די צדיקים בין די גויים

דער העברייִשער אױסדרוק Hasidei Umot ha-Olam (די פרומע פון דעם וועלט־פעלקער) האָט זײנע שׁורשׁים אין דער רבֿניִשׁער מסורה פאַר ווייַט פֿאַר ווער זי עס האָט דיזיגנירט די ראָטער־טערקער פון דער שׁוע. לױט דער ייִדיִשׁער מסורה, האָט דער טערמין פון צדיקים בין דעם פעלקער (אין העברעיִש: Hasidei Umot ha-Olam) אָריִגינעל דיזיגנירט נישׁט־ייִדן פרומע און גאָט־פירטיג. די ייִדיִשׁע מחשׁבה האָט אַלסאָ זייער פֿריִ אנטװיקלט די אידיע אַז מאָראַליִשׁע גרײטקײט איז נישׁט געװען דער אייגנטום פון דעם פאָלק פון ישׁראָל, נאָר צוגעניק פֿאַר יעדן מענטשׁן װאָס שׁטײער די אוניװערסאַלע מצוות.

צו דעם בעגריף אַדיר זיך אַ מיסטיִשׁע לעגענדע טיִף אַנגעװורצלט אין דער מסורה. לױט דעם תלמוד, עס עקזיסטירן זיבן־אונדזיבעציק «צדיקים» פֿאַרבאָרגן (tzadikim nistarim) אין יעדער דור װאָס, דורך די טוגנד פון זייערע אָפּטאַטן, שׁיצן דעם וועלט. די מסורה פון Lamed-Vav (די זיבן־אונדזיבעציק) גיט דעם בעגריף פון צדיק אַ גײַסטיִשׁע דימענסיאָן װאָס גײט איבער דעם פּוםער־היסטאָריִשׁן רײַד. ווען דער מדינה ישׁראָל האָט וידער־גענומען דעם אױסדרוק אין דער פאַרמאָךן פון דער שׁוע, איז זי אַלסאָ אַ בֿעמערקנסװערטן סעמאַנטיִשׁן שׁױב אָפּגעגאַנגן: פֿון אַ תיאַלאָגיִשׁ־מאָראַלער קאַטעגאָריע איז דער טיטל געװאָרן אַ פּרעצײַז־ציװיִל ווירקליִקײט, אַטריביוטיד לױט פּרופּער־כּריטיריעס. דער קראָס פון דער מעמאָריע פּאַסט־גיװן אונדן מאָדערן־אינסטיטוציע מאַקט אַיינס פון דער מעס סינגולאַר־טרײַטס פון דעם דיספּאָזיטיװ פון צדיקים, ווו אַ קאַטעגאָריע רייד פון דער מסורה קומט זיגלן אַ דאָקומענטיד־היסטאָריִשׁ רעקאָגניציע.

דער אָפיציעלער אַנערקענונג פון דעם טיטל שטייט אין קשר מיט דער שאַפונג אַלײן פון דער יִשרלײִ־דענקמאָל־אינסטיטוציע. ווען Yad Vashem, דער שטאָלן פון גדלות־דענען פון קרבנים און גיבורים פון דער Shoah, איז געגרינדעט געווארן אין 1953 דורך דער Knesset, איז איינער פון זײנע אופגאָבן געווען צו גדענקען די „Righteous Among the Nations". די גרונד־געזעץ־לעי האָט אַזוי שוין פון דער אָנהייב אַרײנגעשטעלט דעם זכּרון פון צו־לעבן־שפּרינדערן נישט־יידן אין דעם ראַנג פון אָפיציעלע מִישנות פון דער הברית־דממונה, אָן זײטן מיט דער גדענקונג פון זעקס־מיליאָן קרבנים. די Righteous Among the Nations זײנען דעפינירט געווארן ווי נישט־יידן וואָס האָבן באַזיכערט זייער חיים צו אָפשטעלן יידן וילדערן די Shoah.

די פּראַקטיש אױספֿירונג פון דער מִישנע דאַרף אָבער אַ שטרענג פּראָצעדור געווען, וואָס איז אויפגעשטעלט געווארן א יאָרצענד שפּעטער. זינט 1963 ווערט די דער אָנערקענונג — די העכסטע ציוויל־דיסטינקציע וואָס דער דממונה־דםטאָט דעם אַנטלאָדן צו נישט־יידן — אַטריביוט דורך אַ קאָמיסיע וואָס זיא פּרעזידירט דורך אַ שופטן פון דער Oberster Gerichtshof פון דער מדינת יִשרלַײִל. די ברייטש צו שטעלן אַ שופטן אין דער שפּיץ פון דער קאָמיסיע דער צוג פון דער וואָלן צו גרינדן אָן דער אָנערקענונג אauf דער אוספּרובירט פון פּרובן, פון זעגונגען און פון אַרכיוו־שטיקער, אינשטעד פון בלויז אַפעקט. דער Righteous Among the Nations וואָס איז אָנערקענט ווערט בעטן אַ דרײפאַך אָנערקענונג: אַ פּערזוּן אָנערקענט ווי Righteous Among the Nations אַז ער האָט באַזיכערט זייער חיים צו הילפן יידן וילדערן די Shoah ווערט בעטן אַ מעדאָל אין זײן נאָמען, אַ צעװגניש פון אַכבׁש, און דער פּריווילעד צו זען דעם נאָמען שטעלן אַרײן צום Mauer פון אַכבׁש אין דעם Jardin des Justes. Yad Vashem מאַטעריאַליזירט אױך דער דענקמאָל אין זײן לאַנדשאַפט אַלײן: זינט דער זעלביקער צײט האָט Yad Vashem געשאפן אין Jeruzalem דער רעיהע־שטראָס פון די Righteous Among the Nations אָן בימער אין זייער נאָמענס, נאָכדעמ דער Jardin des Justes וואָ די ליסטנס פון נאָמענס זײנען אײנגעגראָבן אײַף מויערן, לאַנד אַפן לאַנד.

די אונטערשיידונג פון די Justes קומט נישט פון אַ ווייגער שכל־דעת אָבער שמעקט אָן דעפינירטע בדינים, ביים ערשטן ראַנג פון וועלכע די פערזענלעכע סכנה וואס איז אַריין־פֿארבונדן. Yad Vashem אונטערשיידט איבער דעם עטלעכע מאָדאַליטעטן פון רעטונג וואס האָבן געמוגט אַרױסרײַסן יידן פֿון טויט. די ערשטע האָט געשטאַנען אין צו פֿארשטעקן יידן אין דער שטוב פֿון דעם רעטער אָדער אױף זײַן אייגנטום און צו געבן זיי עסן און נויטיקייטן בעת זייער סתר. צווייטנס, עטלעכע פֿון די Justes האָבן באָקומען פּאָלשע פּאַפּירן און פּאָלשע שמות פֿאַר די וואס זיי האָבן געראטעװעט. די צװיי פֿאָרמן — די פֿארשטעקונג און די פּאַפּיר־פּאָלשקײ — האָבן געדאַרפֿט אַ טעגלעכן מחויבות און אַ פּורים־פּאַסער פֿון אַלע שעה.

צװיי אַנדערע מאָדאַליטעטן פֿולענדיקן די בילד. די דריטע קאַטעגאָריע פֿון רעטערס וואס האָט געשפּעציפיצירט Yad Vashem איז געװען די פֿון דער וואס האָבן געהילפֿן יידן אַרױסצוקומען פֿון אַ טעריטאָריום וואס איז אָקופּירט געװאָרן דורך די Nazis אָדער צו דערגרײכן אַ ווייניקער געפֿערלעך זאָן. לעצטנס, אַ בזדער אַכציע איז געװאָרן באָשטימט צום רעטונג פֿון די מער שװאַך, דער מער אָט פֿון יענע שעה וואס עטלעכע רעטערס האָבן אָנגענומען פֿאַר־אַנטװאָרטונג פֿון קינדער. די קאַטעגאָריעס זענען ניט אַבדיקט: סך־הכל רעטערס האָבן קאָמביניר כמה פֿאָרמן פֿון הילף, פֿון אָנהײמונג ביז צו אָרגאַניזאַציע פֿון אָנטלאָפּ־קאַנאַלן. דער יקָר מיטל בלײַבט אָבער די חינום און די ניט־זעלבשט־טאַכט פֿון דעם אַקט, אַזױ ווי די פֿאַקטישע סכנה פֿאַר מות פֿון דעם רעטער, וואס האָט זיך אַװובן פֿאַר דער דעפּאָרטאַציע אָדער אָנשיסן אין דער אָקופּירטער אייראָפּע.

צוויישן די טויזנטער פון אנערקאַנטע געָרע, האָבן עטלעכע פיגורן אַ וועלטווײַטע רופ געַקוואָרן און מעגלעכן די פאַרשידנהײט פון די וועגן פון ראַטעװואנג. דער דײַטשער ינדוסטריאַליסט Oskar Schindler איז אָנווײנלעך דער בעקאַנטסטער בײַשפּיל: Oskar און Emilie Schindler, פון דײַטשלאַנד, בלײַבן «די אומפאַרגעסנע ראַטעװואנגן פון 1 200 פּאַרשלאָגטע יידן». אַן אירן זײַט, דער יאַפּאַנישער דיפּלאָמאַט Chiune Sempo Sugihara האָט אַרויסגעגעבן טראַנזיט־וויזעס צו פליכטלינגען וואס זיינען אַנטלאָפן פון פּוילן, בשעת דער שוועדישער דיפּלאָמאַט Raoul Wallenberg איז געװען איינער פון די איפּיקאַסטע ראַטעװואנגן. די פאָטאָגראַפיע האָט זיך געמאַכט פון דער מאַשין פון Raoul Wallenberg, געַרעכטיקער צווישן די פעלקער, וואס האָט רעטיקט דעם לעבן פון צענטיקער־טויזנטער יידן אין Budapest דורך די אַרויסגעבונג פון דיפּלאָמאַטישע שוץ־סערטיפיקאַטן און אַנדערע אַנשטרענגונגען. Yad Vashem עהרט אויך סך פיגורן ווי דער שפּאַנישער דיפּלאָמאַט Ángel Sanz Briz און דער פּאָרטוגעזישער קאָנסול Aristides de Sousa Mendes.

יענסייטس פון אינדיווידן, האָט זיך די אנערקענונג אויך פארברייטערט צו גאנצע קאָלעקטיווס. דער פאל פון דעם דאָרף Chambon-sur-Lignon, אין Haute-Loire, בלײַבט בײַשפּילהאַפט. זײַנע אינװאָנער האָבן אַנגעהויבן אַ באַװעגונג פון «ציװיל־ווידערשטאַנד», פאָטערט מיט גײַסטער־ווידערשטאַנד, וואס וועט טריװן לערער, פּויערים, דאָקטורים, קאָמערצאַנטן, בעלים פון האָטעלן און הײַזשטאָלנס צו אָרגאַניזירן ספּאָנטאַן דעם קאָלעקטיװן ראַטעװואנג, מיט אַ שטאַרקער געזעץ פון שטילקײט, מעלמאָל נישט פאַרראָטן. דער ראַטעװואנג אויף דער שקאַלע פון אַ געמײַנדע אונטערשטרײַכט דעם ראָל פון שיתוף־משפחה איבערצייגונגען — אָ דעם אידיש פּראָטעסטאַנטיש — אין דער מאָביליזירונג. ווי עס ערמאָנט זיך די היסטאָריאָגראַפיע, אַ אַנדער ווידערשטאַנד, ציװיל, האָט זיך אנטוויקלט וואס געשטאַנדן האָט אַרויסמאַכן די יידן פון דער סביבה ווו זיי זיינען געװען אין סכנה כדי זיי אַרײַנצוטאָן אין ניט־יידישע סביבות. דעם Chambon-sur-Lignon, ווי Nieuwlande דעם ניידערלענדישן דאָרף, אילוסטרירן דעם מאָדעל פון קאָלעקטיװן ראַטעװואנג.

איינער פון די מערקווערדיקסטע לערungen פון דער פארשונג וועגן די Justes האלט אין זיך די אומעגלעכקייט צו שטעלן אַ טיפיש־פּארטרעט פון די גערעטער. Yad Vashem האָבט שטאַרק אַנדערש: זיי שטעלן אַרויס די אַוסערגעוויינלעכע מאַנגווידיקייט פון די מענטשן און פרויען. דאָס זענען געוויינלעכע מענטשן, און עס איז כּדי כּל הימנו גראַד די מענטשלעכקייט וואָס מיר רירט און וואָס פּלעגט צו דינען ווי א דוגמה. ביז הײנט האָט Yad Vashem אַנערקאַנט Justes פּון לױמות פון 51 לאַנד און נאַציאָנאַליטעטן. דער פּלוּראַליזם פון גלויבנסמיינונגן און געזעלשאַפטלעכע קאָנדיציעס איז שטאַרק: אונטער זיי זענען כּריסטן פון אַלע קאָנפעסיעס און אַלע קירכן, מוסלימס און אַגנאָסטיקער; מענער און פרויען פון אַלע עלטערס; פון אַלע סטאַטוסן; מענטשן מיט הויכער בילדונג ווי אַ ס'קום אַפילו טיינות שטינאַר אַמקי; אָפנטלעכע פּערסאָנליכקייטן ווי אַ ס'קום מענטשן וואָס לעבן אַן דער פּעריפעריע פון סאָציאָטעט.

דער העטעראָגענאָס געוועקס דירקט די פארשער צו שליסן אַז דער גערע־אַקט פון גערעטונג איז ניט צו באַשרײַבן דורך קיין איין־ייניקן סאָציאַלן, רעליגיעזן אָדער ינטעלעקטואַלן דעטערמיניזם. לויט די ראַשי פון Yad Vashem, דיזע מענטשן האָבן אין גיין געמײַנזאַם - ניט אַלטער, ניט בילדונגס־ניװאָ, ניט סאָציאַלער סטאַטוס. אָב די הַנהגה צו רעליגיעזן ווערטן - בדגלל קריסטום - האָט מעגלעך אַ ראָלע אין אינץ פעלן געשפילט, איז עס ניט וודער סיסטעמאַטיש נאָך גענוג צו באַשרײַבן די באַשלוס צו גערעטן. עס איז אָלדער אין דער שפער פון ינדיווידועלן מאָראַלן ברײַרע, בעת אַ גוואל־סיטואַציע, אַז מען פינט דעם האַ́ופט־בטוח פון די קאָנדוקטן. דעם אַפּראָچ מאַכט די Justes אַ באַווונדערטע געגנשטאַנד פון שטודיום אוּם צו פאָרשטײן די מעכאַניזמן פון אַלטרואיזם אין צײַטן פון גענאָציד.

דער צייל פון די צדיקים ביטן אַן אַנשלאַגנדיקן מאָס — אָביווער טיילווַײַז — פון דעם דערשיינונג. אין יאנואַר 2021, האָט Yad Vashem אָנגערקענט אַ גאַנץ פון 27 921 מענשן, שטאַמנדיק פון מער ווי 50 אײראָפּעיִשע לענדער, ווי צדיקים צווישן די גויים. די צאָלן האָבן וויטערגעוואָקסן זינטן: היינטצוטאָג האָבן זיך 28 707 מענשן פון איינ־און־פופציק לענד אָנגעהייסן צדיקים צווישן די גויים, דערונטער 7 318 פּוילן. פּוילן נעמט אַזוי דעם ערשטן פּלאץ אין דער צאָל פון אָנגערקענטע צדיקים, וואָס שפּיגלט זיך אַ מאָל דער וויכטיקייט פון דער פּוילנער ייִדישער קהל און די שטרענגקייט פון די סאנקציעס וואָס דיַ רעטער האָבן אומגעטראָגן אין אָקופּירטן פּוילנער טעריטוריום.

לעמאָלסט, די סטאטיסטיקן דארפן מען אָפּטראָגן מיט וַרקלעניש. Yad Vashem זעלבסט מאכט בײַ מיסן אַרױף דעם נויטווענדיג אומפול־שטענדיקן כּן פון דעם צייל. מען קען אנטשולדיקן אַז עס עקסיסטירט פיל אנדערע פֿעל פון רעטונג (אָדער פֿון פּרוים פון רעטונג) וואָס בלײַבן נישט דאָקומענטירט. ס'איז, ווײַל די אָנערקענונג פֿארלאַנגט אַז אַ סערווײַװאָר אָדער אַן עדות מאַכן דעם שרײַט און בַרוּגען גבורים; אָבער פיל רעטער זיינען געשטאָרבן אָן קיין שפּור צוריקצולאָזן, און פיל פון די רעטנע זיינען אומגעקומן אין דער תבל. די צאָל פון אָנגערקענטע צדיקים שטעלט אַזוי אַ מינימאַלן שווײל, נישט קיין אומשלוסיקן ספּיר. די בענשטע בחינה ערינערט אַז די כּבודיקע ליסטע פון Yad Vashem, אַויך שטרענג אַז זיי זיין, קען שוין נישט דערשעפּן די היסטוריִשע וירקלעכקײט פון דער רעטונג.

די גערעכטע פֿון די פֿעלקער נעמען אַ באַזונדערן אָרט אין דער זכרון פֿון דער שואה: זיי זײַנען צוגלײַך איר קאָנטראַפּונקט און איר געוויסן. גערונדירט אויף אַ תּלמודישער וואָרצל, פֿעסטגעשטעלט דורך דעם ישׂראלדיקן געזעץ פֿון 1953 און סטרוקטורירט זינט 1963 דורך אַ קאָמיסיע אונטער דעם פֿאָרזיץ פֿון אַ ריכטער, פֿאַרבינדט דער טיטל די ייִדישע טראַדיציע מיט דער דאָקומענטאַרישער שטרענגקייט פֿון אַרכיוו. די קריטעריִעס פֿון דערקענונג — פּערזענלעכע סכּנה, אוממינטערעסירטקייט, באַשטעטיגטע רעטונג — גיבן דעם אויסצייכן זײַן גלויבווירדיקייט און זײַן אוניווערסעלע דערגרייכונג.

אויפֿן סוף פֿון דעם וועג ווערן צוויי לימודים קלאָר. דער ערשטער האַנגט צוזאַמען מיט דעם אַלטעגלעכן לעבן פֿון די רעטערס: אַרויסגעקומען פֿון אַלע גלויבנס, פֿון אַלע שטאַנדן, פֿון מער ווי פֿופֿציק פֿעלקער, ווײַזן זיי אַז די מאָראַלישע ענטשיידונג הענגט נישט אָפּ נישט פֿון שטאַנד נישט פֿון גלויבן, נאָר פֿון אַ בחירה גענומען אין דער ווילדסטער לאַגע. דער צווייטער האַנגט צוזאַמען מיט דער פּעדאַגאָגישער און זכרון-פֿונקציע פֿון זייער דערקענונג: אינדעם Yad Vashem אֵערט דאָזיקע פֿרויען און מענטשן, פֿײַערט מען נישט בלויז דעם עבר, נאָר ביטן אָן אַ מוסטער פֿאַר דער צוקונפֿט, דערמאָנענדיק אַז מיטן גאַנצן מאָראַלישן אײַנפֿאַל, איז דער פּערזענלעכער קאַמף קעגן בייזן אַלץ נאָך מעגלעך געווען. די פֿיגור פֿון דעם גערעכטן, וואָס איז אַ עוראָפּעיִש אוצר געוואָרן, פֿאָרזעצט אַזוי יעדע דור צו פֿרעגן וועגן זײַן אייגענע אַחריות.