די מאָדערנע העברעיִש־ליטעראַטור

דער שחר פֿון דער מאָדערנער העברעישער ליטעראַטור שטייט אין דער באַװעגונג פֿון דער Haskala, די « Lumières juives », וועלן'ס אַנהייב־פֿיגור איז Moïse Mendelssohn (1729-1786), א בערלינער פֿילאָסאָף וואָס האָט אַװהאַלטן דעם Emanzipation און סעקולער בילדונג פֿון יידן [Encyclopaedia Judaica]. אומקויַם אים, די maskilim גרינדן אין 1783 דעם מאַגאַזין Ha-Me'assef (« דער קאָלעקטאָר »), דער ערשטער פּעריאָדיש אין העברעיש פֿון דער מאָדערנער דור, וואָס ווילן קאַלטיווירן אַ קלאָרע, עלעגאַנטע שפּראַך, געגרינדעט אויף דער ביבליש מוסטער איז נישט אויף דער שפּעטער רבינישער העברעיש [Encyclopaedia Judaica].

די ערשטע פֿאַזע, גערופן ביבליש אָדער פּוריסטיש, לייגט פּריוריטעט אויף אַ שטרענג העברעיש — דער melitsa, מאָזײַיש סטיל פֿול ציטאַטן — וואָס ווט זיך גיך אָפּשטעלן טו נאַרעיטיוו רעאַליסם. די צענטער פֿון דער Haskala פֿאַרלעגן זיך סטופּנווײַז פֿון דײַטשלאַנד צו דער Habsbourg אימפּעריע (Galicie) דעמאָלס צו דער רוסישער אימפּעריע, וועלן'ס דער כל פֿון דער יידישער באַפֿעלקערונג פֿון מזרח־אוירופּע האָט אַנגעשטעלט אַ פּובליק און מאַטעריאַלן. אין Galicie, Yossef Perl (1773-1839) שרײַבט אין 1819 Megalleh Temirin (« דער אַנטהילער פֿון סודות »), סאַטירישע בריװ־אָטוער גערײַכט קעגן דעם Hassidism, געהאַלטן פֿאַר אַ מײַלשטיין פֿון העברעישער פּראָזע [Encyclopaedia Judaica].

דער גרויסער ראָמאַניסט פֿון דעם דור בלײַבט Abraham Mapu (1808-1867), דעסן Ahavat Tsiyyon (« דער ליבע פֿון Sion », 1853) איז געהאַלטן פֿאַר דער ערשטער ראָמאַן אין מאָדערנער העברעיש: היסטאָרישער אַנדערצײַג געלאָקאַלן אין דער Judea פֿון דער נביא Isaïe, ס'האָט געגעבן צו די לעזערס אַ אידעאַלן יאָמיין פּאַנאָראַמע, אין אַ סאָמפּטוויז ביבליש שפּראַך [Encyclopaedia Judaica]. אויף דער זײַט פֿון דער פּאָעזיע, Yehuda Leib Gordon (1830-1892), ליטווישער פּאָעט, פּערזאָניפֿיצירט די קאָמבאַטיװ Haskala: זיינע נאַראַטיװ פּאָעמען קריטיצירן דעם גרײַפן פֿון רבינים אויף יידישן לעבן און פּלעדירן פֿאַר סאָציאַל רעפֿאָרם, צוזאַמפֿאַסט דורך זיין בערימטן פּאָמול וואָס מאָנט דעם יידן צו זײַן « מענטש אין דער גאַס און יייד אין זײַן צעלט » [Encyclopaedia Judaica]. די Haskala לאָזט אַזוי אַ צװייפֿאַךְ עררלענישן: אַ רעסטאָרירטע ליטעררישע שפּראַך און דער געדאַנק אַז העברעיש קען טראָגן אַ קריטיק פֿון דער יידישער געזעלשaft זעלבסט.

אם דער Haskala גיט די יסודות, איז עס מיט Shalom Yaakov Abramovitch (קרוב־דער 1835-1917), באַקאַנט אונטער דעם פּסיװדאָנים Mendele Mokher Sefarim (« Mendele דער סנדלער־פון־בּיכער »), אַז די העברעיִשע פּראָזע ערייכט איר מאַטוריטעט. די קריטיק־טראַדיציע, אין פאָלג פון Bialik, האָט אים צוגערופן דעם zeyde, דער « גרויסװאָטער » פון דער מאָדערנער יידישער און העברעיִשער ליטעראַטור, אָפּן דעם פאַרשטענדעניש פון זיין גרינדנדיקער רોל [Encyclopaedia Judaica ; Dan Miron, A Traveler Disguised].

Mendele האָט ערשט געשריבן אין העברעיִש, דרנאָך אין יידיש, איידער זיך צוריק צו העברעיִש, אין שמידן אַ נאָييער סטיל, גערופן nusakh : אַ סינטעזע פון די פאַרשידענע שיכטן פון דער שפּראַך — תנ״ך־ט, משניות־ט, מיטלאַלטער־ט און ליטורגיש־ט — אין דינסט פון אַ ריאליסטישער און אָפט סאַטירישער בעשרײַבונג פון דעם לעבן אין די יידישע שטעטלעך פון מזרח־אירופא [Encyclopaedia Judaica ; Robert Alter]. צענדליקע ווערק ווי Ha-Avot ve-ha-Banim (« די פאָטערס און די זין »), Kitser Massoes Binyomin ha-Shlishi (« די רײַזן פון Benjamin III ») אָדער Susati (« דער קליניער הונט ») מישן די פּיקאַרעסק־אַדער, די געזעלשאַפטלעכע קריטיק און די אַלעגאָריע פון דער יידישער באַדינגונג.

דער חלוציײַטיג בײַטראָג פון Mendele איז גוען בווײַזן, אַז העברעיִש קען גיבן דעם קאָנקרעטן, דעם טעגלעכן, דעם טריװיאַלן און די אירוניע, דאָרטן וואוּ Haskala האָט עס מערסטנס רזערװירט פאַר דעם סובלימן. ער עפנט דעם וועג פאַר דער גאַנצער פאָלגנדיקער דור, וואַס עס אים אָפּמרקט ווי מײַסטער. די קריטיק הונט זיך װי זײַן nusakh האָט פעסטגעשטעלט אַ סטילישער נאָרם וואס די שפעטערע שרײַבער מוזן דאן, זיי אויך, איבערװינדן אָדער אָפּשטופן [Dan Miron]. מיט Mendele, הערט די העברעיִשע פּראָזע אויף צו זײַן אַ געלערנטער דערגייַנג און ווערט אַ קונסט פון דער דערשטעלונג.

דער טורנפונקט פון די XIX און XX יאָרהונדערטער זעט אויסבליטן אַ דור פּואעטיש אַ אַוסנעמס־דור, אָפט דערמאָנט ווי יענער פון די Tehiya («וידערגעבורט»), וועלן דער הויפּט־פאָקוס איז געווען אָדעסע. Hayim Nahman Bialik (1873-1934) איז די צענטראלע פיגור. אָפגעגאַנגן אין די יעשיווע פון Volozhin, דערנערט מיט דער רבנית־טראדיציע און דן נאציאָנאלן אידעאלן, האָט ער אין זיין לעבן דערמיטן דן סטאטוס פון «נאציאָנאלער פּואעט» פון דעם יידישן פאָלק [Encyclopaedia Judaica].

זיין וועק פארבינדט בקינה און פּראָפעציע. נאָך דן פּאָגראָם פון Kichinev אין 1903, שטעלט Bialik צוזאַמן Be-Ir ha-Haregah («אין דער שטאָט פון דן שכיטה»), אַ לאַנגער פּאָעם פון אַן אומגעוויינטלעכער געוואלט מיטאַ באַשולדיקונג וואָס שלאָגט אָיף מ'ס די מרדפים ווי אויך די פאַסיווקייט פון די קרבנות, און וואָס הָט געהאָלפן צו דערװעקן די יידישע זעלבסטװער־טײדיקונג [Encyclopaedia Judaica]. מײַסטער פון אַן העברעיש אַן אַפּגרונדטלעכער רײַכטום, איז Bialik אויך געווען דער רעדאַקטאָר, מיטן Yehoshua Hana Rawnitzki, פון Sefer ha-Aggadah, אַ בריטער אנטאָלאָגיע פון די רבנישע לעגענדעס בעשטימט צו דן קלאַסיש עבדות צוגענקלעך מאַכן דעם מאָדערנעם לעזער — אַ האַנדלונג וואָס ער האָט טעאָריזירט ווי kinnus, דער «צוזאַמנברענגן» פון דם נאציאָנאלן ערב [Encyclopaedia Judaica].

אַן זיין זײַט, Saul Tchernichovsky (1875-1943) איז אַ דער אנדערער שטראלנדיק פון דער וידערגעבורט: העלענער, עמפּפינדלעך צו דער נאטור, צום ערוס און צום מיטוס, ער שלעפּט אין די העברעישע פּואעזיע דן סאָנעט, די אידילע און אַן ווייטלעכער דיאָניסיאַקער לעבנסקראַפט, ווי אין זיין פּראָװאָקאַטיװער הימן «אָפן דער פּיסקה פון Apollo» [Encyclopaedia Judaica]. דאָרט ווו Bialik שפּראכן מיט דעם beit midrash, זעט Tchernichovsky אַרומ קעגן גריכנלאַנד און דן מיטלנדיק־ים. ציזאַמן, זיי מאַכן ברייטער זייער אַ ביז קיין איץ צו דעם פאָרמאלן און טעמאַטישן לאַגער פון העברעישן פאַרס, און טיכן פּרפּויז זיין אַדאַפּטאַציע צום סעפרדיקן אויספּראַך וואָס וועט ווערן יענער פון דער יידישער פּאָלעסטינע.

מיט די וועלן פון אימיגראציע פון דער צווייטער עלִיָה (1904-1914), האט זיך דער צענטער פון שװערקייט פון דער העברעישער ליטעראטור סטעפּנװייז פארשאָבן פון מזרח־אייראָפּע קיין די עות׳מאַנית פּלשתינה, און דערנאָך די מאַנדאַט. דיזער איבערפֿירן איז ניט געװען נײטיק און נישט לינעאַר: לאַנג, אָדעסا, וואַרשע און בערלין בליבן אַקטיווע קװאָלים, און אַ סך הױפּטװערק זענען דערשינן אין דער גולה אידער טעל־אַװיװ, געגרינדט אין 1909, האט זיך באַשטיצט ווי קולטור־הױפּטשטאַט [Encyclopaedia Judaica].

די טראַגישע פיגור פון דזער איבערגאַנג איז Yossef Hayim Brenner (1881-1921). ראָמאַנצען און עסאַיסט, ער טראָגט אַ בליק אָן כּל־וואַסן אַװער דער בדִים פון יִדִישער צושטאַנד און אַנטיפּ פון די אילוּזיעס פון פּיאָנירן; זײַנע דערציילונגן, געצײַכנט מיטן עגזיסטענציעלן אַנגשט און אַ גרויסן רעאַליזם, גײַען אַװעק דער אידעאַליזאַציע פון דער חזירה קיין דער ערד. Brenner איז געװען אומגעברַאַכט בײַ די טומולטן פון יאַפא אין מאַי 1921, און זיין טויט האָט גמאַכט אים אַ מרטיר פון דער קולטור־ווידערגעבורט [Encyclopaedia Judaica]. זיין שַׁפּל פאַנגט אַן אַ טראַדיציע פון בריכות־ביטוש קריטיק ווו דורכלויפֿט די גאַנצע שפּעטערדיקע יִשׂראַעלדיקע ליטעראַטור.

צוגלײַך, די אַרבעט פון לשון־ייִדישקייט ווי צוגעשריבן צו Eliezer Ben-Yehuda (1858-1922) — לעקסיקאָגראַפ און אוממידהער פּראָפּאַגאַנדיסט פון דער געספּראָכנער העברעיש — האָט געבן צו די שרײַבער אַ לשון ווָס איז אַלץ וועטער פֿאָלקסמאָסיק, שיקער צו בענימן די דינגן און די געבן פון דער מאָדערנער לעבן [Encyclopaedia Judaica]. דער מעבר פון אַ קײַן־גשמיות העברעיש צו אַ געספּראָכנער העברעיש האָט באַשפּיל די גרונטן־בדִים פון די שאַפּונגן אַלײן: די אַװטאָרן קונטן אַװער הערן, אַרומיהן, די לשון וואָס זיי שרײַבן.

Shemuel Yossef Agnon (1888-1970), געבוירן Czaczkes אין Buczacz אין Galicia, אימיגרירט קיין Palestine אין 1908, איז דער אומבעשטריטן מײַסטער פון דער העברעיִשער פּראָזע פון דעם XX. יאָרהונדערט. זיין סטיל, וואָס מחדש־מעשׁ דער העברעיִש פון דער Mishna און פון חסידישע מעשׂיות און בויט אַ מאָדערנע נאַראַטיווע אַרכיטעקטור, מאַכט אים צו אַ פּאַראַדאָקסאַלן קלאַסיקער: אַרכאַיִזירנדיק און ינאָװאַטיװ צוגלײַך.

זיינע גרויסע ווערק — Hakhnasat Kalla (דער שיר פון דער כלה), Temol Shilshom (בחול ובלפני חול) אָדער דער זאַמלונג פון חלוימדיקע מעשׂיות Sefer ha-Ma'asim — אונטערזוכן דער אַנטוורציילונג, דעם אָנלָסן פון דער טראַדיציאָנעלער וועלט און די אוניציק אַדישאָן צווישן דעם פרומן יִד פון דער גָלות און דעם פּיאָניר פון ציון. די אינטערנאַציאָנאַלע אָנערקענונג איז געקומען אין 1966: דער ישׁראַעלִישער ווודור קנדליט דעם אַגנאָן דעם נאָבעל-פּרײַז פון ליטעראַטור 1966, דער אָפיציעלער מעלדונג זאָל זײַן דורך די קינגלעכע שװעדישער אַקאַדעמיע אין Stockholm. אַגנאָן איז געװען באַטראַכט ווי דער מערער עמינענטער קלאַסישער שרײַבער פון Israel.

דער פּרײַז איז געװען דערטיילט יענער יאָר מיט דער דיכטערין פון דויטשער שפּראַך Nelly Sachs, דאָפּלט סימבאָלישער אָנערקענונג פאַר יִדישע שרײַבק. צום ערשׁטן מאָל איז אַ ווערק פּאָסט סך זיך אינטעגראַל אין מאָדערנער העברעיִש קומען צו דער העכׁסטער וועלטלעכער ליטעראַטורער דיסטינקציע, פאַרשׁיליקנדיק די אינטערנאַציאָנאַלע אָנערקענונג פון דער אויפגעוואַקט שפּראַך. אַגנאָן בלײַבט די לעבנדיקע בריק צווישן דער אײַנגעשלונקנער וועלט פון גאליציישע בורגעלעך און דעם ירושׁלים וואָס ער האָט אויסגעקליבן צו לעבן און צו שרײַבן.

דער גרונדונג פון דער מדינת ישראל אין 1948 האָט אָנגעברײַט אַ נײַע דור, געקאָלט דער „דור" (Dor ha-Medina) אָדער „דור פון 1948", וואָס שרײַבט אין אַ עברית וואָס איז איצטער מאַמע־שפּראַך, גערעדט פון קינדהײַט אָן. דער צוּרײס איז פּיקאָנטלעך: צום ערשטן מאָל, שרײַבער טראַכטן און טרוימן אין דער שפּראַך אַז זײ שרײַבן, אָן מיטלערשאַפט פון יידיש אָדער אַן אייראָפּעיִשער שפּראַך.

יהודה עמיחאי (1924-2000), געבוירן אין Würzburg אין דײַטשלאַנד און אָנגעקומן אין פּאַלעסטינע אין 1936, איז דער רעפּרעזענטאַנט וואָס איז דער מערסט איבערגעזעצט דערצו. זײַן שירה צעברעכט די הייליקע גיסטות פון דער שולע פון Bialik: זי פירט אָן אין דער עברעיִשער שטיף דער גערעדטע שפּראַך, איראָניע, דאַס טאַגליכע אורבאַנע, לאַנצן־ערפאַרונג און מחשׁבה פון קריג, דורך אַ יוקסטאַפּאָזיציע פון ליטורגישע וואָקאַבולאַר און טעכניש אָדער אַדמיניסטראַטיווער שפּראַך. עמיחאי דרײט אָן אָן קיימ אָפּ די היליקע מקוררים — דער תּורה, דאָס תפילה — עס צו זאָגן לאַנצן, פאַרלוסט און דער אַבסורדיטעט פון קאָנפּליקטן, מאַכנדיק אַ רעליגיעזער אַנספּילונג אַ פּראָפאַן מאַטעריאַל [Encyclopaedia Judaica ; Robert Alter, The Poetry of Yehuda Amichai].

אומצום אים, שירים ווי Nathan Zach, וואָס האָט געפּלידירט פאַר אַ פרײער שטיף בפרט פון אַלטערע מאָדעלן, און פּראָזאיקער ווי S. Yizhar, Amos Oz אָדער A.B. Yehoshua, געבן דער ישׂראַעליִשער ליטערס אַ קאָלעקטיווע און קריטיש שטים, אַכטזאַם צו דער אַמביגוואָטיז מוראַלן פון דער ווידערגעגעבנער סאָווראַנטעט. די שפּראַך, וואָס האָט נישט גערעדט געווען ווי אַ טאַגליך איידיאָם זינט דער אַלטקײַט, איז געװאָרן דער נאַטירלעכער פאָרצויג פון אַ קאָנטעמפּאָרער ליטערס פול אינטעגרערט אין וועלט־שאָפן. מיטן דורא, דער ציקל וואָס איז גלחתה יד דער Haskala, שלימט זיך: עברית איז נישט מער צו ריקאָנקװעסט, עס איז צו אָנװוינן.

פֿון Ha-Me'assef ביז Amichai, וועלן זיך דער מאָדערנער העברעישער ליטעראטור אין ווייניקער ווי צוויי יאָרהונדערט פֿולענדיקן וואָס קיין אנדער שפּראַך האָט נישט געקענט: פֿון דעם מדרגע פון לערנטער און ליטורגישער שפּראַך צו דעם פון פּולסטענדיקער ליטעררישער און יומיום־שפּראַך. דער וועג איז געווען אומצעטיילבאַר פֿון דער נאַציאָנאַלער תחיות פון דער יידישער פֿאָלק, אָבער ער האָט זיך נישט דאַרען צוקלאַפן; ער איז אָפט געטראָגן געווארן דורך שרייבער וואָס האָבן באַפּרעגט, קריטיזירט און נואַנצירט דעם גרויסן קאָלעקטיוון ספּור אַזוי ווי זיי האָבן אים געדינט.

די סימנים זיינען קלאָר און אַנערקענט דורך דער פֿאָרשונג: די גרינדונג פון אַ פּרופאַנער העברעיש דורך די Haskalah, דער דורכברוך פון רעאַליסטישער פּראָזע מיט Mendele, דער גאָלדענער דור פֿון דער שירה פון Bialik און Tchernichovsky, דער פּראָזע פון דער אַנטשטוישונג פון Brenner, דער קלאַסישער ווערק פון Agnon געקרויינט דורך דעם Nobel אין 1966, און די באַפּרייונג פון דעם פּאָעטישן פּאַסוק מיט Amichai און דער דור פון דער Medina. יעדער אַזא שטוף דערצייַלט פֿון דעם זעלביקן אָפּעראַציע: צו בּאַנג אַרײַן דער מאָדערנער וועלט — אירע שטעט, אירע צווייפלן, אירע גופים, אירע מלחמות — אין אַ שפּראַך וואָס האָט ביז דאָ נאָר די אַקאָ דערפון דורך דער כתב־קודש געטראָגן. די ניס, ווען אָנ מען וויל דיזן ווארט, איז נישט יתרוני: עס איז דער געדולדיקער ווערק פון דורות שרייבער און לייזנער וואָס האָבן געבעטן דעם העברעיש אַלס היים.