משפּחה Alzia

צו פארשטיין אַ פאַמילין־נאָמען ווי Alzia, מוז מען ערשט דערמאָנען די גרויסע געזעצן פון פארמירונג פון יידישע נאָמען אין די מיטלענדישע בעקן. די ספעציאליסטן פון יידישער אָנאָמאַסטיק אונטערשיידן עטלעכע גרויסע פאַמיליעס פון נאָמען: די פאַטראָנימישע נאָמען (דערלייטערט פון אַן אַלטזאַגער, ווי Benattar, „זון פון דער פערפיומער"), די טאָפּאָנימישע נאָמען (באָרן פון אַ מקום, ווי Tolédano פון Tolède אָדער Cordoba פון Cordoue), די נאָמען פון מעלאָכות (Hayat, „דער שנײַדער"), און די נאָמען מיט סימבאָלישער אָדער עלרנדיקער ווערט [Maurice Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord, démographie et onomastique, Alger, 1936].

דער פּרעפיקס אָדער די אַנלויף „Al-" פארדינט דאָ אַ בזונדערע אַכטונג. אין דער אַראביש־שפּראַכיקער וועלט האָט זיך דער אַראביש דעפינעד אַרטיקל al- אינטעגרירט אין סך נאָמען פון יידישער פאַמיליע, שאַפנדיק פארמען ווי Albo, Almosnino, Alfasi („דער ס'Fès") אָדער Alhadeff. דיזע אַגלוטינאַציע פון דער אַרטיקל זאָגט ווי לאַנג די קאָמיוניטעטן פון יידן זענען אַ­ווּרצלט אין ערד־ইসלאַם, וואָס אַראביש און יודאיש־אַראביש זענען די ספּראַך־זונגן פון מיליאָנען יידן פון מאַנגרעב און נאָהן־מיזרח [Encyclopaedia Judaica, אַרט. „Names, Personal"]. דער נאָמען Alfasi, למשל, אילוסטרירט פערפעקט דעם מעכאַניזם: ער דעזיגנירט דעם אורפּרונג ממ Fès, דאַס איז צו זאָגן פון דער שטאָט Fès אין Maroc, און איז דורכ­גע­שטעלט געוואָרן דורך דעם בעריימטן תַּלמִיד־חַכָם Isaac Alfasi (1013-1103), דער „Rif".

אויף דעם גרונט, דער פאַמילין־נאָמען Alzia שטעלט זיך צו עטלעכע היפּאָטעטישע לייענינגען וואָס מיר וועלן אונטערזוכן אין דעם באַנדל וואָס קומט דערנאָך. אָבער עס איז וויכטיק דאָ צו שטעלן אַ פּרינציפּ פון מעטאָד: אַ נאָמען איז נישטאָ קיינמאָל איזאָלירט פון דער שפּינג פון דער געזעלשאַפטלעכער און ספּראַכלעכער טונג וואָס האָט עס געזען געבוירן. די רעגיסטערס פון דער קאָמיוניטעט, די אַקטן פון דער kettouba (חופּה־קאָנטראַקט), די שטיין־טפּלאות פון יידישע בית־קברות און, מער שפּעטער, די רעגיסטערס פון סיווויל־שטאַטוס אָנגעשטעלט דורך קאָלאָניאַל־מעכטן איז די קוועלן פון רעפערענץ צו באַזירן אַלע סעריאָזע जनवंश [Eisenbeth, op. cit.]. אין אַ מאַנגל פון אַ באַמערקונג־וואָס־אָלט פאר דעם נאָמען Alzia, וועט זיך מוזן פירן אַלע צוקום פארפאָרשונג דורך פארשנייִדונג מיט דעם קאָרפּוס.

דער מאָרפאָלאָגיע פון דעם נאָמען Alzia ערלויבט אַ סך אינטערפּרעטאַטיווע מאָגלעכקײטן, וואס מע זאָל פּרעזענטירן ווי אַרבעטס־היפּאָטעזן און ניט ווי באַשטאָנע זיכערהײטן.

אַ ערשטע לעזאַרט וואָלט פַארבונדן Alzia מיט אַן איבערישן אָדער איטאַליענישן טאָפּאָנימישן וואוירצל. דער סופיקס אין -ia איז געוואָנליך אין נאָמען פון אָרטן אין דער מעדיטערנעאַנער אומגעגנט, און עטליכע סעפֿאַרדישע משפּחות, נאָך 1492, האָבן אָנגנומען אָדער באַהאַלטן נאָמען וואס האָבן אָפגעשפּיגלט זייערע גבולים־אָפּשטאַמוניש אָדער פּלייצן־פון־זיכערנוס. לאָמיר זאַג דען דעם דיעס היפּאָטעזע, Alzia קען קומען פֿון אַ מיקראָטאָפּאָנימען וואס איז היינט שווער צו פינען מיט זיכערקײט, וואס פּאַרשפּאָרט מע זאָל מאַכן קײן שטאַרק־סוטשקע טענה [רעדאַקציעס־היפּאָטעזע ; זע Eisenbeth, op. cit., פֿאַר די טאָפּאָנימישע מעטאָדע].

אַ צווײטע לעזאַרט וואָלט געגעבן פּרייז דער אַראָבישער אַנפאנג al- געפֿאָלגט פון אַן וואוירצל. אין דעם דראַנק, Alzia וואָלט זיך אָנגעשטעלט צו די סך־יודעאָ־אַראָבישע נאָמען אין די מאַגריב אָרטן וואו דער דיפינירטער אַרטיקל איז צוזאַמן־געװאָקסן מיטן וואוירצל. די רעזידואַלע וואוירצל "–zia" בלייבט דאָך ינוונדיק : עס קען זיך בעטשײנען, לאָמיר זאַג דען די טראַנסקריפּציעס, צו טערמינן פון דער אַראָבישער שפּראַך וואס האָבן קשר צו שמוק, שנהות אָדער גלאנץ (ziya, ליכט, גרויסערן), אָן קײן קוועל וואס מע קען נוצן דא צו באַשטעטיקן דעם סימענטישן זאמענהאַנג. מיר נעמען זי אַלזא אַן רײן צוויפל־קװאַלשטאָונג [רעדאַקציעס־היפּאָטעזע].

אַ דריטע וועג, ענדליך, בעטראַכטן די מאָגלעכקײט פון אַ גראַפישע ווײזיקונג פון אַ בעסער־באַװיזענעם נאָמען. די אַדמיניסטראַטיווע טראַנסקריפּציעס, בעסונדערש בײם פֿראַנציזירן פון נאָמען אין אַלזשיריע נאָך דעם Crémieux דעקרעט פון 1870 וואס האָט גערימעך פּראַנציזישער בירגערשיפט צו יידן פון אַלזשיריע, האָבן אָפטמאָל פֿאַרנדערט אָדער פֿאַראיניקלט משפּחה־נאָמען [Encyclopaedia Judaica, שלק « Crémieux Decree »]. Alzia קען אַלזא פּרעזענטירן די שטאַביליזירטע פאָרם פון אַ נאָמען דעssen ווייזיקונג — Alzias, Elzia — זײַנען געלופן אין פּאַראַלעל. דאס היפּאָטעזע, זיס דורך זײער מיטמאָסטיקלעך צוּ באַװיזענע אַדמיניסטראַטיווע פּראַקטיקעס, קען דאָך ניט זיין קאַנפערמד אָן דירעקט גרײַף צו ציוויל־רעגיסטרעס און נאָטאַר־אַרכיוון.

די דריי וועגן זײַנען ניט מוסט אָסקלודן זיך גײגנזײטיק, און די היסטאָרישער אמת קען פּאַרבײַן אַ סך פון די מעכאַניזמן. עס אויפּערלעגט זיך אונדז צו אַנדן דעם קאַפּיטל מיטן סטאָרן : אין אונדזער יציגער דאָקומענטאַציע, די עטימאָלאָגיע פון Alzia בלייבט קאָנדזשעקטירט און ניט באַװיזן.

וואָס אויך די פּרעציזע אטימאָלאָגיע זאָל זײַן, אַ פאַמיליע Alzia מוז זיך נויטװעַנדיקערװַײז איינשרײַבן אין דער לאַנגער געשיכטע פון ייִדישע קהילות פון מערבליכער מיטלמער. דאָס ישׁ אַלטע: ייִדישע פּרעזענץ אין צפון־אַפריקע איז דאָקומענטירט מען דער אַלטקײט, אפילו אָן דער אַראביִשער קונקוויסטע פון דער 7טער יאָרהונדערט [Encyclopaedia Judaica, אַרטיקל « North Africa »]. אונטער מוסלימישער דאָמינאַציע, ייִדן לעבן די סטאַטוס פון dhimmi, באַשיצט אָבער אונטערװאָרפן צו רעסטריקציעס, און האָבן אַקטיוו אָנטײַל־גענומן אין דער עקאָנאָמישער, אינטעלעקטואַלער און אַרטיזאַנער לעבן פון גרויסע שטעט — Fès, Tlemcen, Kairouan, Tunis.

דער מאַסיוו אַנקונפט פון דער גָלוּסים־מיטֿ־שפּרײַד פון ספּרד, די megorashim, אַנהייב 1492, טומלט די דעמאָגראַפיע און קולטור פון פֿריערדיקע מאַגרעביִשע קהילות, די toshavim (אַט־הײמישע). דאָס באַגעגנונג, מאָלן שּפּאַנט, האָט גיווּלדן צו אַ פרוכטברִינגָנדיקער סינטעזע: די גָלוּסים בראַכטן אַרױס איהרע ליטורגישע טראַדיציעס, איהרע רעכטס־קוסטאָמס און איהר גלומערנדיק לערנטום [Haïm Zafrani, Zwei tausent yor yidish lebn in Marokko, Pariz, Maisonneuve et Larose, 1983]. דער גרויסע שטעט ווי Fès, Tétouan, Alger און Tunis האָבן אַזוי געזען קואָו־עקזיסטענץ, און פּראָגרעסיוו מעלטן, טראַדיציעס אַרױסגעשטאָמט פון Castile, Aragon און די אַט־הײמישע Maghreb.

אין דער 19טער יאָרהונדערט, די געשיכטע פון די קהילות טומלט אונטער דער ווירקונג פון אייראָפּיִשער קאָלאָניזאַציע. אין Algerie, דער Crémieux־דעקרעט פון 1870 טראַנספאָרמירט דראַסטיש דעם סטאַטוס פון ייִדן דורכן מאַכן זיי פֿראַנצויזישע בירגער, אַקסעלעראַנט איהרן פֿראַנצויזישן שּפּראַך, קולטור און שאָפן־נעמען [Encyclopaedia Judaica, אַרטיקל « Algeria »]. אין Marokko און Tunisie, דער אינסטיטוציע פון פֿראַנצויזישע פּראָטעקטאָרן (1912 און 1881) האָט אויך אַריינגעטאָן טיפֿ־שנײַדנדיקע שינויים, בעלנדער דורכן ראָל פון der Alliance israélite universelle אין שול־לערנען און וועסטערנאַלאַזירן פון יונגע דורות [André Chouraqui, Geshikhte fun yydn in Tsafon-Afrika, Pariz, Hachette, 1985]. עס איז אין דעם בריט־מחלוקת־עלקן פון מאָדערניזאַציע און מאָביליטעט אַז פאַמיליעס ווי Alzia האָבן פֿאַרמוטליך דורכגעגאַנגן דער 19טער און 20סטער יאָרהונדערט.

דער XX-טער יאָרהונדערט איז געווען, פֿאַר די יידן פֿון מאַגרעב און דער מיטלנדישער ים, אַ יאָרהונדערט פֿון אַנטװוּרצלונגען. די צװײ װעלט־מלחמות, די אָפּשטייג פֿון נאַציאָנאַליזמען, די שאַפֿונג פֿון דער מדינת־ישראל אין 1948 און די לאַנדיש־אַנאָפֿענדיקונגען פֿון מאַגרעב (מאָראָקאָ און טוניזיע אין 1956, אַלדזשיריע אין 1962) האָבן פֿעררופֿן די פּסק־השתרות פֿון קוואַזי־גאַנצער קהלות יידיש־אַפֿריקאַנישע פֿון צפֿון־אַפֿריקע, דער מליוננדיקער אַנװאַרצל איז אויסגעלאָשן געװארן אין עטליכע דעצענניעס [Encyclopaedia Judaica, art. « North Africa »].

פֿאַר די יידן פֿון אַלדזשיריע, פֿרענטשדיקע בירגער זינט 1870, האָט זיך דער אָפֿפֿאָר געטאָן מאַסיװ קעגן פֿרענטרײַך־מעטראָפּאָל בשעת דער אַנאָפֿענדיקונג פֿון 1962, אין דער גרויסער באַװעגונג פֿון די „רעפּאַטריעס" [Benjamin Stora, Les trois exils. Juifs d'Algérie, Paris, Stock, 2006]. פֿאַר די יידן פֿון מאָראָקאָ און טוניזיע, זיינען די דעסטיناַציעס געװען מער דיװערס: פֿרענטרײַך, ישראל, קאַנאַדע, זומוויילן דאָס לאַטיין־אַמעריקע. דער דיספּערסיע וואַלטװײַט ערקלערט, אַז די גייענדיקע טראָגערס פֿון אַ נאָמען אַזוי װי Alzia קענען היינט געפֿינען זיך פֿאַרטיילט צװיש עטליכע קאָנטינענטן, לעבעדיקע עדות פֿון אַ דיאַספּאָרע אין דער דיאַספּאָרע.

די אָפּשניידונגען האָבן געהאַט דירעקטע קאָנסעקװענצן אויף דער גענעאַלאָגישער איבערגאָב. דער פֿאַרלוסט אָדער דער דיספּערסיע פֿון קהלות־אַרכיװן, די אָנטשווינדונג פֿון בית־הקברות און סינאַגאָגעס פֿון אָריגין, דער אויסלײַשונג פֿון דער פֿאָלקס־שפּראַכן — יידיש־אַראַביש, יידיש־שפּאַניש — לגבי פֿרענטשיש אָדער מאָדערנער עברית האָבן געמאַכט פרעגיל די זכרון פֿון די שושלות [Stora, op. cit.]. דערום איז דער אַרבעט פֿון וויידער־מארגענטיקונג פֿון די שלאַכט־נאָמען, אַזוי אַז דער נאָמען Alzia, האַלטיק הײַנט אַ דימענסיע צו אַ מאָל געלערנט און מעמאָריעל: עס איז פֿון ישיבה־ישנה דעם שטיל פֿון טונקל די דינע פֿאָדן וואָס בינדן צוזאַמען די גענעראַציעס.

רִיקוֹנְסטִיטוּצִיוֹן אַ לִיניַאַדזש Alzia מיטן שטרֶנגקײַט שטעלט פֿאָר דעם מעטהאָדיש רעקורס צו אַ גַנצן סך דאָקומענטַארִישע קוואָלן. אין ערשטער רַנג שטייען די רעגִיסטער פֿון צִיוויל־שטַאנד, וואָס זַײנען אינג'שטאָלן געװאָרן אין אַלדזשיריע פֿאַר ייִדן נָאך 1870 און פּרוגרעסיוו פֿאַרברײטערט געװאָרן צו די פּראָטעקטאָראַטן. די רעגִיסטער, באהאַלטן וואַס שוין באַזונדערש אין די National Archives of Overseas France אין Aix-en-Provence, מַאכן אָן דעם גרונטשטיין פֿון יעדער מאַגרעביישער גענעאָלאָגיע [National Archives of Overseas France, צִיוויל־שטַאנד־פֿונד].

דערנָאך קומען די קומוּנאַל־קוואָלן: רעגִיסטער פֿון בריתן, שידוכים־קאַנטראַקטן (ketoubot), טרענוּנג־אַקטן (guittin), און וואַס שוין דער הויפּט — די נאָטיצן פֿון יידישן קברים, וואָס די מַצֵבה־אינשריפטן לאָזן זיך נאָמען, שלוש־זיסן און דאַטן. די פּיאָנִיר־אַרבעטן פֿון Maurice Eisenbeth איבער די אָנאָמַאַסטיק פֿון ייִדן פֿון צאָפון־אַפֿריקע בלײַבן אַ העדער פֿאַר אױסמָער אַשװַס־לאָטער אַלאָטער יִדיש־גרוּפּן [Eisenbeth, op. cit.]. צוּ דעם לייגן זיך די דעטן־בַאזן און גענעאָלאָגישע פֿאַרבאַנדן דער צײַט, וואָס זַמלן און אינדעקסירן די צערשפּרײטערטע קוואָלן, און אַ סך־הכל די פֿונדן פֿון די קאָנסיסטאָרים און פֿון דער Alliance israélite universelle.

אין דעם ספּעציפישן פֿאַל פֿון Alzia הייסט דער מאַנגל אַ שוין-עקסיסטענטער נאָטיץ אַז די פֿאָרשונג בלַײַבט צו טוּן. די שטרענגע מעטהאָד וואָלט בעשטַאנדן אין אַ קרײַץ־פּרופֿן פֿון די שרֵפטן (Alzia און אַלע אָנדערע שרֵפטן), אין לאָקַאליזָציע גאָגראַפיש פֿון די ערשטע אַטעסטַאציאָנס, און דערנָאך אין אַ גַאנג פּרעס־נָאך־פּרעס דעם הילף פֿון שלוש־זיס־קײַטן. בִיז וואָס דער שום־אַרבעט וועט נישט זַײן דערגענדיקט אױף אַרכיוו־שטיקן, יעדע אַװאָרמ איבער אַנצעסטערס מיטן נאָמען־אינטענטיפֿיקַאציאָן וואָלט געלטן אַלז אינווענציע, נישט אַלז היסטאָריע. מיר האַלטן זיך דערפֿאָר אַװעק פֿון צוגעבן צו די לִיניַאַדזש Alzia פּערזאָנעס אָדער דאַטן וואָס די אַרכיוון האָבן ביז שוין נישט באַקוּנפֿטיקט [מעטהאָדישער פּרינציפּ; cf. Eisenbeth און Stora, op. cit.].

אַ סוף פון דעם מסלול, דער נאָמען Alzia אַנטהילט זיך ווי אַ שטיקל פון דער גרויסער יידישער מיטלמעריִשער מאָזאַיק, דערווַיל זיין גענוי אָרिגין בלייבט אָפן. דריי לערנונגען קומען אַרויס. ערשטנס, די מאָרפאָלאָגיע פון דעם נאָמען — זיין מעגלעכע אַנהייב ווער „Al-", זיין סופיקס ווער „-ia" — האָט אים אַרײַנגעשטעלט פלאָזיבל אין דער ספרדית און מאַגרעביער אַרעא, אָן אַ יחידים עטימאָלאָגיע קען בעשטעטיקט ווערן מיט זיכערקייט. צווייטנס, די געשיכטע פון די קאָמוניטעטן וואָס אַ סאַך משפּחה קען האָבן געהערט צו איז פעסט דאָקומענטירט: אַלטמאָדנע אַנקוילונג, קאָנטריביציע פון די גולוים פון Spanien, קאָלאָניאַלע מאָדערניזיציע, דעמאָלט גרויسער עקסאָדוס פון דעם 20טן יאָרהונדערט. דריטנס, די רעקאָנסטיטוציע פון די Alzia שושלת בלייבט אַן אָפן וועלצ, וואָס רופט אַרויס צו דער אָנווענדונג פון אַרכיוו־שטיקער פון סיוויל־שטאַט, קאָמוניטעטן רעגיסטער און קברים־ופזאָגונגען.

דער גרויסער ספר האָט דאָס נישט פּרעטענדידט צו שרייבן אַ שושלטהיסטאָריע וואָס קיין קוואַלן קנסולטיד לאָזן נישט אושטאָפן; ער האָט געוואָלט שטעלן דעם ערליך קיידער אין וועלכן דער שושלטהיסטאָריע קען, מאָרגן, זיך שרייבן. צו די זיקרון פון אַ משפּחה, ער אָפערט נישט אַ פيקציע סערטאַנטיז, בעלקער באַלנדיד סערץ־וועגן — ווייל די דיגניטעט פון אַ נאָמען מיסט זיך נישט דורכן רייכטום פון לעגענדעס וואָס מען שענקט אים, בעלקער דורךן טרייקייט מיטן וועלכן מען זוכט זיין עמות.