אין אַ צייט ווען די אונטערנעמונג האָט מוזן קעמפן קעגן טיפע שװערוּנגען. צו פירן אַזאַ אינסטיטוציע איז אָפנעמען אַ גמיניש, אַ פּובליק גוט, מיט אַלע די טרויער, די סאָציאַלע קאָנפליקטן און די װיי״וה דיסיזשנס וואָס דאָס פֿאָדערט.

דער בוך "פילאָסאָפיע פון דער געזעץ" שרײַבט א גיכע בלעטער וועגן דער געדאַנק אַז יוידיש טראַדיציע האָט נישט שום מאָל שטעלט קעגן־אײַנאַנדער דעם לעבן פון דער גייסטיקער טאָטיקייט און דעם לעבן פון אַקציע אין דער וועלט — טאַמער האָט זי געלערנט אַז לימוד און דער פירונג פון מענטשלעך זאַכן, ממש זענען בײדע די גלײַך גרויסער דורך דער פורדערונג פון צדק און טוב־הנהגות. די צוויי ברידער אַטאַלי, יעדער אין זיין אײגן וועג, פֿאָרשטעלן דיזן טיילנעם אין דער קאָלעקטיװ לעבן — פון אַ שושלת פון גולה וואָס, איין דור נאָך האָבן זיי אַלץ אַװעקגעלאָזן אין אַלזשירע, זײַנען צוריקגעקומען צום דינסט פון שטאַט און פּאָליטיק אין זייער ציטל־אָרט.

אָבער דער "סוקסיס" דער צוויי ברידער קען מען ניט ערציילן ווי אַן הגיוגראַפיע. די אָנטװאָרטלעכקייטן וואָס זיי האָבן גענומען האָבן אונעם אויסגעשטעלט צו קריטיק, צו פּאָלעמיקעס און צו גרױֿט וואָס עס איז נאָרמאַל אין יעדן עפנטלאָזן לעבן. דער דקדוק פון דער דערציילונג דערפארדערט ניט אַװעקנעמען דיזע שאַטעס — זיי זענען טיל פון דער קאָנדיציע פון ווער עס נעמט אויף זיך דעם אומעל״ק, דעם ריזיקָ, דער קאָנטעסטאַציע און דער בליק פון דער עפנטלעכקייט וואָס קומט מיט אַקציע אין דער וועלט.

בײַ זײַט דער אַטאַלי־שׁושׁלת, ער עדות אַ סינגולער־באַציונג צו דער יידיש־מעמוריע. געװאָרן פֿון דער אַלגעריש־יידישקײַט, אָנגעצײַכנט דורך די עלנד־ערפֿארונג, האָט זי דער היסטארישער־בעװוסטזײַן אַ אַדל־טײל געמאַכט פֿון דער אִדענטיטעט. דאָס געשריבן־ווערק פֿון Jacques Attali, דורכגאַנצע אָנגעפֿולט מיטן סוד פֿון דעם יידישן־פֿעלק צוקונפֿט, ס'איז די סיבה פֿון דער גרעסטער גיוויס: ס'מאַכט אַ משפּחה־מעמוריע צו אַ קאָסמישער־רעפֿלעקציע.

די בעװוסטזײַן קײן אַראָץ מען־טײַף אין דער גרויסער־קװאָלן פֿון דער איצטיקער־יידישקײַט. די Juifs d'Algérie, נאָך פֿאַר דער 1962־עלנד, האָבן דער Vichy־פֿאַרראָט און דער אָפּשאַפֿונג פֿון דער בירגערשאַפֿט דערפֿילט; זיי האָבן אִן זיך געטראָגן, ווי אַלע פֿרענקיש־יידן, די מעמוריע פֿון דער Shoah און דער שטאַט־רולע אין דער שּׁקודים [Serge Klarsfeld, Vichy-Auschwitz, 1983] [Denis Peschanski, La France des camps, 2002]. אָבער דיזע זעלבע־דור האָט אויך געזעהן, אִן דער Résistance, דער בעװײַז אַז די כּבוד־קאָן אָנטפֿלעקן זיך מיטן גװער אִן האַנט, און אַז דער פֿרענקיש־יידישקײַט האָט גע־ווידערשטוּן, אִן דער שׁוואַרצסטער־שׁעה, דער טאַפֿערקײַט צו דער ייאוש [Lucien Lazare, La Résistance juive en France, 1987].

ס'איז אִן דער ליכט פֿון דער טראַגיש־געשיכט און אִהר אַופֿשטיג אַז מען פֿאַרשטייט די אַטאַלי־שׁושׁלט־טרײַ צו דער ויטערגאָבן. דארפֿן דעמקען דער יידישקײַט, שרײַבן דער עקאָנאָמיש־געשיכט, קאָמפּאָנירן אַ ליבשאַפטלער־לעקסיקאָן, דאָס איז אַ וועטערן־פֿאַרביטן אַנטקעגן דער פֿאַרגעסן און דער כּבוד צו דער מעמוריע — zakhor, « דערמאָנט דיך », וואָס בעפֿעלט דער יידיש־בעװוסטזײַן זינט דער מידבר [Armand Abécassis, La pensée juive. Du désert au désir, 1987]. אִן דער טרײַ־פאַסטקײַט צו דער מעמוריע, די שׁושׁלט גײט מיטן לאַנג־קײַט פֿון די מטרנס־ישׂראל, די, פֿאַר װעלן די פּערצן־שׁטיין האָנג אַן דער וואָרט־משּׁלאַכט ווי אַנ דער שׁטאָלצ־מענער וואָס זי טראָגן [Léon Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. און אִן דער אַרט צו פֿאַרנעמן די צװײ־שטאַנד פֿון דער ירוּשה פֿון אַ פֿאַרטונקלטער־װעלט און פֿון דער בירגער־פֿול־בעשאַפטיקט אִן זײַן צײַט, ס'ווייזט די פֿרוכטבאַר־שפּאַנונג פֿון דער מאָדערן־יידיש־אִדענטיטעט וואָס Isaiah Berlin האָט בעשרײַבן — צו געהערן אָן זיך פֿאַרטאָן, אַינציפּלירן אָן סיך פֿאַרגעסן [Isaiah Berlin, Trois essais sur la condition juive, 1973].

פון די קאַסבאַה פון אַלזשיר ביז די פּאַלעסן פון דער רעפּובליק, אין איין דור אַלײן, האָט די שושלת Attali דורכגעגאנגן איינעם פון די באַדייטנדסטע איטינערערז פון באַגעגנוואַרטיקן יידישקייט. גאָדט אין אַ קאָמוניטעט אלזשירער צוויישן סעפאַרדיש טראַדיציע און הייסן פון אינטעגראַציע, דורך‐געצייכנט מיטן גָלוס פון 1956 וואָס איז פֿאָרגעגאנגן דעם גרויסן אָררײטיקן פון 1962, האָט זי זיך אייפֿגעבאָיט אין פֿרענקרײך צו גיבן צוויי מענשן פֿאַרטײלט אַ דינסט פון די שטאָט: דער איינער דורך געדאַנק און אַרוملײג, דער אַנדערער דורך פֿירונג פון אַ גרויס nationals אַנטערפּרייז.

וואָס דיזע שושלת האָט, צווישן אַלע טוגנדן, דעם בעסטן אויסגעדריקט, עס איז בעלוי די פֿליכט פון זכּירה פֿאַרבונדן מיטן איבערמיטלונג פון וויסן. דורך מאַכן פון יידיש גאַשיכטע אַ גיגנשטאַנד פון געדאַנק, דערציילונג און לערנונג — פון די יאָר 1492 ביז דער עקאָנאָמישער גאַשיכטע פון פֿאָלק ישׂראל, ביז צום ליבלינג־לעקסיקאָן פון יידישקייט — האָט די שושלת Attali געוואַנדלט די ערפּאַרונג פון דעם גָלוס אין אַקטיווער טרייJews. זי האָט געוויזן אַז מען קען זיך פֿול אָדער‐טרייבן אַן ניאוער נאַציע אָן קיינמאָל אָפגעבן די זכּירה פון זיינער אייגענער, און אַז דער העכסטער פֿאָרם פון טרייheid אפשר ס'איז צו איבערמיטלן.

אין דעם, דער סינגולער גָרל פון Attali שלאָסט זיך אַן דער קאָלעקטיווער זכּירה פון ישׂראל. כי זינט דעם מִדְבָּר ביז צו די קאַפּיטאַלן פון אייראָפּע, האָט די יידיש־פֿאָלק מיתשלומים זיך אַלײן דורך די בלויע דאָערקײט פון אָרטן, אַלװײ הודע, נאָר דורך די קאָנסטאַנץ פון דעם וואָרט איבערמיטלט. די שושלת Attali, גָלוס־געוואָרן און אויפגעהויבן, געלערנט און קימפּעד, האָט געטראָגן אַ זיין יענער אַלטער באַפֿעל וואָס גייט דורך די יאָרהונדערטן און קאָנטינענטן: זכּור — זכּור, און איבערמיטל.