Yidn fun gvir-hoyf (Hofjuden)

די פונקציע פון האָףײִד (Juif de cour) האָט זיך אַנװוּרצלט אין די גראָסער וועקסנדע פינאַנציעלע באַדערפּנישן פון די טעריטאָריאַלע מדינות פון דער אימפּעריע נאָך 1648. מלחמה, מינץ־שלאָגן און אונטערהאָלטן פון הויף האָבן געפאָדערט ליקװידע קאַפּיטאַל און פּראָװיזיע־נעצװערק וואָס די נאָסקנדיקע אַדמיניסטראַטיװע סטרוקטורן האָבן גרייט ניטן געקנט זיך אַליין.

דער דײַטש־טערמין Hofjuden האָט אַ עקזאַקטע מעשׂובא. דער סילעזישער קאָפמן Janusz Spyra האָט דיפינירט דעם גרופן דורך זיין פונקציע: אונטערנעמן די פיננאַנצן פון דעם הונדר, די לוקסוס־זאַכן און אַ סך זערװיסেס אין פארטוש פון פּריװילעגיעס. די פּריװילעגיעס — דאס רעכט פון אַנטװוינונג, באַפרײונג פון עטלעכע טאַקסן וואָס שפּרינג על־הײודים, פּریסואָט פון מאָvement, טראָגן פון וואַפנים טאַמיד — אָנטעגן זיך רעדיקאַל דער האָף־ײִד פון דער מאַסע פון זיינע קאָרעליגיאָנאַרים, אונטערװאָרפן צו רעסטריקטיװע רעזשימס.

די zon־ייוני־שטיקן צענטראַל האָט זיך אַרטיקולירט אַרום צװײ פּאָלן. רע־שׁינקע היסטאָריאָגראַפיע האָט אַ־סקס געזאָגט אַז די האָף־ײודים זײנען געװען אַמת פּראָװיידערס פון אַרמיעס און פּראָװיידערס פון מינץ (Heeres- und Münzlieferanten) בתקופת ראשונים נאָװעס. די פּראָװיזיע פון אַרמיעס — פּרוּדער, סוסים, בגדים, וואַפנים — און די פּראָװיזיע פון עדל־מעטאַלן צו משנה־פּלאַן איז געװען « שייך־פּרעקער־גיטער» (prekäre Güter), יקדשו־מעתיק צו צרות פון מלחמה ווי טאַמיד צו אַלעלי פון קנגז־פאַװאָר.

די גיאָגראַפיע פון דעם פנומען איז אַ־לערנד־רײך. אױסער די גראָסע הױפן פון וויען, בערלין אָדער שטוטגארט, האָט זיך דאָס מאָדעל דער־שפריים־בנ בַײַן אַװעק שלאָס־טראַן לאַנדן. די לימוד פון Spyra, איבער־שמועס אין 1921 אין דער מגזין Judaica Bohemiae, עקסאַמיניציע אַלזאָ דער עקזיסטענץ פון האָף־ײודים אין ווײַטע האַנטערלאַנד־געגנטן פון סילעזיע, אין דער פּרעם־װערק פון דער זיבנטער יארהונדערט און די לאַנדן פון בעהמן, אַנגעקנאָפט מיטן סיסטעם פון מערקאַנטיליזם, די האַבסבורג און די סילעזישע פּרינצן. די דער־שפריים־בנ דער־צײַגט דעם אַנקער מיטן מאָדעל אין דער לאָגיק־טעהומ־טיר מערקאַנטיליזם פון דער שטאָט־פּרינץ, פון דער שטאָרקסטער בין דער מאַטער.

דער קיסערלעכער האָף פון די האַבסבורגער אין ווין האָט געבוטן דעם מעשׁ שפּעקטאַקולערסטן פון דער אַקטיװיטעט פון די יידן פון האָף. דורכגעפּלייט מיט מלחמות קעגן די אָטאָמאָנים און דערנאָך מיט דער קריג פון סוקצעסיע פון ספּאַנירן, האָט די מאָנאַרכיע געהאַט אַ דרינגעדן באַדאַרפן פון פינאַנצירער וואָס האָבן געקענט מאָביליזירן קאָנסידערירלעך סומעס.

צוויי נעמען דאָמינירן דעם דור. Samuel Oppenheimer, וואָס איז אַװעק פון Heidelberg קיין Vienne, און Samson Wertheimer, שׁטאַמענדיק פון Worms, האָבן געצייכנט זיך אונטער די וויכטיגסטע יידן פון האָף. Oppenheimer איז געװאָרן שׁטעלט אַלס הויפּט־פאַקטאָר פון האָף, מיטן זיינע צװײ זין Emanuel און Wolf, און Wertheimer איז אים אַלאׁערשׁט געװען אַסאָצירט. ביידע צוזאַמען האָבן פינאַנציװערט די קיסערלעכע קריגס־אַנשׁטרענגונג, אַװאָנצנדיק סומעס וואָס דער שׁטעםער האָט מיט שׁװערקייט צוריקגעצאָלט.

Samson Wertheimer אינקאָרנירט די פולשׁטאַנדיקע פיגור פון יید פון האָף. געבוירן אין Worms אין 1658 און געשׁטאָרבן אין Vienne אין 1724, איז ער געװאָרן יید פון האָף אין Vienne, אָבער אויך גאַלמוד, shtadlan (פּאַרמיטלער) און פילאנטראָפ. זיין רבנות־לערנונג איז פאַרװיזן: זון פון אַ געלערנטן פאַטער, האָט ער שׁטודירט אין דער יעשׁיווע פון Frankfurt, דערנאָך האָט ער אַ חתנות גירט אין 1684 די פרוּ פון Nathan Oppenheimer, איינגאַנג דורך דעם פאַמיליע־בונד אין קאָנטאַקט מיט Samuel Oppenheimer. די סטראַטעגיִשׁ חתנות זעט זיך דאָ אַלס צענטראַל־ינסטרומענט פון קאָנסטיטוציע פון די פינאַנציַל־נעצווערק און פון דורכגאָבערן פון דעם קאַפּיטאַל.

Wertheimer איז נישׁט געװען נאָר אַ פינאַנצירער. זיין רול פון פּאַרמיטלער האָט זיך אַרויסגעװיזן קאָנקרעטלי: אונטערן אַ פאָלג פון דער אינסורעקציע פון Rákóczy אין 1708, דער קאָמיוניטעט־יידישׁ פון Eisenstadt איז געװאָרן צעזטרייט און זיינע מאָסט־אַװעלאָם מיטגלידער האָבן זיך אַװעק־קיסל אין Vienne, האָט Wertheimer זיי איבערגערעדט צו קומן צוריק אָדער צו העלפן זייערע ברידער׳ ארעמער צו וואַס־אויפץ־בויען די קאָנגרעגאַציע. דאָס דופּל־מאַס — פינאַנציַל־מאַכט אין דיענסט פון דעם פיורשׁט, קאָמיוניטעט־שׁוץ קעגן יענע וואָס האָבן מיט אים גlaichshul (זעלבער דערקלערונג פון גלויבן) — דיפינירט דעם אוריזאָן־מוראַליש פון יید פון האָף, אַ טייל־ציען צװישׁן דעם האָף און דער קאָמיוניטעט.

זשי קוער־יידן אנדערשטיין הייסט אנאליזירן די טריבונים פון זייער פונקציע אין דער סטאט פון דעם הערשער וואס איז גידורט געווארן. זייער מאַכט איז געשטאנען אויף דריי פילערן: קרעדיט, פריווילעגיע און נעץ.

קרעדיט איז געווען די מיטל־אַַך. דאָרטן ווו די פיסקאַלע אַדמיניסטראַציע פון דעם הערשער האט געהאט קענים צו האַלטן שנעל געלט, האט דער קוער־פאַקטור מאָביליזירט זיינע אייגענע מיטלען און די מיטלען פון זיין נעץ, אַדווַנסירט זומעס טו דער סאָווראַן אין אַוסטױש פֿון צוקינפטיקע רעפּייַמענץ אאַזיד וויט אינטערעס אָדער מאָנאָפּאָלעס. דיזע אינטעגראַציע אין די עפֿנטלעכע פינאַנסן באַגרונדעט אַז ייִדיש-רעצנט פֿאָרשונג קלאַגט, ווי מען האט געזען, פֿאַר ווידעראַרײנצוקערן די עקאָנאָמיע פֿון קוער־יידן אין די גרעסערע פֿעלד פֿון עפֿנטלעכע פינאַנסן און די בנייַן־שטאט אין אַיראָפּא.

פּריווילעגיע איז געווען דער צווייטער פילער. דער סטאַטוס פֿון Hofjude האט אַפּגעלאָזט זיין האַלטער פֿון אָרדינערע כּמלאָלאָ וואס פּעולה אויף יידן: ער האט געקענט גאָזישן דאָרטן ווו אנדערע איז ערשלאָסן געווארן, רייַזן, באַזיצן, סומטימס בעשעפטיקן אנדערע יידן אונטער זיין שוץ. דיזע פּריווילעגיע איז געווען פּערזענליך און ריוואָקעבל, פֿארקנינדיקט צו דער פּערזאָן פֿון דעם הערשער גידינט: ער האט געמאכט פֿון קוער־יידן אַ וועזן אַפּאַרט, סוספּענדיד צו דעם גוטן וויל סאָווראַן.

דעם פּאַמיליע־נעץ, עס טאָן, סטרוקטורירט דעם גאנצן. דער בייספּיל פֿון דעם אַליַנס צוויִשן Oppenheimer און Wertheimer, פּרילד בای חתנות, ילוסטרייץ די דיναַסטיק־לאָגיק פֿון די פּאַמיליעס. די טראַנסמיסיע פֿון קאַפּיטאַל, פֿון שולדן און פֿון רעלאַציונס מיט די קורטס פּאַסט דורך זאָרגפֿול אַרריינדזשד יוניאָנס, רעלאַטינג Worms, Francfort, Heidelberg און Wein אין אַ טאָקיק מעש פֿון יידיש פינאַנס פֿון צענטראַל אַיראָפּא. לאַיט דיזע לאָגיק, די מאַכט פֿון קוער־יידן איז געווען ביז אַז קאָלעקטיוו און שושלת־לעך ווי אינדיווידואַל.

קיין פיגור פֿאַרקערפּערט בעסער דעם גרויסקייט און שוואַכקייט פֿון דעם האָף-ייִד ווי יוסף זיס אָפּענהיימער, גערופֿן „ייִד זיס". זיין לעבנסוועג פֿאַרדיכטעט אין עטלעכע יאָרן דעם טראַגישן בויגן פֿון דעם דאָזיקן גורל.

זיין אויפֿשטייג איז פֿאַרבונדן מיט אַ באַשטימטן פֿירשטן. אין 1733 איז אָפּענהיימער געוואָרן דער „האָף-ייִד" פֿון קאַרל אַלעקסאַנדער, האַרצאָג פֿון דעם קליינעם דײַטשן שטאַטל וויִרטעמבערג. אין דינסט פֿון האַרצאָג האָט ער אויסגעאָרדנט די הערשאַפֿטלעכע פֿינאַנסן, אויפֿגעהויבן שטײַערן, פֿאַרוואַלטעט מאָנאָפּאָלן און מינץ-שלאָגערײַ — אַלץ טעטיקייטן וואָס האָבן אים אומאַנטבערלעך געמאַכט פֿאַרן סאַמאַוולאַדאַר, אָבער טיף אומבעליבט בײַ די לאָקאַלע עליטן און דער באַפֿעלקערונג.

דער טויט פֿון פֿירשטן האָט פֿאַרשנעלט זיין פֿאַל, לויט דעם טיפּישן מוסטער פֿון פּערזענלעכער אָפּהענגיקייט. ווי בשעת דער האַרצאָג איז פּלוצלינג נפֿטר געוואָרן אין 1737, האָבן די לאָקאַלע אויטאָריטעטן אים אָנגעהאַלטן, צו געריכט געשטעלט, און סוף-כּל-סוף אויסגעפֿירט דעם טויטשטראָף. דער פּראָצעס איז געווען אַ שאָו פֿון מאַכט: מיטן פּלוצלינגן טויט פֿון קאַרל אַלעקסאַנדער האָבן די וויִרטעמבערגישע אויטאָריטעטן אָפּענהיימערן אַרעסטירט, אים גערישפּעט, און צום טויט פֿאַרמשפּט פֿאַר ניט-באַשטימטע „שלעכטע מעשׂים".

דאָס שטראָפֿגעריכט איז געווען עפֿנטלעך און שפּעקטאַקולאָז. דעם 4טן פֿעברואַר 1738 איז אָפּענהיימער געהאָנגען וואָרן פֿאַר אַ גרויסן עולם לעבן שטוטגאַרט. זיין פֿיגור האָט דערנאָך אַ פֿאַרגיפֿטעטע זכּרון-לאַנגלעבנדיקייט דורכגעמאַכט: הײַנט איז ער בעיקר באַקאַנט דורך עטלעכע קינסטלערישע ווערק, אַלס ערשטס צווישן זיי אַ נאַצישער פּראָפּאַגאַנדע-פֿילם פֿון 1940, אויסגעפֿירט לויטן בפֿירוש-פֿאָדערן פֿון רעזשים. אַזוי אַרום איז יוסף זיס אָפּענהיימער, באַקאַנט אונטערן נאָמען „ייִד זיס", איינע פֿון די מערסט סימבאָלישע פֿיגורן אין דער געשיכטע פֿון אַנטיסעמיטיזם.

דער פאל אָפּנהײַמער ביטן אַ פּריווילעגירטן געלענדיש אַז צו באָבאַכטן ווי דער אַרכיוו און די מעמוריע אַנטווערן אַיינאַנדער, מאַנכמאָל זיך ווידערשפּרעכן. דער היסטאָריקער Yair Mintzker, אין אַ שטודיום געווידמט צום משפט, האָט באַװיזן די שװערקײַט פון רירן אַ איינציקע אמת הינטער די אַקומולירטע דערציילונגען.

דער טיטל אַלײן פון זײַן ווערק — The Many Deaths of Jew Süss — סיגנאַלירט דיזן מערהײַט פון סימבאָליש טויטן פון אָפּנהײַמער. דאס ווערק איז געווידמט צום משפט און צום בּערימטן וויא וויא מעניידונג פון אַ הױף־יוד פון דער 18־טער יאָרהונדערט. די היסטאָריש פאָרשונג שטױסט זיך אַ שטעלן אָן אַ אָפּאַקן יוריסקן דאסקע, ווו די קלאָג פון "מײַלטעטן" בּליב פּורפּוזליך אומשפּעציפיקט, באַמאַנטלט פּאָליטיש, עקאָנאָמיש און רעליגיעז צוגעמישטע מאָטיװאַציעס.

די קאָנפראָנטאַציע צװישן דער מעמאָריעלער טראַדיציע און דער אַרכיוו איז אַזוי שלאָג־קרעפטיק. אױף איין זײַט — די קאָלעקטיװע מעמוריע — געשפּײַזט דורך ליטעראַטור, דערנאָך מיס־וויקלט דורך פּראָפּאַגאַנדע — האָט געפּאַסט אָפּנהײַמער אין אַנטיסעמיטיש אַרכעטיפּ. דער פּראָפּאַגאַנדע־פילם פון 1940, אַנגעפּירט אויף בּפקודה פון דער נאַצי־רעזשים, איז די הויפּט־וועקטאָר פון דער פּאָזגאָנטער מעמוריע. אויף דער אנדערער זײַט — דער צוריק־קער צו יוריסקן קוועלן — אַנטשלײַערט אַ מענטש, אַ משפט און אַ קאָנטעקסט פיל צווערער ווי די קאַריקאַטור.

דיזע מעטאָדיש שפּאָנונג גילט פאַר די גאַנציקע טעמע. די צײַטנעמיק אומיווערסיטעטן — פון Princeton צו Stanford פאסיציע דורך University of Massachusetts at Amherst — האָבן געמאַכט פון דעם פאל אַן אָביעקט פון דערציילונג אויף שרײַבן־ פון־היסטאָריע, אַנטיסעמיטיזם און מעמוריע. דער דערמאָנונג פון פאקטן — אַרעסט, משפט, קאָנדעמנאַציע פאַר אומשפּעציפיקטן "מײַלטעטן", ופן 4־טן פעברואַר 1738 קנײ־נוק קעגן אַ מענגע — דינט ווי פאַקטיש גרונט אַז אַ קריטיש נײ־לויז פון שפּעטערדיקע דערציילונגען. דער היסטאָריקער מוז דעמלט אַנטעדן ווי וואס דער אַרכיוו פעסטשטעלט פון וואס די מעמוריע האָט פאָרשטעלט.

ביז דער צײַט וואָס דער מדינות האָבן זיך באַשאַפן מאָדערנע סטױער־אַדמיניסטראַציעס, צענטראַלע בנקים און אינסטיטוציאָנאַליזירטע מעכאַניזמען פון פּובליק דעבט, האָט זיך דער פּערזענליכער פונקציע פון דעם יידן־הױף־פּינאַנסיער פֿאַרלוירן זײַן סיבה־צו־קיום. דער קרעדיט האָט שױן נישט אָנגעהאַנגן אױף'ן אינדיווידუואַלן פאַקטור וואָס איז געבונדן געװען צום פּרינץ, נור אױף אימפּערזענליכע אינסטיטוציעס. דאָס מאָדעל, וואָס איז אײגן געװען דער סוף־יז דעם ‪XVII‬־טן און דעם XVIII־טן יאָרהונדערט, ס'איז אַראָפּגעגאַנגן אַמ וועַנדן פון דעם XIX־טן יאָרהונדערט.

דער אַראָפּגאַנג האָט זיך צוגעטראָגן מיט'ן האָנקעדיקס פון יידישער עמאַנציפּאַציע, וואָס האָט זיך אומגעקערט דער בדינות פון דער פאַכטיוואַציע פון פּינאַנס. דאָ וווּ דער יידן־הױף־פּינאַנסיער האָט געהאָט זײַן מאַכט פֿון א פּערזענליכן און רעװאָקאַבלן פּריװיליעג, האָבן זיך דער פּינאַנסיערן פון דעם XIX־טן יאָרהונדערט אַרײַנגעשטעלט אין א רעכטליכן קיילים וואָס איז געװען אין וועג אַדער נאָרמאַליזאַציע. דער איבערגאַנג פֿון פּריװיליעג צום רעכט־מארקירט דער סוף פון א עפּאָכע.

דער לעגאַציע פון די יידן־הױף־פּינאַנסירן איז צװײפאָלדיק. אױף'ן עקאָנאָמישן פּלאַן, האָבן זיי קאָנטריביוטיד, לויט'ן לעצטן היסטאָריאָגראַפיע, צו דער מאָדערניזאַציע פון פּובליק פּינאַנסן און צו'ם אױפּביו פון די שטאַטן פון מיטל־אַירויפּע, ווי דער הײסט אַרױס פּלעצט אָדער דער ריינטעגראַציע פון זייער אַקטיװיטעט אין'ן פעלד פון פּובליק פּינאַנס וואָס איז געװאָרן דעסקוסירט לעיל. אױף'ן מעמערישן פּלאַן, איז זייער בילד געװארן קאַפּטשארט דורך די אַנטיסעמיטיש פֿאַנטאַזיע, וואָס האָט אומגעקערט דער אָביעקטיװן אָבהענגיקײט פֿון'ם פּינאַנסיער צום זײַן פּרינץ אין א פֿאַנטאַזם פון אַ „אָקולטן יידישן מאַכט". דער פּאָסטכומוס גורל פון Joseph Süss Oppenheimer, וואָס איז געװארן שטיצן פון פּראָפּאַגאַנדע, ילוסטרירט דער דריפט: דער היסטאָרישער פיגור איז געװארן אױסגעװישן צום גונסטן פון אַ סטעראָטיפּ.

די יידן פון הויף מויבן אן עיקרי און פּראַדאָקסאַל קאַפּיטל אין דער מאָדערנער יידישער געשיכטע. זיי זענען געווען הויפּט־אַקטאָרים בנין דעם פיסקאַלן סטאַט אין מיטל־אייראָפּע, סאַפּלייַערס פון אַרמיען און מאָנעטן, אַנטערסעסערס פאָר זייערע קהילות, און זיי האָבן איינגענומן אַ פּאָזיציע פון עכטער מאַכט אָבער סטרוקטוראַל שװאַך. זייער מאַכט, דערײַטיקט פון דער חן פון אַ פּרינץ, האָט געקענט צעװפּלומן מיטן טויט פון אים — ווי דער טראַגיש שיקסל פון Oppenheimer אין תע״ל האָט בװיזן.

די מאָדערנע היסטאָריאָגראַפיע, בשּׁקלול זייער עקאָנאָמיע אין דעם פּאָליציאַל פינאַנץ־פעלד און בהעמודות זיך אויף זייערע קולטורעלע און רעליגיעזע דימענסיעס, האָט צוריקגעשטעלט די קאָמפּליקאַציע פון די פּאָטרעטן. צװישן דעם אַרכיוו וואָס שטעלט פעסט די פַקטן און דער זיכרון וואָס זיי דעפאָרמירט, איז די שטודיע פון יידן פון דער הויף אנאך אַ לאַבאָראַטאָריום אויף דערקלערן די פּיתְחס צװישן מינאָריטעט, מאַכט און סטאַט אין דער אייראָפּעיִשער מאָדערנער צײַט. זייער גרייטקײַט איז געװען אומפּאַרטיידיקט פון זייער טשמוקע; עס איז דאָס אַמביװאַלענץ וואָס מאַכט זיי צו אַן אָביעקט פון יין־אַ־שטענדיק־לעביקער היסטאָריע.