גיין צום אינהאַלט
Zakhor
אַנטיקע תּפֿוצה201-300 apr. J.-C.

IIIטן יאָרהונדערט נאָך דער ציַיטרעכענונג

Écoles galiléennes et premiers midrashim

קיצור

Les amoraïm commentent la Mishna à Tibériade et Sepphoris ; Hiyya et Samuel enseignent à Nehardea et Soura. La Guemara de Jérusalem s'ébauche.

וויכטיקע געשעענישן

  • c. 220Rav (Abba Arikha) fonde l'académie de Sura en Babylonie.
  • c. 220-250Samuel dirige l'académie de Nehardea ; principe « le droit du royaume est le droit ».
  • 226Chute de l'Empire parthe ; les Sassanides prennent le pouvoir en Perse.
  • c. 260Destruction de Nehardea par Odénat de Palmyre ; transfert à Poumbedita.
  • c. 275Composition du Mekhilta et du Sifra, premiers midrashim halakhiques.

דאָס יאָרהונדערט אין דערציילונג

Le IIIᵉ siècle apr. J.-C. est celui de la transition. Les grands maîtres de la Mishna (*tannaïm*) cèdent la place à leurs commentateurs (*amoraïm*). Et le centre de gravité du judaïsme, longtemps attaché à la Galilée, commence à basculer vers la Babylonie. En un siècle, les deux écoles — celle de la Terre d'Israël et celle de Babel — posent les bases d'un millénaire de commentaire rabbinique.

En Galilée, après la mort de Rabbi Judah ha-Nassi (217), la dynastie patriarcale perdure mais perd progressivement son autorité morale absolue. Les académies se multiplient : Tibériade, Sepphoris (Tsippori), Césarée, Lod (Lydda), Beit She'arim. Les sages de cette époque — Rabbi Yohanan bar Nappaha (180-279), Resh Laqish (anciennement gladiateur repenti), Rabbi Éléazar ben Pedat — commentent la Mishna, la comparent aux traditions orales, la confrontent aux versets bibliques. Leurs débats seront consignés dans la Guemara, qui, combinée à la Mishna, formera le *Talmud Yerushalmi*. Rabbi Yohanan est traditionnellement considéré comme le premier rédacteur.

Beit She'arim devient la nécropole des sages. Rabbi Judah ha-Nassi y est enterré dans un sarcophage monumental retrouvé au XXᵉ siècle ; les catacombes alentour abritent des milliers de tombes juives décorées de menorahs, de shofars et d'inscriptions en grec et en hébreu. Le site montre combien le judaïsme antique tardif était pluriel et hellénisé.

Mais le grand événement du siècle est la montée de la Babylonie. Abba Arikha, dit *Rav*, élève de Rabbi Judah ha-Nassi, retourne en Babylonie vers 220 et fonde l'académie de Sura, au sud de Bagdad actuelle. Son contemporain Mar Samuel (ou Samuel de Nehardea), grand astronome et médecin, dirige l'académie de Nehardea. Samuel formule le principe célèbre *dina de-malkhuta dina* — « la loi du royaume est loi » — qui autorise les Juifs à se soumettre aux lois civiles des pouvoirs politiques sous lesquels ils vivent, tant qu'elles ne violent pas la Torah. Ce principe deviendra déterminant pour deux mille ans de vie juive en diaspora.

En Perse, l'Empire parthe s'effondre en 226. Ardashir fonde la dynastie sassanide ; le zoroastrisme devient religion d'État. Les Juifs de Babylonie bénéficient de relations généralement correctes avec les nouveaux souverains. Le grand roi Shapur Iᵉʳ dialogue avec Samuel. Mais en 260, Odénat de Palmyre, général arabe au service de Rome, détruit Nehardea dans ses campagnes contre Shapur. Les sages fuient à Poumbedita (près de l'actuelle Fallouja en Irak), qui deviendra, avec Sura, le duo dominant des académies babyloniennes pendant huit siècles.

C'est aussi le siècle des premiers midrashim halakhiques — les commentaires juridiques verset par verset des livres de l'Exode (*Mekhilta*), du Lévitique (*Sifra*), des Nombres et du Deutéronome (*Sifrei*). Le midrash aggadique — récits, homélies, paraboles — prospère parallèlement. La *Guemara* en gestation intègre ces traditions dans un vaste tissu argumentatif.

En Palestine, le pays est ruiné. Les Juifs vivent surtout en Galilée et dans la plaine de Sharon. Rome reconnaît le patriarcat juif mais surveille. Vers 260, un empereur devient chrétien — Philippe l'Arabe, à titre contesté. Dans un demi-siècle, le christianisme deviendra religion d'Empire. La condition juive va changer du tout au tout. Mais pour l'heure, en Galilée comme à Sura, on étudie.

פּערזענלעכקייטן פֿון דעם יאָרהונדערט (211)

Abba Arika

Abba B. Abina

Abba bar Benjamin bar Ḥiyya

Abba bar Kahana

IIIe–IVe siècle

Yisroelik aggadist vos hozt guten shem; drite dor.

Abba bar Memel

IIIe–IVe siècle

Halakhist יזראַעלער פֿײַן, צייטגענאָס פֿון R. Ammi און R. Assi.

Abba bar Zabdai

Abba Cohen de Bardela

Abba de Carthage

Abba Hoshaya de Turya, Ou Traya

Abba of Acre

IIIe–IVe siècle

Khokhem fun Acre (Akko) tsitirt in Talmd.

Abba Ou Raba bar Jeremiah

Abbahu

300–320

member of the third generation of Amoraim

Abdan Ou Abidan

Abdima b. Hamdure ou Hamdude

Abdimi Mallaḥa

Abiathar

Abimi B. Abbahu

Abin B. Naḥman

Abin B. Rab Ḥisda

Abin ben Tanḥum bar Ṭerifon

Abin Naggara

Ablat

Adda

Adda B. Minyomi

Adda B. Simon

Adda bar Ahavah

300–400

Tsvey yidishe rabeyim un Talmud-khukhmim

Adda de Césarée

Adda, Meshoḥaah

Aḥa B. Awya Ou 'awa

Aḥa B. Ḥanina

Aḥa B. Shila de Kefar Tamrata Ou Temarta

Aha bar Jacob

IIIe–IVe siècle

Renowned Babylonian sage, contemporary of Abaye; dialectician.

Aḥa Bardala

Aḥa Ii

Alexa

Alexandri

IIIe siècle

Isroel agadist, darshn; zayne tfiles vern tsitiirt.

Ammi bar Abba

IIIe–IVe siècle

Rayshtshik fun Tiberias nokh R. Yohanan, mitn R. Assi (3-te dore).

Ammi, Aimi, Ou Immi

Amram B. Simon B. Abba

Anan

IIIe siècle

Talmid fun Shmuel fun Nchardea, 2-te dor babilonishn.

Anani ben Sason

IIIe–IVe siècle

חכם יִשְׂרָאֵלִי ציטירט אָפּגעשפּרייט אין דעם Talmud.

Anani, 'inani, 'inyani, 'ananiel B. Sason

Aristai

Artaban V

Avdimi of Haifa

300–400

ישראַעלער rabbi

Awia Saba , Rab

Bannaah, Bannay, Bannayah

Bebai

Benjamin B. 'ashtor

Benjamin B. Ihi

Benjamin B. Japhet

Benjamin Ginzakayah

Benjamin le Berger

Berechiah I., R

Chananja

300–400

חכם אמורה דור שני ושלישי של ארץ ישראל

Daniel B. Ḳeṭina

Dioclétien

El'asah

Datation incertaine : entre le IIe siècle et le IVe siècle (hypothèse) — d'après Amora époque incertaine ; controverse avec non-Juif, contexte rabbinique tardif

Éliakim

Ena, Rab

Epes the Southerner

IIIe siècle

פון דעם דרום פון Judea, פירטע דער אַקאַדעמיע פון Sepphoris נאָך Juda haNassi.

Éphèse, Aphèse Ou Pas

Ephraim Safra

Ézéchias ben Parnak

Gamaliel III

250–235

3rd century Judean rabbi and nasi

Gamaliel IV

300–290

רב ו-nasi.

Geniva

IIIe siècle

Turbulenter babylonisher khokhem, tsaytgenoysiker fun Rav Huna; gehargvet.

Ḥalafta de Huna

Ḥama B. Bisa

Hama bar Hanina

IIIe siècle

Israeli aggadist, zun fun Hanina bar Hama; aktiv in Sepfores.

Hamnuna

IIIe siècle

Talmid fun Rav; etliche khakhamim trogn dem nomen (2-te dor).

Hamnuna de Babylonie

Hamnuna I

Hamnuna Ii

Datation incertaine : entre le IIIe siècle et le IVe siècle (hypothèse) — d'après Amora babylonien des IIIe-IVe siècles; disciples de maîtres du IIIe siècle tardif.

Ḥana B. Ḥanilai

Hanan

Hanan bar Rava

IIIe siècle

Eynemen fun Rav, transmitirn traditsyes fun zayn mekhuten.

Hananeel

Hanina B. 'agul

Ḥanina B. Torta

Hanina bar Papi

IIIe–IVe siècle

Israelischer Halachist und Aggadist; 3./4. Generation.

Hanina ben Pappa

300–400

Jewish scholar

Ḥanina Katoba

Ḥasa

Helbo

300–400

important figure in Judaism

Hillel ben Gamaliel Iii

Hillel ben Gamliel III

IIIe siècle

son of Gamliel III

Hippolyte

Ḥiyya B. Gammada

Ḥiyya B. Meria

Hiyya bar Abba

IIIe–IVe siècle

תלמיד פון R. Yohanan, מעביר; ער איז גערייזט צווישן Israel און Babylonia.

Ḥiyya bar Adda

Hiyya bar Ami

300–350

3rd- and 4th-generation Bablyonian Amora

Hiyya bar Ashi

IIIe siècle

טאלמיד פון Rav אין Sura, 2טע גענעראַציע בابילאנער.

Hiyya bar Joseph

IIIe siècle

תלמיד פֿון Rav און Samuel; עמיגרירט צו Eretz Yisroel (2טער דור).

Ḥiyya Ḳara

Hoshaiah Rabbah

300–300

early 3rd century Judean Jewish Amora

Idi B. Jacob Ii

Isaac Nappaha

IIIe–IVe siècle

Halakhist un aggadist, talmid fun R. Yohanan; 3-te generstsye eres-yisroel.

Jacob bar Idi

IIIe–IVe siècle

ישראַעלער חכם, מעבעדער פון טראַדישנז פון R. Yohanan.

Jacob de Kefar Hanan

Jacob Gebulaah

Jeremiah (I)

IIIe siècle

Amora fun Babilonje-Eres Yisroel ibergang; khokhem fun der 1tn/2tn dor.

Jeremiah bar Abba

IIIe siècle

Schüler und Kollege von Rav, 2. Generation Babylons.

Jérémie B. Abba

Johanan B. Nappaḥa

Datation incertaine : IIIe siècle (hypothèse) — d'après Amora palestinien, né fin IIe s., mort 279 CE ; dates biographiques précises.

Jonathan B. 'akmai

Jonathan ben Eleazar

Jonathan de Bet Gubrin

Jose B. Ḳaẓrata

José B. Nehorai

José B. Saul

Jose bar Hanina

IIIe siècle

Israeli halakhist, disciple of R. Yohanan; 2nd generation.

José de Maon

José, Abba, de Maḥuza

Joseph B. Joshua B. Levi

Joseph B. Petros

Joshua ben Levi

300–300

3rd century Judean scholar of the Talmud

Joshua de Shiknin

Josué B. Lévi

Judah B. Ḥiyya

Judah B. Pedaya

Judah ben Ezekiel

220–299

יסוד פון דער אַקאַדעמיע פון Pumbedita; תלמיד פון Rav און Samuel.

Judah II

300–270

Rabbi and Prince of the Sanhedrin.

Judah III

265–330

rabbin israélien

Kahana B. Taḥlifa

Ḳaṭṭina

Lévi ben Laḥma

Levi II

IIIe–IVe siècle

הדור אַגאַדיסט, תלמיד פון R. Yohanan.

Mar Ukva

IIIe siècle

Exilarch and head of the tribunal, disciple of Samuel; renowned for his charity.

Me'asha

Mésha

Naḥman bar Jacob

Datation incertaine : IIIe siècle (hypothèse) — d'après R. Naḥman bar Jacob, amora babylonien, mort 320 EC ; école de Nehardea attestée.

Nahum ben Simai

Néhémie de Beth-horon

Palṭiya de Naweh

Raba B. Ada

Rabbah B. Ḥana

Rabbah B. Ḥiyya de Ctésiphon

Rabbah B. Naḥman B. Jacob

Rabbah B. Ufran

Rabbah bar Abuha

IIIe siècle

Exilarch און שופט אין Nehardea/Mahoza ; מייסטער פֿון Rav Nahman.

Rabbah bar bar Hana

IIIe siècle

Bavel talmid fun R. Yohanan in yisroel; famus aggadish mayses.

Rabbah bar Nahmani

270–330

"Rabba", rayber fun Poumbedita, dialektiker ("okér harim").

Rabbah bar Rav Huna

IIIe–IVe siècle

Chef fun der akademye fun Sura, zun fun Rav Huna; 3te generatsye.

Rabbi Assi

300–400

Jewish Talmudist and rabbi

Rabbi Ilai II

300–400

Rabbi Yehouda ha-Nassi

c. 135-217

Patri-arkh fun Yehude un redaktor fun Mishne (s. 200), di ershte kodifikatsye fun di mitvoh-lore. Dos monument-verk iz der fundament fun gantsn rabbinishn yidentum un di baze fun Talmud. Gerufn eyn-fakh « Rabi », azoy vos zayn otoritet iz geven unbetvayft.

Rabbi Yitzchak (Isaac)

IIIe–IVe siècle

Yisraelik agadist vos iz oft tsitiirt; drite dor.

Rabbi Yohanan

c. 180-279

Grestn Amora fun Eretz-Yisroel, direkter fun akademye fun Tiberias. Hoyptlikher redaktor fun Talmud Yerushalmi. Zine lernungen un biografie-erzeylungen nemen a sentrale platz in beyde Talmudin.

Rabin B. Adda

Ram B. Ḥama

Rami B. Ezekiel

Rami B. Tamre

Rav (Abba Arikha)

c. 175-247

גרינדער פֿון דער Soura Academy אין Babylonie, ער האָט אײַנגעװיגט דעם golden age פֿון Babylonian judaism. זײַנע דיסקוסיעס מיטן Samuel (מויִסטער פֿון Nehardea) שטרוקטורירן דעם Talmud פֿון Babylonie. ער איז אייינס פֿון די fathers פֿון דער synagogue liturgy.

Rav Assi

IIIe siècle

חבר־עמל פֿון Rav אין Nehardea/Huzal, 1טער דור פֿון דער בבלישער Amoraim.

Rav Chisda

217–309

בבלי תלמודיסט

Rav Giddel

IIIe siècle

Talmid fun Rav, ibergebn fil traditsyes tsu Sura.

Rav Hamnuna Saba

IIIe siècle

"Hamnuna דער אַלטער", תלמיד פון Rav; דער פיגור גייט אָיך אין דעם Zohar.

Rav Huna

212–297

Chef de l'académie de Sura après Rav ; 2e génération babylonienne.

Rav Kahana II

IIIe siècle

תלמיד של רב; הגר לישראל שם למד עם ר׳ יוחנן

Rav Karna

IIIe siècle

Dayan fun Bavel, ershte dor, khaverte fun Rav un Shmuel.

Rav Nachman

300–400

Babylonian rabbi

Rav Nachman bar Yitzchak

280–356

Talmud Rav

Rav Papa

300–375

amora fun Bavel

Rav Safra

IIIe–IVe siècle

komertsant khosn un talmid-khokhem, vos hot zikh bavegt tsvishn Eretz-Yisroel un Bavel.

Rav Shela

IIIe siècle

Dirigirte akademye ("sidra") far Rav; khokhem fun 1ster generation.

Rav Sheshet

IIIe siècle

Amora blind, talmid fun baraytot; hot gedebatirt mit Rav Nahman.

Rav Yosef bar Hiyya

IIIe–IVe siècle

"Sinai", rosh yeshive fun Poumbedita nokh Rabba; talmid-khakhem fun barayses.

Rufina

Samuel (Mar Shmouel)

c. 165-257

מײַסטער פֿון די אַקאַדעמיע פֿון Nehardea אין Babylonie, אַסטראָנאָמער און דאָקטאָר. ער פֿאָרמוליִרט דעם פּרינציפּ « Dina de-malkhuta dina » (די געזעץ פֿון לאַנד איז די געזעץ), רעכטלעך־פּראָדאַקט פֿון יודיִש־לויאַלטעט צו דעם שטאַט. עקספּערט אין שיוול־רעכט, דער halakha פּאָלגט זײן מיינונג אין פּיננאַנציאַל אַפֿעריז.

Samuel B. Ḥiyya

Samuel ben Abba

Samuel ben Marta

Samuel ben Nahman

IIIe–IVe siècle

groyser aggadist fun Erets Isroel, talmid fun R. Yonatan.

Sextus, Julius Africanus

Sheshet

Shila of Kefar Tamarta

IIIe siècle

Sage yisroelish sitirt in Talmud, fun Kefar Tamarta.

Shimon bar Abba

IIIe–IVe siècle

Talmid fun R. Yohanan, yisroelik halkhist oft farglikhn tsu R. Abba.

Shimon ben Lakish

IIIe siècle

Resh Lakish, dialektishn partner fun R. Yohanan in Tiberie.

Shimon ben Pazi

IIIe–IVe siècle

Agadist israeli, transmitter fun R. Yehoshua ben Levi.

Siméon B. Abba

Siméon B. Jakim

Siméon B. Laqish

Datation incertaine : IIIe siècle (hypothèse) — d'après Amora palestinien 2e génération, né vers 200, mort vers 275 de l'ère commune.

Siméon B. Pazzi

Siméon B. Yannai

Siméon B. Zabdai

Simeon ben Jehozadak

IIIe siècle

A khokhem fun Yisroel, oft tsitirt fun R. Yohanan as a mekor fun traditsyes.

Simlai

IIIe siècle

Aggadist, ארויסגעזאָגט די 613 מצוות; דעביטיד מיט minim.

Tachlifa of the West

IIIe–IVe siècle

"fun Mayrev" (Yisroel), ibergetrogn baraitot in Bavel.

Tanḥum B. Ḥiyya

Tanḥum bar Ḥanilai

Ulla

IIIe siècle

« Nahota », trugn di unterishngen fun Yisroel keyn Babylonie.

Yannai

Yannai ben Ishmael

Yiẓḥaḳ bar Naḥman

Yiẓḥaḳ ben Ḥaḳola

Yiẓḥaḳ ben Maryon

Yiẓḥaḳ ben Parnak

Datation incertaine : entre le IIe siècle et le IVe siècle (hypothèse) — d'après Amora palestinien; auteur d'apocryphe; période incertaine, mais cadre amoraïque attesté

Yiẓḥaḳ ben Samuel ben Marta

Datation incertaine : entre le IIIe siècle et le IVe siècle (hypothèse) — d'après Amora babylonien 3e-4e siècles explicite; élève de Naḥman, collègues datés (Ze'era, Rami)

Yiẓḥaḳ Nappaḥa

Yiẓḥaḳ of Magdala

Yudan ben Ishmael

Yudan ben Manasseh

Yudan ben Simeon

Zabdaï ben Lévi

Ze'era

Ze'iri

Zeira

IIIe–IVe siècle

בבלאָנער וואָס איז געגאַנגען אויף Israel; פּיוס, ער האָט גענוקהט אום פארגעסן די בבלאָנען תלמוד.

Zeiri

IIIe siècle

בבלישער חכם וואָס האָט אָיסגעוואַנדערט אין Israel, תלמיד פון R. Yohanan.

Zénobie Septimia