Juifs d'Amazonie (Iquitos)

דער קומן פון ייִדן צו Iquitos איז אַ טייל פון אַ גרעסערער מיגראַציע־באַװעגונג, וואָס איז אָנגעהויבן פון שטעט אין צפון־מָרוקא — Tanger, Tétouan, Rabat, Fès. אין דער מיטן פון דעם XIX יאָרהונדערט האָבן יונגע מענער סעפַרדים, אָפט אַנגעצייגט, דאָס פאַרלאָזן דעם קהילות צו זוכן גלוק אויף די נײַע מאַרקעטן פון דער נײַער וועלט. די קָנפּלוּענץ צווישן זייערער עמיגראַציע און דער עקספּלאָזיע פון דער עקָנאָמישער גומי־אַומאַזאָן איז דער גרונדלעגנדיקער פֿאַקט פון דער קהילה. די געשיכטע פון ייִדן־אַמאַזאָנן הייבט זיך אָן מיטן בום פון גומי אין 1880, ווען סעפַרדים פון מָרוקא זיינען געקומען צו Iquitos דורך דער בען פון Manaus, אין בראַזיל.

דער וועג וואָס זיי האָבן גענומען איז סיגניפיקאַנט: די מיגראַנטן זיינען ניט אָנגעקומען דיריקט צו Iquitos, נור זיי האָבן דורכגעפירט דורך דעם גרויסן ברازילישן האָפן פון Manaus, אן אנדער הויפטשטאָט פון גומי, פאַר צו צוריקקרימן דעם פלוס. דער האַנדל פון „גאָלד־ווײַס" — דער לאַטעקס וואָס איז אָפּגעצויגן פון זשאַנדערן העװאַ־בּוימער — דארף ״מיטלערן שטימער װאָס געפֿינען די זאָמלונג אַמאַזאָנישע צוגעהעריק צו אײראָפּן עקספּאָרט־הײַזער. די סעפַרדישע טריידערס, פּאָליגלאַטן און אַרײַנגעסעצט אין דער טרנסאַטלאַנטיקער קאָמערץ־נעצוק, האָבן געפֿונען אַ נאַטירלעכע שטעלע אַלס מעקלערס (regatones) און עקספּאָרטן.

דער געלערנטער וויכטיקער וועלק אויף דעם סובמעט איז די בוך פון Ariel Segal, Jews of the Amazon : Self-Exile in Earthly Paradise [Segal, Jews of the Amazon, Jewish Publication Society, 1999], וואָס בלייבט דער היסטאָרישער און אַנטראָפּאָלאָגישער קאָמפּלעטסטער שטודיום פון דעם פאָלק. Segal דאָקומענטירט אַ צוזאַמנשטעלונג פון דער דיאַספּאָרע־קאָמערץ־טרֵיסן און איר שטופּווײַז אָנקער אין דער קהל־חברה פון Iquitos. דער הנָחותבן פון אַ ווירקלעכער קהילה־אִינסטיטוציע איז אַטעסטיד שוין פון אנפאנג פון דעם XX יאָרהונדערט: Victor Israel האָט געגרינדט די ייִדישע חברה־פאָלק פון דער שטאָט אין 1911.

ווײַט פֿון בלײַבן אויף דעם ראַנד, האָבן עטלעכע פֿון די אימיגראַנטן און זייערע נאָכקומען דערגרייכט העכסטע געזעלשאַפֿטלעכע פּאָזיציעס אין דער אַמאַזאָנישער שטאָט. די אינטעגראַציע פֿון די ייִדישע משפּחות אין דאָס בירגערלעכע לעבן פֿון Iquitos איז גרינטלעך דאָקומענטירט דורך די נעמען וואָס מאַרקירן די לאָקאַלע געשיכטע. צווישן די באַרימטע ייִדישע Iquiteños געפֿינט זיך Victor Israel, וועלכער האָט גערגרינדעט די ייִדישע חברה פֿון דער שטאָט אין 1911, Saloman Joseph Dreyfus, בירגערמייסטער פֿון 1952 ביז 1956, און Dora Toledano Godier, וואָס איז געקלייבן געוואָרן Miss Pérou אין 1963.

דאָזיקע לעבנסוועגן ווײַזן דעם הצלחה פֿון אַ מערקאַנטילן עליטן וואָס איז געוואָרן שטאָטישע נאָטאַבלן: פֿון קהילה־גרינדער ביז שטאָטישן מאַגיסטראַט, דורך פֿיגורן פֿון עפֿנטלעכן לעבן. די פֿאַמיליע־נעמען — Israel, Dreyfus, Toledano, Bensimon, Edery, Pinto, Cohen, Levy — האָבן זיך דויערהאַפֿט אײַנגעשריבן אין דעם געזעלשאַפֿטלעכן גופֿן פֿון Iquitos און פֿון דער גאַנצער Loreto רעגיאָן, צייגנדיק דעם טיפֿן אײַנוואָרצלונג פֿון דאָזיקע משפּחות.

אָבער, דאָזיקע אינטעגראַציע האָט געהאַט אַ שיקזאַלהאַפֿטיקן קערע פֿאַר דער רעליגיעזער קאָנטינויִטעט. ווײַל דאָס גרעסטע רובֿ פֿון די אימיגראַנטן זײַנען געווען עינצלנע מאַנספּאַרשוינען, זײַנען די פֿאַרבינדונגען געשלאָסן געוואָרן מיט לאָקאַלע פֿרויען, מערסטנס קאַטאָלישע. איבער די דורות איז די איבערגאָב פֿון דעם ייִדישן דין — וואָס פֿאָלגט דעם מאַטריליניאַרן וועג — אונטערגעבראָכן געוואָרן, בשעת דער מינהג האָט זיך אײַנגעענגט צו עטלעכע הויזישע ריטואַלן און צו דער זיכרון פֿון אַ שטאַמונג. עס איז דוקא דאָס, לויט Ariel Segal, וואָס שטעלט די קהילה אויף דער גרענעץ פֿון דער נאָרמאַטיווער ייִדישער אידענטיטעט און וואָס גיט גרונט צו דער גאַנצער קאָמפּלעקסיטעט פֿון אירע שפּעטערדיקע געשיכטע [Segal, Jews of the Amazon, 1999].

אם די מונדלעכע מעמוריע איז איבערגעװאָרן, איז אַ מאַטעריאַלער צײַג געבליבן: דער יידישער בית־עלמין פון Iquitos, וואָס איז איינער פון די מערסטע פּרײַზלעכע דאקומענטן־קוועלן צו וויידערהערשטעלן די צוזאַמנשטעלונג פון דער קהילה. דערגעצײלט דורך דעם International Jewish Cemetery Project (אַ פּראָגראַם פון דער אינטערנאַציאנאַלער קאָמיסיע פאַר יידישע בית־עלמינים), בעשיצט דער אָרט די קברים פון די סעפאַרדישע פּיאָנירים און זייערע נאָכקומלינג [International Jewish Cemetery Project — JewishGen, Iquitos, Peru].

די אַלטמובלנים, צעטײלװייז שריפטן אין עברית, צעטײלװייז אין שפּאַניש אָדער פֿראַנצייзיש, באַשטעטיקן און נואָנסירן אין אַ פּנים דער מונדלעכע מעמוריע: זיי שטעלן פאַסט די מאָראָקניש־יודישע הערקונפט, די טאָגן פון קומען און פון טויט, און די חתּוניק־אַלאַנסן. דער בית־עלמין אָפערירט אַזוי אַלס אַ שטיינערנע אַרכיוו, ווו די טראַדיציע וואָס איז איבערגעטראָגן געװאָרן דורך פאַמיליעס פינט זייער בעשטעטיקונג — אָדער זייער קָרעקציע — אין דעם לוויה־דאָקומענט. עס באַװיז מאַטעריאַל די קontinuierלעכע אָנװעזנהײט פון אַ בֿפאָלקערונג וואָס האָט זיך אָנגערופן אַלס יידישע, אַפילו אַז די שולחן־ארוך דינסט האָט אופגעהערט. אין דעם צוזאַמנהאַנג שטעלט עס אַ פּריװילעגירטן ציזאַמנקומן־פונקט צװישן דער מעמוריע און דער היסטאָריע.

די שמירה פון דעם הגן־פּאַטרימאָניום איז געװאָרן, פון סוף־דעם XXטן יאָרהונדערט אָן, אַ צענטראַלן אידנטיטעטס־שאַלעם פאַר די נאָכקומלינג וואָס זײנען פּארטיסיפאַנטן אין קאָמוניטעטס־חידוש, דער בית־עלמין ווירקנד אַלס קאָנקרעטער בװײס פון דער שטײַאָרקײט פון זייער יידישער אָריגין.

דורך דעם XX יאָרהונדערט, נאָך דעם ינײַברוך פון דעם גומי-בום — אַ פּאָלג פון קאָנקורענץ פון זיד־מזרח־אַזיאַטישע גומיבאַום־פּלאַנטאַציעס — האָט די יידישע קהילה פון Iquitos אָפּגעלאָמען. די שול האָט זיך צוגעמאַכט, די קודשים זײַנען זעלטן געװאָרן און די יידישע אידענטיטעט האָט זיך ווי אױסגעלייזט אין דער אַמביענטער קאַטאָליציזם. אָבער אין פּילע משפּחות איז די באָװוסטזײַן פון אַ יידישער אָפּשטאַם פּערזיסטירט געבליבן, איבערגעטראָגן ווי אַ דיפוז עֿרבשאַפט.

די דרייװען איז אָנגעקומען אין סוף די 1980ער יאָרן און אין די 1990ער יאָרן, ווען אַ באַװעגונג פון וויידער־דיסקאָװערי און אידענטיטעץ־ריאַפערמאַציע זיך אָרגאַניזירט האָט אַרום עטליכע באַשלאָסן פיגורן. אָן אַ רזיּדענט־ראָב האָט די קהילה זיך פארזאַמלט פֿאַר דעם אַמוד אין אַ דאָמעסטיק־פֿרעים: די קהילה פון Iquitos האָט קיין ראָב ניט און זאַמלט זיך פֿאַר קולט אין די בית Abramovitz. דיזע „ביתl־שול" איז געװאָרן דער צענטער פון דער אױפֿלעבנדיקער דינסט־לעבן.

די איבערטראָגונג זעלבט האָט געטראָגן די סטיגמאַטן פון דער לאַנגער אונטערברעך. אַ סיפר־תורה איז איהנען געגעבן געװאָרן מיטן הילצערן שרענק, דורך אַ מאַן־און־פֿרוי־פּאָר פון New York שפּעט־אָנציינדיק אין 2009, אָבער קיינער אין Iquitos קען רעדן אָדער לייענען פֿליסיק עברית. דער איפּיזאָד זוממט אַראָפּ די פּאַראַדאָקסאַלע סיטואַציע פון דער ריניואַל: אַ רעליגיעזע שטאָלץ אַ טאָקע, אָבער אָן דער בעלידיקונג פון די טראַדיציאָנעלע ליטורגישע־טולן, וואָס מען האָט מוזן אױסבױן פונוואָס דער אַװסן, מיט דער הילף פון אינטערנאַציאָנאַלע סאַפּאָרטס.

ווײַל יידישקײט איז האָּפטּזאָמוול דורך די פאָטערלעכע שושלת דורכגעגעבן געװאָרן, האָט די ארומבויטע קהילה געטראָפן אויף דער שאלה פון רעליגיעזן סטאטוס: לויט די halakha, זײַנען פילע מיטגלידער פון איר ניט געװען יידן. די לעזונג אָפּגענומען איז געװען יענע פון פֿאָרמאַלע קאָנװערסיעס, צוװײלן קאָלעקטיװ, געפֿירט אונטער דער אויטאָריטעט פון בית־דינים קומנדיק פֿון אויסלאַנד. די סערעמאָניעס האָבן זיך פֿאָרגעטראָגן אין Iquitos אַליין און האָבן אויך אנגעצויגן קאַנדידאַטן פֿון אנדערע אמאַזאָנישע שטעטער. אזוי האָבן צװײ שװעסטער פֿון Pucallpa זיך פּעקער צום יידנטום אין Iquitos אין 2011.

די קאָנװערסיעס האָבן אפגעמאַכט דעם וועג צו אָפֿיציעלער אָנערקענונג דורך די ישראַלדיקע אויטאָריטעטן, צורך אומנאָּטװײנדיק צום עקספּטריעישן. דאַס ישראַלדיקע מינִיסטריום פֿון אינלאַנד האָט אָנערקאַנט Iquitos ווי אַ יידישע קהילה און איר מיטגלידער ווי פֿעלעקקיק צום aliyah, אָבער עס איז געװען צום סוף פֿון אַ לאַנגער קאַמף. די אָנערקענונג איז אָבער ניט געװען ווידער ומיטלבאַר ניט קאָמפּליט, תּמידים די ישראַלדיקע אַדמִינִיסטראַציע דיסטינגוויר צװישן די קהילעס „אָנערקאַנט" אין דער צײט פֿון קאָנװערסיע און אנדערע. דאַס מינִיסטריום פֿון אינלאַנד האָט זיך בארופֿן אַז די קהילה פֿון Pucallpa איז ניט געװען אַ קהילה „אָנערקאַנט" אין דער צײט פֿון קאָנװערסיע און האָט דעריבער אָפּגעשלאָגן אָנצוערקענען איר מיטגלידער, כאָטש די קאָנװערסיע איז אָנגעפֿירט געװאָרן אין Iquitos.

די קאָנפליקטן זײַנען געטראָגן געװאָרן פֿאָר די ישראַלדיקע יוסטיץ. דאַס צענטער פֿון רעכטליכער הילף פֿאַר די olim, אַ פּראָיעקט פֿון דער ישראַלדיקער ריפֿאָרמאַװער באַװעגונג, האָט אָפּגעטן די סופּרימע קאָרט צו מאַכן הערן דעם פּעק פֿון צװײ שװעסטער פֿון Pucallpa. די צורער וועגן אילוסטרירן דער בלײַבנדיקער שװערקײט צו מאַכן אָנערקענט אַ יידישקײט ריקאָנסטיטואָטעד נאָך אַ לאַנגער פֿינצטערניש.

דער קרויַנונג פון דער התחדשות איז געווען די עמיגראַציע צו ישראל, ביז זו פונקט אַז די קהילה האָט זיך גרדיואַלי אָפגעלערנט וואָס טאָג־שטורעם מיטגלידער. « די גרויסע מערהייט פון די Iquiteños זיינען אַװעק צו וואוינען אין ישראל », און פּאַקס אַלע יוגנטלעך וועלן אַװעק, ווײַל די מעגלעכקײטן פֿאַר פּראָפֿעשאנאַלן און סוציאַלן פארמיסן זיינען זײער בעגרעניצט אין דער רעגיאָן. די סיבה פון דער aliyah פארמישט אַזוי רעליגיעזע שנייִדנדיק־לאנקונג און סוכר אפֿטער מעגלעכקײטן, אין אַ קאָנטעקסט וואָס דער אַמאַזאָנער אָפֿצונדערונג בענשטרנקט די פּערספּעקטיוון.

די olim פון Iquitos האָבן זיך קאָנצענטרירט אין אַ ספּעציפּיש אָרט פון דער ישראלישער טערעטאָריע, שאפנד אַ פּערקענטליך אָפּגעבָן פֿונקטיאָנאַלן קערן. די מערהייט פון די olim פון Iquitos וואוינען אין Ramla, וואָס דער בורגערמײַסטער האָט געשט בנחת אמת אויף זיי צו אומנעמען; זיי האָבן אנגעוועלט סוציאַלע און ארבעט־פּראָגראַמען וואָס זיינען געװוסט צו באַגינסטיקן זיערן ונטערדן־שניפפּונג.

דער טעמפּאָ פון דעם אמיגראַציע איז אָבער נישט געווען שטהנדיק. לויט דער דירעקטאָר פון דער ראביניש־אסעמבלע אין ישראל, דער טעמפּאָ פון דער aliyah האָט זיך אָפגעלאָזן ביז ס'איז נישטא אלא וואַסער־פֿיל, ווײַל אַלע מינער אַדמיניסטראַטיווער פּרעטעקסטן. דער גרונד פון דער דעמאָגראַפיש־אַנפלאָג אויף דעם בילדונג פון דער בילידינג שטייט אויף דער שטאנטנדיקערקײט פון דער היסטעמשאַפֿט: די אינװאָנער ווערן זיך באוואוסט אַז זיי זיינען דער דריטער דור אויסגעקומן פון אַ זיידן־פּנים אָדער בובע־פּנים, און דערפֿאָר בערעכטיקט צו aliyah. אַזוי שליסן זיך ווידער דער קרײַז וואָס איז אפגעשניטן אין דער צײַט פון קאוטשוק: די מוצאַלים פון די מאָראָקאנער־האַנדלערס פון 1880 קומען צוריק, מער ווי אַ יאָרהונדערט שפּעטער, צו דער מיטלמערענדיקער־מיזרח־לאַנד וואָס זײערע אפּן־פּנים זיינען אַװעק.

דער געשיכטן פֿון דע יידן פֿון איקיטאָס צייכנט אַ באַהן אין לוּפּע: אַוועקגעגאַנגן פֿון סעפֿאַרדיש מאַראָקאָ קיין אַמאַזאָניע אין דער צײַט פֿון קאָוטשוק, טיף אַקולטוּרירט דורך געמישטע חתונות, פּס‏ט‏ almost געטילגט ווי אַ דינאָמיש קהל, דאַן אויפֿװײַקסנדיק אין די לעצטע יאָרצענדער פֿון טוואָנציקסטן יאָרהונדערט צו שלעסן־עװנטואַלי קיין ישׂראל. די דיאַספּאָרע איז אַ בײַשפּיל־שמוּלשטש׳אַפּט פֿון פּלאַסטיציטעט פֿון יידישער אָדנות און קח פֿון גענעאָלאָגישער מעמאָריע, וואָס איז מעכטיק צו דערלעבן מערערע דורות פֿון קודש־אונטערברעך.

דריי לערנזשאַפֿטן צוקומעגן אַרויס. בעת‍ הראשונה, דער סטרוקטוּרירנדיקער ראָל פֿון אָיקאָנאָמיק: עס איז געװען דער האַנדל פֿון קאָוטשוק, וואָס האָט געבאָרן דיא קהל, און עס איז פּאַסירט איר צוזאַמנברוך, וואָס האָט איר פֿאַרדאַמט צום דעקלינַ. צװייטנס, דער צענטראַליטעט פֿון דער מאַטרילינעאַר פֿראַגע, וואָס האָט טרנספֿאָרמירט דיא דינאָמיש־אָנװַקסן אין אַ דרך פֿון קאַנװערסיע און האָלד־רעכטלאַך אָנערקענונג. שלעסלאַך, דער טרנסנאַציאָנאַלער אַספּעקט פֿון אַ געשיכטן, וואָס האָט קײן עס־סך צול שלוסכאָפּ ניטאָ — ווענדן ניטאָ בײַ טאַנגער אָדער באַי איקיטאָס, אַבער בײַ Ramla, אין דער פּריװערביאָן פֿון Izrael וואָו איז זיך ריקאָנסטיטוּאַט אַ פּומיל פֿון דער קהל. צװישן דער מעמאָריע, טרנסמיטירט דורך פֿאַמיליעס און דער אַרכיװ — מצבה, רעגיסטערן, געלערנטע עבאָדות — דער געשיכטן פֿון די יידן פֿון Amazonia בלײַבט אַ לעבעדיקער אָביעקט, עס נאָך לעבעדיק.