Juifs portugais du Sud-Ouest

פֿאַר זיי זענען געוואָרן „פּאָרטוגיזן פֿונעם דרום-מערב", זענען דאָזיקע ייִדן געווען היספּאַנאָ-פּאָרטוגיזן, יורשים פֿון איינער פֿון די פּרעסטיזשירסטע ייִדישע קולטורן פֿון מיטלאַלטערלעכן מערבֿ. די איבּעריִשע האַלבינזל, פֿונעם אַכטן ביזן פֿופֿצנטן יאָרהונדערט, האָט דעם ייִדנטום דערלאָזן אַ זעלטנאַרטיקן אָרט פֿון בליִונג, וווּ קהילות האָבן אָפּוועקסלנד געלעבט אונטן מוסולמענישן און דאַן קריסטלעכן הערשאַפֿט. די היסטאָריאָגראַפֿיִע האָט לאַנג גאָלדן גערעדט פֿון יענעם מאָמענט אונטן נאָמען Convivencia, דעם צוזאַמענלעבן פֿון די דרײַ מאָנאָטעיִזמען; María Rosa Menocal האָט פּאָפּולאַריזירט דעם ליענונג פֿון אַ מיטלאַלטערלעכן שפּאַניִען וווּ, לויט איר, מוסולמענער, ייִדן און קריסטן האָבן צוזאַמען באַשאַפֿן אַ קולטור פֿון טאָלעראַנץ [Menocal, 2002]. Thomas F. Glick האָט אָבער אײַנגעלאַדן צו איבּערבאַטראַכטן דעם פּאַראַדיגמע, אַנווײַזנדיק אַז די קאָעקסיסטענץ איז פֿאַרמאָגט מיט אַזוי פֿיל שפּאַנונגען ווי ידי אויסטוישן, אַזוי פֿיל יעראַרכיִען ווי דיאַלאָגן [Glick, 2005]. יענע ספֿאַראַדישע קולטור, מיט איר שפּראַך, איר ליטורגיִע און איר וויסנשאַפֿט, שטעלט אויס דעם טיפֿן יסוד פֿון דער אידענטיטעט וואָס די נייַ-קריסטן וועלן טראָגן, אונטערערדיש, ביז קיין Gascogne.

דאָס סוף פֿונעם פֿופֿצנטן יאָרהונדערט האָט צעבראָכן דעם גלײַכגעוויכט. דעם Alhambra-דעקרעט, אָנגעזאָגט פֿון די קאַטאָלישע קיניגן, האָט פֿאַרטריבן די ייִדן פֿון שפּאַניִען אין 1492: דורכן Alhambra-דעקרעט ווערן ייִדן פֿאַרשיקט פֿון שפּאַניִען אין 1492; עטלעכע קלײַבן Portugal ווי אַ מקלט, אָבער דעם 5טן דעצעמבּער 1496 ווערן זיי נאָכאַמאָל פֿאַרטריבן — צי זיי זאָלן שוין לאַנג אין Portugal זײַן אָנגעזעסן, צי נײַ אָנגעקומענע פֿון שפּאַניִען [Wikipédia, Histoire des Juifs dits portugais en France]. Portugal, פֿאַר אַן אויגנבּליק אַ מקלט, האָט זיך גיך פֿאַרמאַכט: אין אָקטאָבּער 1497 פֿאַרוואַנדלט דער קיניג Manuel דעם גירוש אין אַ צוואַנגסטויף [Wikipédia]. דאָס איז דאָ דער מאַטריצלעכער מעשׂה פֿון אונדזער געשיכטע. אינדעם ער האָט פֿאַרבאָטן דעם אַוועקגיין בעת ​​ער האָט אויפֿגעצוואונגען דעם טבילה, האָט Manuel Ier פֿון אַ גאַנצן שטיק באַשאַפֿן אַ פּאָפּולאַציע פֿון צוואַנגסקאָנווערטירטע — די cristãos-novos, „נייַע קריסטן" — פֿון וועלכע סאַמע פֿיל זענען פֿאַרבּליבן היימלעך טרײַ צום תּורה פֿון משה. די האַלבינזל האָט דערנאָך אויפֿגעשטעלט דעם אַפּאַראַט וואָס זאָל זיי יאָגן: אין Portugal אָרגאַניזירט די אינקוויזיציִע דעם ערשטן auto-da-fé אין 1540; אין שפּאַניִען איז די אייגנשאַפֿט פֿון „נייַ-קריסט" גערעכנט שעפּטעוודיק [Wikipédia]. פֿון יענעם שטענדיקן חשד וועט אויסוואַקסן די מיגראַציִע-באַוועגונג קיין דרום-מערב פֿראַנקרײַך. ווי Yerushalmi האָט אונטערגעשטראָכן, איז דער מאַראַניזם ניט בלויז אַ פֿאַרבאָרגענע איבּערלעבונג נאָר אַ נייַע עקזיסטענציאַלע מצבֿ, אויסגעשמידט פֿון דעם צוואַנג און פֿון דעם זיכּרון פֿון אַ ייִדישקייט וואָס איז איצט ניט־צוגענגלעך [Yerushalmi, 1998].

פּליטה פֿון די בליקן פּון דער אינקוויזיציע דערלאנגט אַ לאנד וואס איז נאענט, האנדל־טעטיק און גנוג אַכמדיס אַז ס'זאל נישט אונטערזוכן די גוויסנאות. גאַסקאָניע, מיטן אַטלאנטיש פּורט און אַ פּאָרעז־גרענעץ, ערפּילט די באדינגונגען. די נייע־כּריסטן האָבן זיך דער גרוּים אַלס קאָפּמן אַנשטאַלט, אָן צו אַנטדעקן אירן יידישקייט, אין בארדא וואו אין דער סביבה פּון בייאָנ. לויט די פּאָרשונגען צוזאמנגעשטעלט אין יידן־פּארטוגעזישע גמינות פּון דער סודווריסן פּרנס, האָבן עטלीכע פּון די גרופּירונגען זיך אַנשטאַלט אין דער סודווריסן פּרנס, אַרום בארדא און בייאָנ, נאָכן פּאַרשטן ליטערס־פּאַטענט פּון באשוץ און שירעק פּון האנרי II אין 1550 [Persée].

די ליטערס־פּאַטענטן בילדן דעם יוריסטישן גבורת־הדין פּון דער גמינה. אין אַגוסט 1550 האָט דער קיניג פּון פּרנס אָפיציאל דאָס אַנערקענט איר אָנוואָרטשאַפט אונטער אַ זאַמענדיקער־טוט־אַדרעס: אין אַגוסט 1550 פּובליציזירט האנרי II ליטערס־פּאַטענטן וועגן די קאָפּמן און אנדערע פּארטוגעזישע, געגדיקט נייע־כּריסטן [Wikipedia]. דאָס לשון איז אָנווייזנדיק. ניר'ס ניטא ווער־עס וועט רעדן פּון ייִדן; דער פּראנציזישער שטאָט שיצט אונטערטאנים קאַטאָליש־פּארטוגעזישער אָרשפּרונג, נֿצלעך פּאַר דער האנדל פּון קנינגרייך. דער טער־אַדרעס־וואָרטשאפט איז גװן די בדינה שלעבן: עס דערלויבט צו עקזיסטירן לעגאל אָן אַנטצוגעבן אַ אידענטיטעט וואס אזאי וואָלט אָנגעזעצט זיי. יענע וואס סוך א סטאַטוס האָבן עס אָנגעטאן בילכן ווײל'ס אַנדערש איז געפֿערליך געוועסן; יענע וואס אַנשטאַלט זיך אין פּרנס זוכן אַלזא צו מאַכן אָפּיציאל אירן סטאַטוס [Wikipedia].

די גיאוגרפיע פּון דער אַנשטאַלונג האָט זיך סטופּנווייז אָנגעצייכנט. אין בייאָנ, די אָנוואָרטשאַפט פּון די נייע־כּריסטן האָבן שנעל גמור זיך אָנגעהויט שני פּון לאָקאלע קאָפּמן. לויט די געשיכטע פּון דער שוועס־בעמעלץ פּון בייאָנ, אַ גרופּ איז אויסגעטריבן געוורן פּון דער שטאָט אין 1597 און האָט זיך אַנשטאַלט אין סן־עספּריט, פּייראָהאָראַד, בידאַש און לא־באַסטיד־קלעראנס, וואו זיי בלייבן ווי דער דעקרעט־אויסטריבונג פּון האנרי IV, וואס וועט אַלס נישט מער וועסן אויסגעפּוריקט [Wikipedia, Synagogue de Bayonne]. אַזא אַ קאָנסטעלאַציע פּון יידישע שטעטלך איז זיך קנוינפט אַרום בייאָנ, וועמען סן־עספּריט אַנגעשטעלט דעם האַרץ. דארטן, זייער סטאַטוס איז פֿעסטגעשטעלט דורך אַ סדרה פּון ליטערס־פּאַטענטן פּון האנרי II אין 1550 [Wikipedia]. די קאַרטע פּון דער גמינה פּארטוגעזישער פּון דער סודווריסן פּרנס — אַ גרויסער פּארט, בארדא, און אַ שטאנקל פּון בייאָנערישע אָרטן — איז יעצט פֿעסט געשטעלט געוורן פּאַר צוויי־הונדערט־חמישים יאָרן.

דער סינגולערסטער ציוג פון דעם קהל וואס האט געלעבט פאַר לאַנגע צייט אין אַן צווישן־צוויי רעליגיעז דעם וואס די אַרכיוו האט בלויז אָבליקווע שפּורן באַהאַלטן, און וואס די מעמוריע אַלײן איז דער פול־שטענדיקער פּרסנטאַציע. אָפֿיציעל קאַטאָליקן, בריגנדיק אייערע קינדער צום טויף און הך זיך בא דער קירך, האָבן די פֿאַמיליעס געווען אונטערהאַלטן אין סודות פון די היימן יידיש־פּראַקטיקעס פּאַסירט פֿון דור צום דור. די באַגריף קריפּטאָ־יידישקייט דעזינגניראָס דעם דאָפּלט לעבן. לויט דעם מעמוריאַל עראַזלן וואס אָפּגענומן פֿון מחקרים פון קדמוני־יידישקייט פּארטוגאַלס, כּן מאַכן בלײַבן אין לאַנד, אַנדערע נאַיע כּריסטן וועלן וויידערשפּריקן צו פּאַסירן בחשאי, פֿון דור צום דור, קודם פּראַקטיקעס יידיש; דאָס זענען די קריפּטאָ־יידן [InfoJmoderne]. אין דער סאָדן־מאָךַ, די צווינג איז זיך אַרומגעדרייט: דער לאַנד פון קבלה האָט זיי נישט פּערזעקוטיראָט אַקטיוול, אָבער זייער סטאַטוס פון „פּארטוגאַלס" קאַטאָליקס האָבן זיי געצוודן צום פּרדיװקייט ווייל דער מוטעם פון אינקוויזיציע קען אַרבערגן דער גרענעץ.

די געשיכטע פון Bayonne איז ילוסטרציע קאָנקרעטלי דעם אָסציליציע. די כּראָניקל לאָקאַל איז אָנטאַקנן די שטאַפּלען פון דעם דערנאָכן־שטעלן: זיי בעטיגן זיך אין שומנ־שפּירוז; זיי נעמן דעם טיטל פון פּארטוגאַלס אָדער נאַיע כּריסטן; די פּארטוגאַלס בעקומן אָנגעהויבן יידיש־רעליגיע; קלאָגן ווערן באַלאָשט פֿון די Bayonnais; עס ווערט אָדער צו די יידן זיך אַרױסצוציען אין דער אינערליך פון רײך [SearchWorks, Histoire des Juifs de Bayonne]. מען לייעסט אין דעם סיקווענץ דעם אָטעמונג פון קריפּטאָ־יידישקייט: אַ פּראַקטיקע ערשט מאַנטעלט, דעמאָלט פּאָקו אַ פּאָקו אָנגענומן אין גרויס־טאָג, אָנלעכט גלײַך דעם מיסטרױאַטד פון די כּריסטן קאָמפּעטיטאָרס, און פּראָװאָקאַציע מאַסורעס וואָס, אָפֿט, זענען געווען אָמלאָיד אפּליקאַציע.

עס איז דאָ וואָס דער ינטערסעקשן צװישן מעמוריע און אַרכיוו נעמט אלץ טיף זיך סעגן. די טראַדיציע פּאַסירט דעם זאָגקן פון אַ דרינעליקער טריױע נאָ-בראָשן; די אַרכיוו, מער פּרודענטלי, אָנטאַקנט היפּטלי די קאָמער־שליפפּה און די אַדמיניסטראַטיװ ינדזשאָנקשנס. די צווײ אַנטװאָרטן זיך אָן־לאַלן לויט עקזאַקטלי. Yerushalmi איז הײַנטנויטֿג געווען אויף דעם קאָמפּלעקסיטעי פון דעם מאַראַן איידנטיטעט, נײטער אַלץ יידיש נאָ אַלץ קריסטלױך, פּראָדוקט פון אַ געשיכטע פון צווינג [Yerushalmi, 1998]. אין Bordeaux, דער פּראָצעס איז געווען אַנאַלאָג: די פּארטוגאַלס פּאַמיליעס, לאַנג אָנגעשריבן וי קאַטאָליקס, גליטן סטודאַלי צום אַ יידיש אָבזערװאַנץ פּובליק ווי דער טאָלעראַנץ פון פאַקט בעקום סטראָנגער. וואָס די מעמוריע רופט „רעטורן צום יידישקייט" איז, אין די פאַקטן, ווייניקער אַ רעטורן ווי אַ עגזיט פון סודות.

דער XVIII יאָרהונדערט באַצייכנט די הייכסטע שפּיץ פֿון דער פּארטוגעזיש קהילה אין בארדאָ, וואָס איז אַלץ אֿיץ האָט זיך אָרגאַניזירט אין אַ «נאַציע», אַ אנערקאַנטער גופן מיטן אייגענע אינסטיטוציעס. די יוריזדיקע אנערקענטניש איז דורכגעגאַנגען אַ באַשליסן שריט מיטן אַ נײַן מלוכיש אַקט. די קאָלעקטיווע ווערק איז פּובליצירט געוואָרן אונטער דעם שטעגן פֿון CTHS און עס זאָגט קלאָר: אין דער לעצטער צײַט פֿון דער עלטער רעזשים, די יידן אין בארדאָ זײַנען געוועזן בעיקר נאַכקומער פֿון פּארטוגעזישע משפּחות מיטן אנערקאַנטע עקזיסטענץ דורך די פּאַטענטבריוו פֿון 1723 [OpenEdition, CTHS]. די פּאַטענטבריוו, אָנגענומען אונטער Ludwig XV, האָבן בעשטעטיקט און פֿארברייטערט די אַלטערע פּריווילעגיעס, וואָס האָבן דער נאַציע פּארטוגעזיש געעפּנט צו זיך זעלבסט אַדמיניסטרירן, צו האַלטן אירע רעגיסטר, צו אונטערהאַלטן אירע דאָרטער פֿון אַבודה און אירע וואָלטעטן. דאָס וואָרט «ייד» האָט קדיי-שלום קאָנט ווערן אָיסגעשפּראָכן אין די אָפיציעלע דאָקומענטן: די פיקציע פֿון בלויז דער קאַטאָליש פּארטוגעזיש קויפמאַן איז פֿאַרשװונדן געװאָרן.

די בארדאָער קהילה האָט זיך אַרויסגעצײַכנט דורך אַ באַמערקונסװערטער עקאָנאָמיש און סאָציאַל אײַנפֿיקס. לויט דער זעלבער שטודיע, זיי האָבן געוויסט ספּעקטאַקולעре ביישפּילן פֿון עקאָנאָמיש הצלחה און אינטעגראַציע אין די סאָציאַביליטעטן פֿון דער שטאָט [OpenEdition, CTHS]. די קאָלאָניאַל און אַטלאַנטיש האַנדל, דער מאָריצער וואַפנס, דער האַנדל פֿון ווײַנער און דער קוואַנטשווחור האָבן געמאַכט די פּרנסה פֿון משפּחות וואָס די נעמן שטרוקטורירן די היסטאָריאָגראַפיע: די Gradis, די Furtado, די Peixotto, די Dacosta, די Dalpuget, אַזאָ פֿילע שושלות וואָס Théophile Malvezin האָט אָיסגעצייקנט אין זיין פּיאָנירער היסטאָריע פֿון די יידן פֿון בארדאָ [Malvezin]. דער אינדעקס פון זיין ווערק — וואָס נעבנאַנדערשטעלט Astruc, David Gradis, Dacosta, Fernandès, מעשׁומדים, קאָנסיסטוריום, קאָרעליגיאָנערן, שפּאַניער און פּארטוגעזן אַנגעזידלט אין בארדאָ — גיט דאָס בילד פֿון אַ דיכטער, פֿאַרצװײַגטער געזעלשאַפט, אַ מאָל הענדלריש און קהילתיש [Google Books, Malvezin].

די אַנזיידלונג געווען אַוכ צו די היינטער־לאַנד בייאָן. די קהילה פֿון Saint-Esprit-lès-Bayonne, הגם אז מער מדּנה און מער האַנדװערקס־מעסיק ווי אירע שװעסטער בארדאָ, האָט אַנטװיקלט אַ סטרוקטורירטע רעליגיעזע לעבן, מיטן סינאַגאָג, קברים־פֿאַרבינדן און בית־הקברות. די אַרבעטן פֿאַרזאַמלט דורך דער סעקציע פֿון רעליגיעזע וויסנשאַפט פֿון דער École pratique des hautes études האָט אַרויסגעברענגט די פֿונקציאָניוונג פֿון די יידן־פּארטוגעזישע קהילות אין דער דרום־מערב צװישן 1684 און 1791, שתות טימענדג וואָס די נאַציע, ערשט טאָלעראַנט דורך אָנמערקונג, האָט וואָרן אַ אנערקאַנטער רײַד אין דער רעגיאָנאַלער עקאָנאָמיע [Persée]. Gérard Nahon האָט אַרויסגעװיזן ווי די אינסטיטוציאָנאַליזאַציע האָט פּרעזופּאָזט די אימפּלעמענטאַציע פֿון אַן אינערלעכן גאָװערנאַנץ — סיינדיקס, דעליבעראַציעס, קהילתיש־סטוירן — וואָס פֿאָרקלינגלט די קאָנסיסטאָריאַלע סטרוקטורן פֿון מאָרגן [Nahon, 2003].

די געשיכטע פון דער פּארטוגעזישער נאַציע קולמינירט אין דעם גרויסן פאַלן פון סוף דעם אַכצנטן יאָרהונדערט, ווען די שאַלה פון דעם ציווילן סטאַטוס פון די יידן פון פֿראַנקרײַך איז געווען געשטעלט אין דער עפֿנטלעכער דיסקוסיע און דערנאָך אַנטשיידן דורך די רעוואָלוציע. די פּארטוגעזן פון דער סאָוטוועסט האָבן זיך געפֿונען אין אַ באַזונדערער פּאָזיציע: בעסער אינטעגרירט, מער גבירים, ווייניקער זיכטבאַר «פֿרעמד» ווי די אַשכנזים ווען יידן פון אַלזאַס און לאָרינגן, זיי קענען אַרייסגעבן איהרן אַלטקײַט אין פֿראַנקרײַך און אַן עקאָנאָמיש נוצן. Frances Malino האָט אַנאַליזירט דעם סינגולערן לויף פון אַסימילאַציע און ימאַנציפּאַציע שפּעציפיש צו די ספֿרדים פון בארדו, וואַס האָבן נעגאָציאַטאָ אַן אַרײַנקום אין בירגערשאַפט פֿון שוין אַ פֿאָרגעשריטן פּאָזיציע פון סאָציאַלער אײַנשטעלונג [Malino, 1978].

די רעוואָלוציאָנערע סעקוואַנץ איז געווען דעציסיוו. שוין פון דער אָפֿנונג פון די דעבאַטן וועגן דעם סטאַטוס פון ניטקאַתאָליקן, די דעפּוטירטע פון דער פּארטוגעזישער נאַציע האָבן געפֿלערט פֿאַר אַ דיסטינקטער דערקענונג פון אַן סיטואַציע. די שטודיע פון CTHS וועגן די יידן פון בארדו צווישן 1787 און 1806 רעסטיטואירט דער דיוקנאָ דעם טויער מאָמענט, צווישן די אַדיקט פון טאָלעראַנץ קאַנצערנינג די פּראָטעסטאַנטן און דעם דעקרעט פון ציטיזנשיפ [OpenEdition, CTHS]. אויסער דעם 28סטן יאָנואַר 1790, די אַסעמבליע נאַציאָנאַלע קאָנסטיטואַנטע האָט געגעבן פֿולן ציטיזנשיפ צו די יידן «פּארטוגעזיש, שפּאַניש און אַװיניאָנער», דאָס הייסט דיוקנאָ צו די קאָמיוניטעטן ספֿרדים פון דער סאָוטוועסט און דעם קאָמטאַ, בעפֿאָר דעם דעקרעט אַלגעמיין פון דעם 27סטן סעפּטעמבער 1791 נישט ערווײטערט די ימאַנציפּאַציע צו דער גאַנצער קהל יידן פון פֿראַנקרײַך. אַזוי די פּארטוגעזן פון בארדו און סן-עספּריט זענען געווען, כראָנאָלאָגיש, צווישן די ערשטע יידן פון אַ אייראָפּע צו באַקומען ציווילן גלײַכשטעלונג.

דער פּריווילעדזש פון דער פֿריערקײט האָלט אַן פֿון אַן סטעלע דער געשיכטע זיך. ווײַל זיי האָבן צוערשט געווען אַדמיטאַד ווי קאָמערץ קאַתאָליקן, ווײַל זיי זיכן געשמאָלצן אין די סאָשיאַביליטעטן בארדוער, זיי קענען זיך מאָל זיכן אין 1790 ווי א פֿראַנצויזן פון לאַנג שטעל אַדער ווי אַ נאַציע אַפّאַרט. דער טיטל אַרויסגעוועלט דורך די היסטאָריקער פון CTHS — «ישׂראלים אין אונדזערע טעמפּלן, פֿראַנצויזן מיטן אונדזערע קאָנסיטוישן» — מעשׂ די אַספּיראַציע קאָנדזשוגײַט קוּש פידיוטי און נאַציאָנאַל געהעריקײט [OpenEdition, CTHS]. די ימאַנציפּאַציע איז דעדיקאַ אויב נישט אַ בראַך אַזוי בראָטאַל ווי פֿאַר אַנדערן: זי קראָונד אַ לאַנג אַרבעט פון ינטעגראַציע געשטאַרט אים דעם 16টם יאָרהונדערט אונטער דער מאַסק פון דעם נוי-קריסטאָנדום. דער סיכרע פון די גאַסאָן מאַררױנז דעבאָוטסקע, צווײ וועלטן און אַ האָלב שפּעטער, אַוויי די אָפּן ציטיזנשיפ.

בּײַ אַנטשטער טאַגן און אַקטן האָבן דיי יידישע פּארטוגעזן פֿון סודװעסטן פֿאָרמירט אַ אייגנע קולטור, אַ צװײַג פֿון דעם־וואָס דיי היסטאָריאָגראַפֿיע רופֿט דיי זערװאַדיש־אַבנדלאַנדיש דיאַספּאָרע — סך־הכל קהילות פֿון איבעריש־ניי־כּריסטן אָ אַמשטערדאַם, האַמבורג, לאָנדאָן, ליװאָרנע און ים סודװעסטן פֿרענקרײַך. Esther Benbassa האָט דיאַ נעץ באַשרײַבן ווי אַ קאָהעזיװע געגנט, פֿאַרבונדן דורך גימיינזאַמע מקורות, קאָמערציאַלע וועגן און אַ גימיינזאַמער דינים־גיפֿיל [Benbassa, Dictionnaire encyclopédique du judaïsme]. Bordeaux און Bayonne זענען געװען די גאַסקאָנישע קאָנץ, אין שטענדיקער שמועס מיט Amsterdam, דער גײַסטיקער מעטראָפּאָל פֿון דיאַ דיאַספּאָרע.

דיי זיכרון־קולטור פֿון דער קהילה האָט זיך קריסטאַליזירט אַרום אַ פּאָר מאַרקן, וואָס מען האָט מיט הײַס דורךגעטראָגן. ווי דער סערװאַדיש־אַבנדלאַנדישער זיכרון עס אַקזאָגן טוט, האָבן די יידישע פּארטוגעזן געהאלטן אַ שטארקן זיכרון־בנד צו Portugal אין די דיאַספּאָרע — שפּראַך, מנהגים, משפחה־נעמען, זאַכן [Maison de la culture juive]. דער ריטואַל—גרוף „פּארטוגעזיש", אַנדערש פֿון דעם אַשכנזיש ריטואַל, די בּזונדערע הצהרה פֿון לשון־הקודש, די שרירותלאַקט אָס פֿון פּארטוגעזיש און שפּאַניש אין עטליכע תפילות און דאָקומענטן, די ספּרדי־לשונות שטאַמען — Gradis, Furtado, Nunes, Rodrigues, Lopes — זענען געװען אַזוי פֿילע זימנוֹנים פֿון אידענטיטעט. לאויט דער זעלביקער זיכרון־דערציילונג, אַלס זיי זענען געװען בּחירות פֿון דער צװאַנג, זענען זיי צוריקגעקומען מער פֿון צו די יידישקייט [Maison de la culture juive], אָפּפֿילן דעם זיך־צוריקברענגן אַזוי ווי די גרונדיקע דרשה פֿון דער קהילה זויגט: „ניי־כּריסטן צוריקגעקומן צום יידישטום".

דאָ וויידער — זיכרון און געשיכטע זענען אַרומגעװוּנדן. דס אַרכיװ בּאַשטעטיקט די אינסטיטוציעס, די עשרות און די דעקרעטן; דער זיכרון טראָגט דעם זינוּס פֿון דער עקספּעריענץ, די גבורה פֿון אַ גיטראַyוּעס אָ דעם הימלן אַרױסגעריסן. Portugal אַליין האָט לעדיג וויידער פֿאָרבונדן זיך מיט דעם ערבשאַפֿט: דס לאַנד, בּאַשרײַבן ווי דס קראַדל פֿון דער סערװאַדיש יידישקייט, צױט אַ יידיש־זיכרון טוריזם פּלות זיך דער טוריזם־אַטס וויידער אָנגעהױבן האָט [InfoJmoderne]. דיאַ הײַנטיקע בּאַװעגונג בּאַשטעטיקט דער האַלטונג פֿון אַ בּינד, וואָס נישט די Inquisition נאָך די יארהונדערטער האָבן אַװעקפּאַך. די היסטאָריאָגראַפֿישע דעבאַטן וועגן די בּציהונגן צװישן יידן און כּריסטן אין מיטלאַלטער — גענוּריש דורך די אַרבעטן פֿון Gilbert Dahan וועגן כּריסטלאַכע אינטעליגענטן און יידן [Dahan, 1990], פֿון Israël Jacob Yuval וועגן דער שירה־מיטיל פֿון מקורות [Yuval, 2012], אָדער פֿון Marcel Simon וועגן דעם Verus Israël פֿון פּעיט־אַלטעמס [Simon, 1948] — שענקן די לאַנג־צייט־פּערספּעקטיװ אין וואָס דיאַ עקספּעריענץ שטיט: יענע פֿון אַ יידישטום־בּיל אָן טשחזוקה שטענדיק פֿאָרפּליכטיט צו פֿאַרהענדלן זײן שטאַנד צװישן שטאַרק־מחברת און חשש.

די געשיכטע פון די יידישע יוגנט פון דרום־מערב איז די געשיכטע פון אַ לאַנגער אומװעג דורך סוד צו קומען צו ליכט. פאָרגעגאַנגן פון דער איבעריש־פּיניּנסולאַ נאָך די וויתורים פון 1492 און 1497 און די צװאַנג־קאַנווערסיע וואָס איז אויפגעצװוּנגן געװאָרן דורך Manuel Ier, זיי — די נייע־כריסטענס — האָבן איבערגעפּאַסט די Pyrénées, באַקומן אין 1550 די בריוו־פּאַטענטן פון Henri II אָס זיי געשיצט אונטער דעם שרימדיק נאָמען „סוחרים פורטוגיים", און זיך שטענדיק אָנגעזעצט אין Bordeaux און אַרום Bayonne, אין Saint-Esprit, Peyrehorade, Bidache און La Bastide-Clairence. צװיי יאָרהונדערטן לאַנג, זיי האָבן געלעבט אַ דאָפּלטער געטרייַשאַפט, קאַטאָליקס אויפן פּנים און יידן אין הערץ, איז דער פּאָלן טּאָג פון דער קוויט־שמונה־צװה שטערקער געװאָרן, און דער מיתּוג פון זייער האַנדל האָט זיי ערלויבט אָפן צוריקקער צום יידישטום, גיהײסן דורך די בריוו־פּאַטענטן פון 1723.

זייער גורל האָט שפּיץ גענומען אין דער רעװאָלוציאָנער ימאַנציפּעישן: אָנערקאַנט ווי בירגער שוין אין יאַנואַר 1790, צװישן די ערשטע יידן פון אייראָפּע צו באַקומן בירגערלעכע גלײַכקײט, זיי האָבן געערנטן דעם פּירות פון אַ געדולדנער אינטעגראַציע אָנגעהויבן אונטער דער מאַסקע. דער טראַקט שטעלט זיי אַ בײַשפּיל פון דער וועסטלעכער ספֿאַרדישער דיאַספּאָרע, צװישן מאַראַניזם, סוחר־רײַכטום און בירגערשאַפט. פֿאָלגנדיק Gérard Nahon [Nahon, 2003], Frances Malino [Malino, 1978] און Yosef Hayim Yerushalmi [Yerushalmi, 1998], דאַרף מען האַלטן אַז די קהילה איז ניט געװען בלויז אַ געזעלשאַפטלעכע גרופּע, נאָר אַ סינגולערע היסטאָרישע ערפֿארונג: דער פֿון אַן אידענטיטעט פֿעסטיקלט דורך דער יזקֿור איבער די בקואה, און עסקערט אָנערקאַנט דורך דעם רעכט. דער „צוריקקער צום יידישטום" וואָס דעפֿינירט דער גרינדענדער הערך איז ניט געװען א פּשוטער רעליגיעזער ארײַגניש, נאָר די ענדיקונג פֿון אַ לאַנגער געשיכטע פֿון שטיל מוט און געטרייַשאַפט אַריבערגעפֿירט.