משפּחה Aburbe

דער אָנאַליז פון דעם פאַמילנאָמן Aburbe שטיצט זיך ווער אַלץ אױף דעם ווער־קען פון Abraham I. Laredo, וואָס דער essai d'onomastique judéo-marocaine בלײַבט די צענטראַלע קװאַלן פאַר אַלע יידישע נעמן פון Marokko [Laredo, 1978]. לויט דער קװאַלן, Aburbe איז אַ נאָמן פון אַראָביש אָריגין וואָס מען קען איבערזעצן „דער טאָטע פון פרילינג" — אַ kunya אַנדערלאַנגער אֿן אַלעגאָריש, פון טיפּוס וואָס אַראָביש פּױעטן האָבן געליבט צו נוצן פאַר צו באַצײכן מעטאַפאָריש אַ איבונג, אַ ציזאָן אָדער אַ טוגנט [Laredo, 1978].

די סטרוקטור פון דעם נאָמן איז דורכזעטיק פאַר וואָס קענט זיך אין אַראָביש מארפאָלאָגיע: דער פּריפיקס abu- („טאָטע פון") גײט אַריין אין די קאָמפּאָזיציע פון אַן ומעסמער מענג סעמיטישע סורנעמן, בשעם דער צװײטער עלעמענט פוילט צום פעלד פון פרילינגס־תחדשׁות (rabī'). דער kunya־פאָרמיישן איז גאָר נישט יוצנדיק אין קאָרפּוס פון יידישע נעמן פון אַראָביש־רעדנדע קהילות: Laredo ווי Toledano האָבן געצייט מעשׂ פון פאַמילנעמן באַגעבן מיט Abu- / Bu-, צױגנישן פון דער געווילדיקער אַראָביזאַציע פון יידישע קהילות פון al-Andalus אין Maghreb [Laredo, 1978] ; [Toledano, 2003]. דער נאָמן שטײ״א אַלזאָ צו אַן רעגיסטער וואָ די עסטעטישע פונקציע — דער פּװײטיש טיטל — מישט זיך מיט דער אידענטיטעטער־פונקציע פון דעם אַרבער פאַמילנאָמן.

עס איז וויכטיק צו אונטערשטרײכן וואָס דער לעזונג דעלט בּלוי צו Laredo. דער זינוויי „טאָטע פון פרילינג" איז נישט קיין שפּעקולאַטיווער רעקאָנשטרוקציע: עס דַרשׁ זיך ענליך אין דעם קאַטאַלאָג אָנאָמאַסטיק, וואָס האָט אַוטאָריטעט בײַ פאָרשער אֿן סעפֿאַרדישע גענעאָלאָגן [Laredo, 1978]. אין דעם זינוויי, די באַדײטונג פון דעם נאָמן פֿאַלט בּדעם פעלד פון דער פֿעסטגעשטעלטער געט, אונטערשטיצט מיט אַ דאָקומענטאַרער קװאַלן פון געװיקטיקײט. עס איז אַרום דעם סיכער קערן אַז מען אָרגאַניზירט דעם רעסט פון דער פאָרשונג, וואָס ווערט מער קאָנדיציאָנאַל צו דער מאָס אַז מען זוכט צו ריקאָנשטרוירן דעם מענשלעך־טראַיעקטאָריעס הינטער די גראַפּיעס.

דער שׁטאַרק פּון דעם עדות פּון Laredo האַלט זיך דערין אַז ער ניט בלויז שׁטעלט אַ פּרשׁטעלונג פון אַן עטימאָלאָגיע : ער פֿאַנקערט דעם נאָמען אין דיוק דאָקומענטארישׁע אַטעסטאַציאָנען, פֿארשׁפּרײט איבער מערערע יאָרהונדערטער און מערערע טעריטאָריאָמס. דריי האַלב־שׁטאַמיקע גראַפּיאָנען ווערן אַזוי ביי־געשׁריבן [Laredo, 1978].

די ערשׁטע, Aborrabe, איז אַרויסגעקומען אין דעם XII־טן און XIII־טן יאָרהונדערט אין דער Kindgum Aragon [Laredo, 1978]. דיזע אָרטלאָקאַליזאַציע איז סיגניפיקאַנט : דער מיטלאַלטערלעכער Aragon הײט געװאָרן גרויס־יישׁובים פּון יידישׁ קהלות (aljamas), טעטיק אין האַנדל, פֿינאַנצן און קוניגלעכער אַדמיניסטראַציע, אין דערן עדות־טראַגער האָבן רעגולער גענומען אָן נעמען פּון אַראַביש אָפפּאָמונג, ארויסגעריטן פֿון דער אַנדאַלוסישׁער פּעריאָדע. די אָנװייז פּון אַ Aborrabe אין דעם אַראַגאָנישׁ־דאָקומענטן פּון דיזע עפּאָכע שׁטעלט אַלסע די פֿאַמיליע אין דער לאַנדשׁאַפט פּון יידיש אין דער Krona fun Aragon אין דער צײט פּון אירער בלום.

די צװײטע גראַפּיע, Aburrabe, טרעפּט זיך אין די XIV־טע און XV־טע יאָרהונדערטער אין Madrid [Laredo, 1978]. די דריפֿטונג פּון דער אָנהייבער־וואָקאַל (Abo- → Abu-) און די גיאָגראַפּישׁע פֿאַרשיבונג קעגן Castilia שׁפּיגלען די גרייכלעכע אַנטװיקלונג פּון יידישׁ נעמען אין דער שׁפּעט־מיטלאַלטערלעכער Iberian פּענינסולע, אַנדערש וואָס די קהלות האָבן מוקעמד אַװסן־טומלן פּון XVI־טן יאָרהונדערט — pogromim fun 1391, פֿאָרסען־פּרעדיקונגען, קאָנװערסיאָנען. די דריטע פּאָרם, Abulrabi, איז אַטעסטירט אין XVI־טן יאָרהונדערט אין Rome [Laredo, 1978]. דיזער לעצטער פּונקט עפֿנט אַ פֿענצטער אויף דער יידיש־דיאַספּאָרע אין Italie, וואו זײ האָבן זיך אַנגעזאַמלט, דורך די דורות פּון Iberian אַւס־גלײטונגען, פּאַמיליאַנס פּון Sephardic אָפפּאָמונג דעם נעמען האַלטנדיק דעם צאָכן פּון איר אַנדאַלוסישׁער פּאַסט.

די אַלע דריי אַטעסטאַציאָנען, גענומען צוזאַמען, צײכנען אַ קאָהערענטע טראַיעקטאָריע : פּון אַן אַראַגאָנישׁן גליד אין XII–XIII יאָרהונדערטער קעגן Castilia אין XIV–XV, דעמאָלסט קעגן Italie אין XV. אָבער עס איז נאָטיק זיך צו הימלען פּון אַ שׁנעלע סיום צו דער יחידות פּון אַ קאָנטינואָ־פֿאַמיליע : Laredo שׁטעלט פּוא די זתוגנות פּון דעם גראַפּיאָנען, ניט דער אומונטערברעכנער בילאָלאָגישׁער ענישׁט פּון זייער טראַגער. די געמיינשׁאַפט פּון נאָמען איז שׁטעלנדיק דורך דעם קאַטאַלאָג ; די קאָנטינואָטעט פּון לינאַזש, זי, דערגעגן, איז אַ מאַטער פּון ינפֿערענץ.

כדי צו פֿאַרשטיין ווי אַזוי אַ ייִדישער משפּחה-נאָמען האָט קענען אַנעמען די פֿאָרם פֿון אַ פּאָעטישן אַראַבישן טיטל, מוז מען אַוועקשטעלן דעם קאָנטעקסט פֿון מוסולמאַנישן שפּאַניען, וווּ ייִדן האָבן אויף מערערע יאָרהונדערטן גאַנץ טיף גאָלדן מיט דער אַראַבישער שפּראַך און קולטור. די פֿאָרשאַרבעטן וואָס זענען אָפּגעווידמעט דעם ייִדן פֿון אַל-אַנדאַלוס, דערונטער דאָס שטודיום פֿון Christophe Picard וועגן ייִדן פֿון Séville אונטן מוסולמאַנישן אויפֿזיכט פֿון אַכטן ביזן דרייצנטן יאָרהונדערט, ווייַזן קהילות וואָס זענען פֿולשטענדיק אַרייַנגעוועבט אין שטאָטישן לעבן, אָנוועזנדיק אין האַנטווערק, האַנדל און שרייַבן-בעזאָגענע פּרנסות [Picard, The Jews of Seville Under Muslim Rule, 2001].

אין דעם ראַמען איז דאָס אָנעמען פֿון אַראַבישע נעמען און כּינויים דורך ייִדן — אַרייַנגערעכנט אַלעגאָרישע kunya ווי „דער פֿאָטער פֿון פֿרילינג" — איז געווען אַ פֿאַרשפּרייטע דערשיינונג. דער דאָקומענטאַרישער זאַמלבוך פֿון Norman Stillman וועגן ייִדן פֿון איסלאַם-לענדער ווייַזט דעם אויסמאָס פֿון דער שפּראַכלעכער און געזעלשאַפֿטלעכער אינטעגראַציע, בעת ער דערמאָנט אויך דעם רעכטלעכן ראַמען פֿון דער dhimma וואָס האָט באַשטימט דעם סטאַטוס פֿון ניט-מוסולמאַנען [Stillman, The Jews of Arab Lands, 1979]. אַ נאָמען ווי Aburbe, צוגלייַך אַראַביש אין זייַן פֿאָרם און ייִדיש דורך זייַן טרעגער, איז דאַנקען דעם אַ גאַנץ רעפּרעזענטאַטיוו בייַשפּיל פֿון יענער ייִדיש-אַראַבישער קולטור, וווּ שפּראַכלעכע גרענעצן זענען פֿאַרדורכלעסיקט.

עס בלייַבט צו זאָגן, אַז מיר האָבן פֿאַר דער משפּחה Aburbe אַליין קיין אַנדאַלוזישן דאָקומענט ניט, וואָס וואָלט נאַמנטלעך דאַ אָנגעהיט, פֿריִער פֿון די אַראַגאָנישע אַטעסטאַציעס. דאָס פֿאַרוואָרצלען פֿון נאָמען אין אַל-אַנדאַלוס איז דאַנקעוודיק מסתּמא — עס גייט אַרויס פֿון דער היסטאָרישער לאָגיק פֿון דער אַראַביזאַציע און פֿון דעם נאָמענס אייגענעם כאַראַקטער — מאַנגלט ניט פֿון קיין ספּעציפֿישן אַרכיוו-שטיק. די זהירות גיט אָן צו פּרעזענטירן דעם קאַפּיטל ווי אַ מיליע-רעקאָנסטרוקציע, וואָס באַלייַכט דעם הינטערגרונט פֿון אַ נאָמען וועמענס ערשטן זיכערן שפּור איז אַראַגאָניש [Laredo, 1978].

דער פופצנטער יארהונדערט מאַרקירט, פֿאַר די יידן פון דער איბעריִשער האַלבאינזל, דער צײַט פון ברײַך. די רוימיִשע אטעסטאַציע פון דער גראַפֿיע Abulrabi אין דעם פופצנטער יארהונדערט איז אַ טייל פון דער גרויסער באַוועגונג פון צעטײלונג וואס, אפילו פארן דעקרעט פון וויַדרוים פון 1492, האט געפֿירט אַ סך ספֿאַרדיִשע משפּחות צו זוכן מנוחה אין איטאַליע, אין דער נידערלענדער, אין דער אָטאָמאַנער אימפּעריע און אין צפון־אַפריקע [Laredo, 1978]. אַז דער נאָמען האט זיך געפֿונען אין Rom, טײַג אָיס פון דער עקזיסטענץ פון יידישע געמיינדעס אין איטאַליע וואס וואָלן געווען רײַטיק אַנציונעמען די מיגראַנטן פֿון ספרד און אַרײַנצורופן זײערע שטאַם־נעמן.

דער פאַקט אַז Laredo האט צוזאַמנגעצײלט Aburbe אין אַ שריפט געווידמט צו יידן פון מאָראָקע, לומד אפלעטן די אנדערע צוויג פון צעטײלונג, די גרעסטע: איז דער וואס האט געפֿירט די וויַדרוימטע צו מאַגרעב, און סגיר צו Fès, גרויסן הערד פון יידישן לעבן אין מאָראָקע ווו הגירו זיך די megorashim, אקעפּלן פון ספרד [Laredo, 1978]; [Fenton, En terre d'Islam: les Juifs de Fès, 2019]. די אָנווייַזונג פון דעם נאָמען אין דעם סיפֿוריִש־מאָראָקאַנער קאָרפּוס סוגגעסטירט אַז אַ שושלת וואס האט געטראָגן דעם שטאַם־נאָמען, אָדער אַן פון זײנע וואַריאַנטן, האט געפֿונען בעקער צווישן די ספֿאַרדיִשע געמיינדעס פון מאָראָקע.

עס איז דאָ אַז די טראַדיציע און די אַרכיוו באַנטװאָרטן זיך — דעריבער דער רעגיסטער פון דער אינטערסעקציע. די ספֿאַרדיִשע זיכרון באַהאַלט דעם אָנדענקן פון אַן איבעריִשער אָרىגין, און דער אָנאָמאַסטישער קאַטאַלאָג איז איר פֿערשטאַרקט דורך אַ געווײַן אַ נאָמען פון אַ אַראַביש אָריגין ערשטן אטעסטירט אין ספּרד, דערנאָך שטעלט צום עדות פון יידן פון מאָראָקע [Laredo, 1978]. דיזע קאָנװערגענץ בלײַבט אָבער וואָרשיינליך: זי פֿאַרבינדט לאָגיש צערשפּרײטערטע אטעסטאַציעס אָן אַ נאָטאַריאַל אַקט וואס האט צו בױַנדיקן, פּונקט פٿון פּונקט, דעם וועג פון אַ געגעבן משפּחה פֿון אַראַגאָן ביז Fès.

אם השם Aburbe מופיע בנתונים של יהודי מרוקו, זה מעיד על כך שהארץ הייתה אחד הקולטים הגדולים של הגלות הספרדית וכסת של חיים יהודיים בן מאות שנים. ההיסטוריה של הקהילות המרוקאיות, המתועדת בהרחבה, מספקת את המסגרת שבה מתוחזק מורשת השם המגרבית. פס, בפרט, מילא תפקיד מרכזי: Paul Fenton תיעד את חיי יהודי העיר הזו על פני מאות שנים, מן המלח המימי לתמורות של המאה ה-20 [Fenton, 2019].

העידן העכשווי שינה בעמקות את הקהילות הללו. עבודתו של Mohammed Kenbib על היחסים בין יהודים למוסלמים במרוקו משנת 1859 עד 1948, ואלו של Robert Assaraf על ההיסטוריה של יהודי מרוקו, מראות קהילה שתפוסה בהתארגנות מחדש של הפרוטוקטורט, המודרניזציה והמתחים הפוליטיים [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc, 1994]; [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005]. במהלך מלחמת העולם השנייה, מצבם של יהודי מרוקו תחת משטר ויישי זכה לתשומת לב מיוחדת, בעיקר סביב עמדת הסולטן Mohammed V [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, 1997].

אותה מאה ה-20 ראתה, בקנה מידה של העולם הערבי, את ה״עקירה הגדולה״ שתיאר Georges Bensoussan: בין 1850 ל-1975, הקהילות היהודיות של מדינות ערביות, כולל מרוקו, עברו מהלך מסי ענק לעבר ישראל, צרפת והיבשת האמריקנית [Bensoussan, Juifs en pays arabes, 2012]. משפחה מרוקאית השומלת את השם Aburbe, או אחד מגרסאותיו, הייתה כן יכולה להשתתף בתנועה כללית זו שהפיצה מחדש, בעת המודרנית, את יורשי Sefarad העתיקה. מסגרת היסטורית זו מבוססת על ספרות זוססת; היא מהווה את הרקע הוודאי של מסלול משפחתי שהפרטים שלו, לעומת זאת, אינם נתונים לתיעוד כללי.

דער שטודיום פונ'ם נאָמען Aburbe געווינט צו זיין צוריקגעשטעלט אין דער אַלגעמיינער מעטהאָדע פון דער יודיש-נאָרד-אפֿריקאנישער אָנאָמאַסטיק, ווי זיי פּרַאקטיצירן זיי בײַ Laredo, Toledano און Sebag. די אַטאָרים האָבן געוויזן אַז יודיש שפּרַאך-נאָמען ווערן זעלטן איבערגעטראָגן אונטער אַ יחידה און אַ נעמשטיקטער גראפֿיע: זיי ווערן דעקלינירט לויט דע שפּרַאכן פון קאַנצלאַריע, די הגגים פון שריבערס און פון מיגראַציעס [Laredo, 1978] ; [Toledano, 2003] ; [Sebag, 2002].

אין דעם פֿעל פֿון דעם איצטיקן, די טריאַדע Aborrabe / Aburrabe / Abulrabi ילוסטרירט זיך פֿאַרטרעפֿליך דעם פּרינציפּ. די ווארייאַציע פֿאַסט זיך אויף דער וואָקאַל פון'ם פּרעפֿיקס ab- און אויף דער בעהאַנדלונג פון דער קאָנסאָנאַנט אַ מיטן (-rr- קאַסטילישער אָדער אַראָנעשער קעגן -lr- פון דער ראָמישער פֿאָרם), אָן אַז דער סעמאַנטישער קערן — די קאָמפּאָזיציע abu- + בניין פּרימאָוועראָלע — איז נאַמאָל פּאָלירן [Laredo, 1978]. די סטאַביליטעט פון'ם בעדעים דורך די אוֹנסטאַביליטעט פון דער גראַפֿים איז פּרעצייז דעם וואָס לאָזט Laredo צו צוסאַמענביינדן די פֿאָרמען צו אַ זעלביקער נאָמען און צו פּרעפּאָנירן אַ יחידה איבערזעצונג.

אַ אַזאַ קוואַליטעט אָנליידן צו דער פּרודענץ פֿאַר אַלע אַרבעטן גענעאַלאָגיש בונדן אויף דעם שפּרַאך-נאָמען. די אידענטיטעט פון אַ נאָמען צווישן צוויי דאָקומענטן ניט בעווײַזט איר אַלײן די ייִנוואנדפֿרײַהײט פון די מענשן; אומגעקערט, אַ דיפֿערענץ פון גראַפֿיע דערמײַנט נישט נאָטווענדיק אַ דיפֿערענץ פון שושלת. די אָפּערקענונג פון די וואַריאַנטע איז שיינער און מעטהאָדיש געגרינדעט, אָבער די ריקאָנסטיטוציע פון אַן אָיבנבוים קאָנטינuous וואָלט דערפֿאָדערט קוואַלן-אַרכיוו נאָמינאַטיווע — רעגיסטער קאָמוניטעטש, אַקטן נאָטאַר, ליסטן פּיסקאַלע — וואָס דער יחידה קאַטאַלאָג-אָנאָמאַסטיק ניט פּרוווײַדעס. דאָס איז די דערגרענץ עדיוס וואָס מוז זיך אָפּלייגן יעדן וואָס שטודירן די שושלת Aburbe פֿון דער דאָקומענטאַציע שיום צוגענקלעך.

ביי דעם סוף פון דעם דרך, נימט די פיגור פון דעם נאָמען Aburbe אַן אַ רעלאַטיוו קלארהייט אַן. וואָס מען קען האַלטן פאַר געשטעלט איז מער אָדער מינדער אַ קוואל־אָטאָריטעט: דער פאַמיליע־נאָמען איז אַ אַראַבישער נאָמען וואָס בדעות „דער פאָטער פון דעם פרילינג״, אַ פּאָעטיש טיטל אַטעסטעד אין די דאָקומענטן שּׁפאַניש אונטער די גראַפיעס Aborrabe (Aragon, XIIᵉ–XIIIᵉ יאָרהונדערט), Aburrabe (Madrid, XIVᵉ–XVᵉ יאָרהונדערט) און Abulrabi (Rome, XVᵉ יאָרהונדערט), און איינגעדרוקט אין דעם עררבע פון די נאָמענס־שאַץ פון די יידן פון מאָראָקאָ [Laredo, Les noms des Juifs du Maroc, 1978].

אַרום דעם סיכער קערן, שלאָג די היסטאָרע אַ פּלאָזיבל רעקאָנסטרוקציע אָן: אַ נאָמען געבוירן אין די אינטימקייט פון יידיש־אַראַבער אל־Andalus, געטראָגן דורך פאַמיליעס אַרייַנגעפּאַדנט אין די קהילות פון די הalbinsulaה, צעשּׁפּרייטן דורך די טראָפּים פון דעם XVᵉ יאָרהונדערט צו איטאַליע און Maghreb, און דוירהאַפט אינטעגרירט אין דער דורער־דורכמעטיקן וועלט פון Sfaradic מאָראָקאָ, זי עצמה מיטגעריסן דורך די גרויסע באַװעגונגען פון דעם XXᵉ יאָרהונדערט [Picard, 2001] ; [Stillman, 1979] ; [Fenton, 2019] ; [Bensoussan, 2012]. דער דראָד פאַרבינדט געװאַװערטע מילונים דורך אַ פֿערנערדיקטע אָנלעם־שּׁליסערוג; עס בלײַבט אין דעם זינען אין דער הערשאַפט פון דעם שכיך.

דער „גרויסער בוך" פון די שושלת Aburbe איז דעמאָלט בנוגע צו דעם זעלבן צייט דער בוך פון אַ נאָמען פול־דאָקומענטירט אין זיין זינען און זיינע גראַפיעס, און יענער פון אַ משפּחה דעם וועלן די פנים בלײַבן אין גרויס טייל צו געפֿינן אין די קהילה־ארכיוון. עס שטייט צו די שּׁפּעטערע גענעאָלאָגיש סקײדנשאַפט — אָף די רעגיסטער פון Fès, אָף די aljamas פון Aragon, אָף די קהילה־יידן פון Rome — וואָס שאָל קאָנווערטירן אין געשטעלטער היסטאָרע דאָס וואָס די אָנאָמאַסטיקס גיבט אונדז היינט אַלס אַ פּרומיס.