די מודערנע יידיש וועלטן — רענאַינדערז און ווייטאַליטי

פֿאַרשטיין די צייטנייע ייִדישע וועלטן

פֿאַרשטיין די צייטנייע ייִדישע וועלטן ערפֿאָדערט ערשטנס צו שטעלן די גרעדנס פֿון גרעסטיק. די ווער קן פֿון דעם דעמאָגראַף Sergio DellaPergola, וועלט־רעפֿערענץ אין דער מאַטעריע, בימערגט דעם אָרט אַ נאָכגעדאַנקט קאַרטאָגראַפֿיע. לויט זיין שאַץ־מונים, אין 2023, איז די וועלטלעכע ייִדישע באַפֿעלקערונג געשאַץ געווארן צו 15,7 מיליאָן מענטשן [DellaPergola, AJYB ; MDPI 2024]. דער מספּר, באַטראַכטלעך און דאָך קלענער ווי דער פּון פֿאָר־מלחמה, דרוקט אױס אַ לאַנגזאַמע וידערשטעלונג דעמאָגראַפֿיש נאָך דער קאַטאַסטראָף.

דער הויפּט־צוג פֿון דער קאַרטע איז דער אומשטאָס פֿון צענטער־שווער קעגן Israel. די גרעסטע צענטראַלע ייִדישע באַפֿעלקערונג איז געווען אין Israel מיט 7,101,400 מענטשן, געפֿאָלגט פֿון די Fereynikte Shtatn מיט 6,300,000. [DellaPergola, AJYB 2023]. די צוויי פּאָלן קאָנצענטרירן יעצט די אומהיימלעך גרעסטע טײל פֿון דעם ייִדישן פֿאָלק. אין דער זעלבער צײט, איז די טאָטאַלע ייִדישע באַפֿעלקערונג פֿון דער Golus ווייגער געווארן, גאַנג־אױף פֿון אַ פֿאָרבעסערטע שאַץ־מונה פֿון 8,597,100 אין 2023 צו 8,583,000 אין 2024 [DellaPergola, World Jewish Population 2024]. דיזע פֿאַסט־שטאָרונג פֿון דער גאָלוס פֿארברױ אָבער זעלבסטס געגנטאַילטע רעגיאָנאַלע דינאַמיקן: עטלעכע קהילות צערײן זיך דורך אַװײגערונג און אַלטערן, אַנדערע איר ערנײַערן דורך אַליקראַציע אָדער גבורה.

דיזע מעזונג פֿון דער גרעסטיק פֿון דער פֿאַרלוסט גיט איר רעכטן טאָן צו יעדער געדאַנק פֿון הלוויית. די מיתה פֿון נואר-שיש מיליאָן Yidn אין וועלט־מלחמה צווייטער פּריצט דער פֿאַרלוסט פֿון 36 פּראָצענט פֿון דער ייִדישער באַפֿעלקערונג פֿאָר־מלחמה, און מער ווי 60 פּראָצענט פֿון ייִדידאָם אײראָפּעיש [MDPI, Notes toward a Demographic History of the Jews]. אַז Eyrope בלײַבט היינט אַ שטעל פֿון מערקלעך ייִדישער לעבן שטיל זיך, צום אַנטַיל אָן היסטאָרישער גרעסטיק, אַ בעמערקונג־וואַרדיק פּעניום.

דער מדינת ישראל, געגרינדעט אין 1948, האט פארוואנדלט די באַדינגונג פון יידן אין דער צייטגנויסישער וועלט דורך דער ערשטער מאל זינט דער אַלטערטום אַ פּאָליטישע סאָװערענטעט אָנגעבן. דיבֿײַ אונטער זיין שטאַטלעכער דימענסיע, איז ער געװאָרן דער ערשטער דעמאָגראַפישער רעזערװואר פֿון דעם פֿאָלק פֿון דער בוך, אַװעלנדיק סוקצעסיװע וועלן פֿון עמיגראַציע — די aliyah — קומנדיק פֿון אייראָפּע, פֿון דער אַראביש-מוסלימישער וועלט, פֿון עטיאָפּיע, און מאַסיװ פֿון דער פֿאָרמער סאָװיעטן־אונион נאָך 1989.

אָבער די ליװענדיקײַט פֿון ישראל קען זיך נישט רעדוצירן צו דעמאָגראַפיע. זי ליגט אין דער אויפּערשטיונג פֿון אַ שפּראַך. עברית, אַ לאַנג צײַט באַגרענצט צו ליטורגיע און לערנען, איז דורן איבערגעגאנגן צו אַ שפּראַך כּדי צו רײַדן דורך מיליאָנען שפּראַך־נוצער, סטיץ פֿון ליטעראַטור, ציnemə, טייטונג און ערשטקלאַסישער וויסנשאַפֿטלעכער פֿאָרשונג. דעם פֿעניװענן — אַז קיין היסטארישער פֿאָרגײער איז מקבל זיך גרײַך אַלס — זיינען אַ פֿון די ספּעקטאַקולערסטע קולטור־וידערגעבורטן פֿון דער צייטגנויסישער עפּאָכע [Encyclopaedia Judaica]. ישראל פֿונקציאָנירט אַלטער אַ פֿאָקוס פֿון קולטור־פּראָדוקציע אַז די אפֿעקטן זיך אין דער גאַנצער דיאַספּאָרע פֿאַרברייטן.

מיט אַרומדיקע 6,3 מיליאָן יידן הייבן די פֿירייניגטע שטאַטן די גרעסטע יידישע קהילה אין דער דיאַספּאָרע און דער צווייטער אין דער וועלט [DellaPergola, AJYB 2023]. ניו יאָרק בלייבט דער היסטארישער און סימבאָלישער האַרץ, אָבער די יידישע פֿאַרשטעלונג אין אַמעריקע דעקט זיך פֿון לאס אַנדזשעלעס ביז מיאַמי, פֿון טשיקאַגאָ ביז דרום־פֿלאָרידע. דער אַמעריקאנער יידישקייט מאַרקט זיך דורך זייער אינסטיטוציאָנעלן פּלוראַליזם: דער אָרטאָדאָקסער, קאָנסערװאַטיװער, רעפֿאָרמיסטישער און רעקאָנסטרוקציאָניסטישער שטראָמים באַשטיין דאָרטן און קאָנקוריר־ן, וואָס פּראָדוציר־ן אַ טעאָלאָגישער און אָרגאַניזאַציאָנעלער אייפערוואַגן אָן עקוויװאַלענט.

די אַמעריקאנער ספּעציפֿיקייט האַלט זיך דורך די אַרטיקולאַציע פֿון אַ דורכגעפֿירטער בירגערשפֿטלעכער ינטעגראַציע און אַ שטאַרקער יצלות־אַפּיסטער. די אַמעריקאנער יידן האָבן פֿול באַטיילט זיך אין דער אינטעלעקטואָלער, וויסנשאַפטלעכער, קונסטלערישער און פּאָליטישער לעבן פֿון זייער לאַנד, בשעת זיי האָבן אַנטװיקלט אַ דיכטן נעץ פֿון פֿעדעראַציעס, שולן, קאָמיוניטעטס־צענטער און יוניװערסיטעטן. דער מאָדעל, געמאַכט פֿון רעליגיעזער פֿרייהייט און אַסאָציאַטיװער װיטאַליטעט, בלייבט אַ האַּפּטלעכער לאַבאָראַטאָריום פֿון מאָדערנע יידישע פֿאָרמן, אַוועק אין זייער אָפּטלעכע ספֿאַנונגן צװישן טראַדיציע און מאָדערניטעט [Encyclopaedia Judaica].

אין קערן אייראָפּעיִש קאָנטינענט, פֿרַנקרַײַך נעמט אַ סינגוּלער פּלאַץ אַײַן. פֿרַנקרַײַך באַהערבערגט די דריטע גרעסטע יידישע קהילה אין דער וועלט, הינטער Israël און די פֿאַרייניקטע שטאַטן, מיט בעסער ווי 500,000 יידן; פֿרַנקרַײַך האָט יידן אָנגענומען זינט דער אַנהייב פֿונם מיטלאַלטער. [World Jewish Congress]. דיזע היסטאָרישע טיף פֿאַרבינדט זיך מיט אַ רוידע אומװאַרפֿן, געצײכנט דורך די מאַסיוו אָנקונפט, אין די יאָרן 1950 און 1960, פֿון יידן פֿון צפֿון־אַפֿריקע, וואָס האָבן טיף דערנייַערט אַ פֿרַנקרַײַשער יידישקייט, וואָס איז פׇ-דעם געווען היפּטקליך אַשכנזי.

די געאָגראַפיע פֿון קהילות שפּיגלט אַז דיקייט. פּאַריז און איר סקּוּרבן באַהערבערגן די גראָסע מערהייט פֿון דער באַפֿעלקערונג (350,000). אנדערע וויכטיקע קהילות אומפֿאַסן Marseille (70,000), Lyon (25,000), Toulouse (23,000), Nice (20,000) און Strasbourg (16,000). [European Jewish Congress]. דיז קלעקטיוו לעבן שטיצט זיך אויף אַ סטרוקטורירטן ינסטיטוציאָנעלן נעץ, אונטער וואָס דער Fonds social juif unifié (FSJU) פיננסירט די בדיקות פֿון דער קהילה [European Jewish Congress].

אָבער, די פֿרַנקרַײַשער וויטאַליטעט איז אויך דורכגיצן מיט סארגן. פֿרַנקרַײַך האָט די גרעסטע מינאָריטעט יידישע באַפֿעלקערונג אין אייראָפּע, עסטימירט צו בעסער ווי 500,000 מענטשן; אַ סיגניפיקאַנטער נומער פֿון פֿרַנקרַײַשער יידן גײן אַװעק פֿונם לאַנד יעדן יאָר. [Minority Rights Group, Refworld]. דער פֿרַנקרַײַשער יידישקייט לעבט אַזוי אַ טיפּיש שפּאַנונג פֿון קאָנטעמפּאָראַרער דיאַספּאָרעס: אַ גרויס קולטוּרעל און רעליגיעז שאַץ, פֿארמעגט מיט אַ שאָלה אויף זיכערהייט און צוקונפט.

קיין פאל איז נישט באסער איללוסטרירט דעם טעמע פון אידישקייט אויפ'ן נייעם, ווי דער פאל פון דייטשלאַנד. אויף דער זעלבער ערד ווו מען האָט געפלאנט דעם חורבן, האָט זיך א יידישע קהילה ריקונסטיטירט בצק אַנדס פון דעם XX יאָרהונדערט. דער מאָטאָר פון דעם טאומעלעס אָפשטאנד איז געווען דער אימיגראציע פון מזרח. הייַנט, צווישן 80 און 90 % פון די יידן אין דייטשלאנד זענען אימיגראנטן ווע'לבנים, אויס דער עקס־סאָװעטישער יוניאָן. [History of the Jews in Germany, Wikipedia].

דער מאָװמאנט האָט דער אויפטװיינדן א גנובה רעזידואָאַלער פרזענץ אין א לעבעדיקע קהילה. פילע יִשׁרְאֵלִים האָבן זיך אויך געטאָן אין דייטשלאנד, בסגולה אין בערלין, פֿון דער רילאַקסד אַטמאָספעד און יהנו זייער קאָס אָפ לעבן. דער סוף פון דער קאָלט וואר האָט קנטריביוטיד צו דער גראָאָל פון דער יידישער קהילה אין דייטשלאנד. [History of the Jews in Germany, Wikipedia]. די נייע ערייװאָנערן האָבן טיף געאנדערט די געמײנשאפטלעכע פֿיזיאָנאָמיע. ווי דער Jewish Museum Berlin שטײגט אָן, זינט די 1990 ס, האָבן זיי טראנספאָרמירט און ענריטשד די יידישע קהילות אין דייטשלאנד, וועלכע האָבן געקיינט א מעיוער גראָאָל אָבער האָבן אויך קאָנפראָנטיד סיגניפיקאַנט טשאַלאנדזשעס. [Jewish Museum Berlin].

דעם טאומעלעס ריבערט איז ניט אָן אימנגערע טענזיאָנס. דער בעציהונג צװישן דעם עסטעבלישד לאגנג־טערם רעזידאנטן און דעם נייע-קימערס איז ניט געװען פשוט [Jewish Museum Berlin], בפרט ווײל אין דער סאװעטישער יוניאָן, דער יידישקייט איז געװען א נאציאָנאַלאַטעשקער דער רעליגיע, וואָס האָט אַרױסגעשטעלט אובעקאַנטע פראגן פון יידישער אידענטיטעט און געהירקייט.

דער יידיש פולק האט זיך נישט צוגעטון צו דער ישׂראל-מערבישער אַקסע. לטיין־אַמעריקע שטעלט אַ יקריִסע מיטע דאַרפון אָר, ווי פּארצ'יפט זיך קװאַנטיטאַטיוו אין אַרגענטינע. לויט יִשׂוּבנ־דײַטן פֿון סערגיאָ דעללאַפּערגאָלע אין 2024 שלאָשט אַרגענטינע אומגעפּיקדיק 173,000 יידן, וואָס מאַכט זי די גרעסטע יידישע קהילה אין לטיין־אַמעריקע און די זעקסטע אין דער וועלט. [World Jewish Congress]. בואונאס־איירעס טראָגט די יקריִסע מאַסע פּון דעם לעבן דאָ אױסגעהן, טהע איז ערבן פֿון אַשכנזישער אימיגרירוַנג, צוו וועלכער האָט זיך אִים דער צײט פֿון פַאַר דער ערשטער וועלט־מלחמה אָנגעטראָגן יידן פֿון לעוונט. [World Jewish Congress].

דער קהילה האָט א שוער טראַגן געטראָגן טעראָריזם. דער פּיגוע קעגן AMIA האָט טרויִדונג אין דער האַרץ־קערן פֿון אַרגענטינע און איר יידישער קהילה — דער זעקסטער וועלט און דער גרעסטער ליידצן פֿון לטיין־אַמעריקע. [American Jewish Committee]. דער פּיגוע פֿון 1994 קעגן Asociación Mutual Israelita Argentina בלײַבט אַ אָפּענע וווּנד. אָבער, ווײַט פּון צוּ פֿאַלן אָפּ, האָט די קהילה גימאַכט אַז דער פּוּל־אָכן אַ קאָלעקטיוו־טוּגנד. אָבזערוואַטאָרן בײַטוּן, אַז די האָט זיך דער־איינמאָל ניט געוויִן אַזוי לעבנדיק [American Jewish Committee]. בואונאס־איירעס אִילוּסטרירט אַלזאָ דער פּאַראַדאָקס פֿון יידישער לעבנדיקייט אין אונזער צײַט: אַ זיקּער פֿון גוואַלד, ביזן מעגן נישט אָפּגערעדט פֿון אַן הצהרה פֿון לעבן.

אַן דעם סוף פון דעם וועג, אַן בילד ווערט קלאָר: דער בילד פון אַ פאָלק וואָס איז בײדן זײַטן - מארקירט דורך ווײַטלױַק און בעווױנט דורך אַן אַסטונישינג קאַפּאַציטעט פֿאַר נײַ אָנהייבונג. די צאָלן פון דעמאָגראַפיע זאָגן פון דער ציקאַטריץ — מער ווי 60 % פון אייראפּעיִשן יידנטום צעשטערט אין דער מיטן 20סטן יאָרהונדערט [MDPI] — אַבער זיי זאָגן אויך וועגן דער געדולדיקער פּונקטעם פאַר אַ קהל פון עטוואָ 15.7 מיליאָן מענטשן [DellaPergola]. צווישן די צוויי גרויסע פּאָלן — ישׂראל און די פֿאַראײניקטע שטאַטן — די דיאַספּאָראַס פון פּאַריז, דײַטשלאַנד און אַרגענטינע זאָגן יעדער איהרן אייגענעם וועג: מיטעלענדיקער און צפון-אַפֿריקאַנער דיכטקײַט אין פּאַריז, אומגלױַבלעכע ווידערגעבורט אין בערלין, מיליטאַנטער אונטערמוט אין בואונאָס אַײרעס.

דער טעמע פון ווידערגעבורט איז דערפּאָר נישט קיין רעטאָרישער טרױסט. עס באַשרײַבט אַ בעשטאַטיקטער היסטאָרישער פֿאַקט: די ווידערערפינדונג פון אַ שפּראַך אין ירושלים, די ווידערבויונג פון אַ קהל אויף די खרובות פון בערלין, די שעפּערישע בלײַבונג טראָץ שרעק אין בואונאָס אַײרעס. די קונצייטיגע יידישע מעמעריע איז דערפּאָר נישט בלױַז געריכט קעגן די קברות: זי איז בנוכחות, דיסקוס, מעבירה און צוקונפט. צוהאָלטן בײדן זײַטן — דער שלוג און דער חיות — דאָס איז מה־זו דעם אַנטלאָגן דער יידישער וועלטן פון דעם 21סטן יאָרהונדערט.