די יידן פון דער יאָם־סופּ

פֿאַר עס איז געווען די געשיכטע פֿון Asmara, איז די געשיכטע פֿון די ייִדן פֿון דער רויטער ים די געשיכטע פֿון אַ לאַנגער קיסטע. סײַדן דער אַלטערטום האָבן ייִדישע קהילות געלעבט אױף דער צווייטער ריװ פֿון דעם ים וואָס פֿאַרביינדט די מיטלדיקע ים צו דער ינדיאַנער אָקעאַן. אין Yémen, איינער פֿון די עלטסטע דיספּאָרעס אין דער וועלט פֿון דער ייִדישער פֿאָלק האָט צוגעכּטן דערנאָך קנאַפּ צוויי טויזנט יאָר, פֿון Sanaa צו Aden. Aden, געווארן בריטיש חזקה אין 1839, האָט זיך אופּגעשטעלט אין דעם XIXטן יאָרהונדערט ווי אַ גרויסער האָפן פֿון טראַנזיט צווישן אייראָפּע, ינדיע און איסטלעכער אַפֿריקע ; זײן ייִדישע קהילה האָט דאָרטן אַ ערשטער פֿאָרן קאָמערציאַלן ראָל געשפּילט.

אױף דער אַפֿריקאַנישער ריװ האָבן ייִדן געלעבט אין די האָפנים פֿון Sudan — אין Suakin, דער נאָכן אין Khartoum — און אין די האָפנים פֿון Égypte וואָס דער עפֿנערונג פֿון דער Suez קאַנאַל (1869) האָט געשטעלט אין די האַרץ פֿון דער וועלטווייטער האַנדל. עס איז אין דעם נעץ פֿון אויסטוישן, וואו מענטשן, סחורה און טראַדיציעס זײנען גיך געגאַנגען, וואָס די קומען פֿון Yémen־ישע און Aden־ישע ייִדן אין Eritrea האָט זיך אַרײַנגעשריבן. די קהילה פֿון Asmara איז דער נאָךן ניט געווען אַ אַיזאָלאַציע, נאָר איינער פֿון די קעטנגלידער פֿון אַ וועלט פֿון ייִדן אַז טוהן אָטש מיטלדיק, אַפֿריקאַנish און ינדיאַנער־אָקעאַניש.

די סינאַגאָג פון Asmara איז אַן עלעגאַנטער בנין, מיט אַ הײליקטום און לערנצימערן ; אַ בית־קברות איז געווען אַנגעלייגט נישט וויַט דאָ. זי שטעלט זיך אַרײן אין דעם געװעב פון אַ סינגולאַרער שטאָט : הויפטשטאָט פון Italian Eritrea, Asmara איז געװארן בריטער געבויט אין די 1930ער יאָרן אין אַ מאָדערנער און ראַציאָנאַלער סטיל וואָס האָט איר געגעבן, אין 2017, צו זיין אַרײנגעשריבן אין דעם UNESCO וועלט־הנציע.

אין דינתים, דער צײט זײנען לויט אָפגעהאַלטן : Torah רולן, געדענקשטיין־טאַבלעס פון דער Italian צײט און הילצערנע בענק'ן זײנען עס ימער אין אָרט. הײַנט אַנטערהאַלטן פון זייַדן אין א וויל דורך לאָקאַלע היטערס און באַזוכט דורך עטלעכע קריאָז אַװערטורער, דער בנין שטײט שטאָלץ, אין שטילער וידערשטאָנד צו דער צײט און דער פֿאַרגעסנהײט. מיטן שכנות בית־קברות, ער מאַכט אַװס פון די לעצטע טאַנגיבלע בנדן מיט אַ ייִדישער פּראַזענץ וואָס דאָירט מער ווי אַ יאָרהונדערט אויף די ברעגן פון דער רויטער ים.

די געשיכטע פון דער קהילה הייבט זיך אן אין סוף דעם נײַנצנטן יאָרהונדערט, בציטן ווען איטליע גרינדט איר ערשטע קאָלאָניע: די קאָלאָניע פון Eritrea, אָפיציעל פארקונדיקט אין 1890, וואָס Asmara ווערט באַלד די האַפטשטאָט. די קאָלאָניאַלע עקספאַנזיע, די בויער־פלאַצן, די באַן און דער האַנדל עפנען עקאָנאָמישע מעגלעכקייטן וואָס צוקן יידן פון Yemen און פון Aden. פילע לאָזן זיך נידער אין Asmara, ווו זיי בעשעפטיקן זיך מיט האַנדל בשעת זיי בלײַבן געטריו צום יידישן לעבן.

באַ גדילה פון דער קהילה, לאָזן זיי זיך אױסשטאַפלען מיט אינסטיטוציעס. די Hebraïshe Kongreגאַציע פון Asmara ווערט געגרינדט אין 1905, און א שול איז געבױט וואָרן אין יענעם יאָר. פארענדיקט אין 1906, האָט זי א מקדש און שטובנים צו שול; א בית־קברות איז צונויף גאַנץ ליג נעבן. די שול ווערט די האַרץ פון דעם רעליגיעזן און קהילתדיקן יידישן לעבן אין דעם לאַנד — א פוגט וואו זיך פארזאַמלט די דיאַספאָרע וואָס איז געקומען פון יענער זײַט פון דער רױט־ים־ים.

די קהילה איז געווען דיווערס. אויב די מערהייט פון אירע מיטגלידער האבן זייערע וואָרצלן צוריקגעפירט צו תימן און עדן, אַ סך יידישע איטאַליענער האבן זיך באַנייט, אַזוי ווי פלוכטלינגען וואס זיינען אַנטלאָפן פונעם אייראָפע בעת די אויפהייבונג פון נאַציזם אין די 1930ער יאָרן. דער קודנדיקער לעבן האָט געמישט די העברעאיש ליטורגיע מיט יהודי־ערבישע טראַדיציעס און מיט די פּרענטקײַ פון איטאַליענער קאָלאָניאַלער קולטור, פֿאָרמירנדיק אַ סינגולערע און שטראַטיפיצירטע קהילאיש אידענטיטעט.

דיזע געשיכטע האָט אויך געהאט אירן אַנטייל פון טונקלהייט. אין 1938, די פאַשיסטישע ראַסישע געזעצן פון מוסוליניס רעזשים זיינען אַרויסגעדערווייטערט געווארן צו די איטאַליענע קאָלאָניעס, שלאָגנדיק די יידן פון ארתריע ווי אונטער אין דער פּענינסולע. די איטאַליענע דערלאג אין אָסטליכן אַפריקע, אין 1941, און די דורכגאַנג פון דעם טעריטאָריום אונטער בריטישער אדמיניסטראַציע האבן ווידערום די קאַרטן צעשאפן. רעפֿיוזש פֿאַר עטלעכע, עּרץ־נעמאָונס פֿאַר אנדערע, ארתריע געבט דאס בילד פון אַ יידישקײט אַז גיך תימנית, מיטלענדישע און אַפריקאַנע.

נאך דעם סוף פון דער צווײטער וועלט־מלחמה, די יידישע קהילה אין Eritrea ערײַֽχט איר העכסטן פונקט. זי האָט דעמאָלט געצײלט אַבאָ פיר־ביז פינף הונדערט מענשן, און די שול האָט געגאנצן פון עקטיוויטעט: די עברעיִשע תפילות האָבן זיך געמישט מיט שמועסן אין אַראָביש און איטאַליעניש. יידן פון שכנים־לאַנדער, דער הויפט־זאַך פונעם Sudan, האָבן קומעגלעך צו פייערן די גרויסע יום־טובים אין Asmara.

די קהילה האָט אונטערהאלטן שולן, צדקה־ווערק און אַ רייכע חברה־לעבן. ווי אַזוי פילע קהילות אין דער דיאַספּאָרע, די יידן פון Eritrea האָבן געוואוסט צו טרעפן אַן דעליקאַטן גלײַך: זיך אַרײַנבייטן אין דער סביבה־געזעלשאַפט — צו בײַטראָגן צום לאָקאַלן עקאָנאָמיע, צו נעמן טייל אין דער בירגער־לעבן, צו פאַרדינען דעם כּבוד פון זייער שכנים — בשעת מען בליבן טיף געבונדן צו זייער ערבשאַפט.

דאָס אייַנגעשלאָסענע אַרט פֿון Érythrée אין דער געשיכטע פֿון ציוניזם איז אַ זעלטענע. נאָכן אונטערגאַנג פֿון איטאַליאַנישן מזרח־אַפֿריקע איז דאָס לאַנד אין 1941 אַריבערגעגאַנגען אונטער בריטישע מיליטערישע פֿאַרוואַלטונג. דאָרטן האָבן די מאַנדאַטס־אויטאָריטעטן זיך אויסגעקליבן — פֿון 1944 אָן — צו דעפּאָרטירן מיליטאַנטן פֿון די אונטערערדישע אָרגאַניזאַציעס פֿון Irgoun און Lehi, וועלכע זייַנען אַרעסטירט געוואָרן אין ארץ־ישׂראל. עטלעכע הונדערט אַדמיניסטראַטיווע הפֿטלינגס — בערך 250 צו שטאַרט — זייַנען איבערגעפֿירט געוואָרן קיין לאַגערן אין מזרח־אַפֿריקע, צווישן זיי יענעם פֿון Sembel, לעבן Asmara, ביז זיי זייַנען צעשפּרייט געוואָרן קיין Sudan, דערנאָך קיין Kenya.

צווישן זיי פֿינדט זיך Yitzhak Shamir, אַ פֿירער פֿון Lehi, דעפּאָרטירט אין 1946, וועלכער האָט זיך אַנטלאָפֿן אין 1947 קיין Frankraykh; ער איז שפּעטער געוואָרן ראש ממשלה פֿון ישׂראל אין די 1980ער יאָרן. ווייַט פֿון ארץ־ישׂראל האָבן דאָזיקע מענטשן אויסגעהאַלטן גלות אויפֿן נאָמען פֿון חלום פֿון ייִדישן עצמאות. דורך אַן אירוניע פֿון דער געשיכטע, דאָסזעלבע אַפֿריקאַנישע לאַנד, וואָס האָט אויפֿגעהאַלטן דאָזיקע קעמפֿer, האָט, אַ פּאָר גאַסן ווייַטער, אויפֿגעהיט אַ בליִענדע ייִדישע קהילה.

די דעקאַדעס וואָס קאָמען דערנאָך האָבן געברענגט טיפֿע פּערטורבאַציעס. די שאַפֿונג פֿון דער מדינת ישראל אין 1948 האָט געטאָן אַן ערע פֿון גרויסע אָפּשטעלן פֿאַר די יידישקייטן פֿון דער אַראביש וועלט און פֿון דער ים־רוד: צווישן 1949 און 1950, די אָפּעראַציע "Flying Carpet" האָט איבערגעשיקט צו ישראל כּמעט גאַנץ דע יידישקייט פֿון Yemen און Aden. פֿאַר דער קליינער געמיינדע פֿון Eritrea, די aliyah האָט אויך געהאט אַ בדילות אַ ריזיק ווירקונג: פֿאַמיליעס זענען אַװעק, געשעפטן האָבן געװעקסלט האַנט, די אינסטיטוציעס האָבן זיך צוזאַמנגעצויגן.

די פּאָליטיש געשיכטע פֿון דער לאַנד האָט געשטירט דעם באַװעגונג. נאָך דער בריטיש אַדמיניסטראַציע (1941-1952), Eritrea האָט געווען פֿעדעריט צו Ethiopia דורך דעם בעסלוס פֿון der UN אין 1952, דענאָך אַנעקסירט אין 1962; עס אַנטקעגן גיק אַ לאַנגע קריג פֿון אומאָפּהענגיקייט (1961-1991). די אונפּעסטיקייט, דער גבורה און די אומזיכערקייט פֿון עקאָנאָמיע האָבן גיכער געמאַכט די אָפּשטעלן אין די 1970ער יאָרן. אין 1975, דער רבין און פילע פֿון דע הויפּטמאַנער מיטגלידער האָבן געלאָזט דעם לאַנד — די מערהייט פֿאַר ישראל, אַנדערע פֿאַר Europa אָדער צפּון־America. וואָס עס האָט געווען אַ פּראָספּערדיקע געמיינדע איז וואוידיק צוריקגעפֿאָלן צו עטליכע אַלטע מענטשן.

דער קהל האט זיך אין דעם לעצטן יאָרן צוזאָמענגעציגן צו וואָס מען האט געהאַלטן פֿאַר זיין איינציקער איבערגעבליבנער מיטגליד. Samuel « Sami » Cohen, געבוֹרן און אָפּגעוואָקסן אין Eritrea, איז געװאָרן דער שמיר פֿון דעם דאָס ערבע. אין קרוב צו אַכציק יאָר אַלט, האט ער אָפּגעהיט דער synagoge, אָנטהאַלטן דעם בית־הקברות און קנסערװירט די שרידים פֿון אַ יידישע אנװעזנות וואָס איז כּמעט גאַנץ פֿאַרשװונדן.

אויף אַ הילצל וואָס דאָמינירט אָן Asmara שטרעקט זיך אָן דער קליינער יידישער בית־הקברות פֿון דעם קהל, וואָס האָט בעפּער האָנדערטנפּציק קברים. שטיל און דורכגעפּלוטשט פֿון ווינדן, ס'דערמאָנט, אינ'ן אַ פֿיל מיטן synagoge, אַ קונגרעגאַציע וואָס איז מל פֿליכטיק פּראָספּערט אויף די ברגן פֿון דער रוטער ים. דורך די דורות, איז עס אָלץ געפֿונן געװאָרן פֿרױען און מענער וואָס האָבן מען קאָנטשער דעמשויקל פֿון דער זיקרון — שמירים פֿון synagogues, פֿון בתי קברות, פֿון בינים און פֿון מנהגים וואָס בינדן די לעביקע צו די וואָס זיי זיינען פֿאָרגעגאַנגן.

די געשיכטע פון די איידן פון עריתראה איז נישט באַמערקנסווערט דורך איר גרייס, נאָר דורך וואָס זי לערט אונדז. זי דערמאָנט אונדז אַ אָפשנוידנדיקע אמת: קהילות וואָס דורות האָבן זיך מינעט צו בויען קענען ווערן פאַרלוירן מיט אַ צוקונפטיקע גיכקייט. אין עטליכע דעצניעס, ס׳איז אַ גאנצער וועלט וואָס קען פאַרשווינדן, און לאָזן קוים מער ווי פאָטאָגראַפיעס, מצבות און זיכרונות.

אַסמאָרע איז נישט אַ איזאָלירטער פאָל. אַלעמט לאַנג דער יאָם סופ — אין עדן, אין סענאַע, אין כאַרטום — האָבן זיך ייִדישע קהילות פון לאנגע שנים אָפגעמאַכט אין דער לויפן פון איין דור. די איידן פון עריתראה מעגן ווער אָפגעמאַכט ווי אַ קהילה; זיי דארפן נישט פאַרשווינדן פון אונדזער קאָלעקטיווער דענקזאַמקייט. זיך דערמאָנען וועגן זיי, דאָס איז נישט בלויז כּבוד צום פּרשער; דאָס איז פֿאָרשטיין ווי פראַגיל בלייבן אפילו די מערסט לעבן־פול קהילות. דאָס איז דער זין פון דער נאָמען פון Zakhor — זכור.