דער Golem און די ייִדיש־לעגנדן

די קאָנצעפטואַלע מאַטריץ פֿן גױלם איז אומצעשיידנדיק פֿון דער דערציילונג פֿן שאַפֿונג פֿן מענטש. אין בוך־הבריאה, דער ערשטער מענטש ווערט געפֿאָרמט פֿון שטויב פֿן ערד (adamah), דערנאָך בעלעבט דורך דעם אָטעם פֿון גאָט. די ריי — טויטע שטאָף צוּ ערשט, בעלעבונג דערנאָך — באַשאַפֿט דאָס מוסטער פֿון יעדער שאַפֿונג פֿן קינסטלעך געשאַפֿט וועזן: דער מענטש וואָס שאַפֿט אַ גױלם איז אַמיטײַטינג, אויף אַ קלענערער סקאַלע, דעם שאַפֿנדיקן הענט פֿן די גײטלעכקײט.

די רבֿנים־ליטעראַטור עקספֿלואַיץ די אַנאַלאָגיע קלאָר. אַ בֿרוּמענדיקער פּאַסאַדזש אין בבֿלי תלמוד, אין די מסכת Sanhedrin (38b), דערמאָנט אָדם אין דעם שטאַדיום ווו ער איז געווען נאָך בלויז אַ אַנפֿאָרמע מאַסע, אַ golem פּאַסתּיֿט פֿון שפּיץ צו שפּיץ פֿן וועלט איידער ער האָט באַקומען זיין נשמה [Talmud de Babylone, Sanhedrin]. דער טערמין דעזיגנירט דאָ דעם צװישנשטאַנד צװישן רויער שטאָף און פּול־געבילדעטן וועזן.

נאָך דעציזיוונער פֿאַר די שפּעטערע לעגענדע איז אַן אַנדער פּאַסאַדזש פֿון דער זעלבער מסכת Sanhedrin (65b), ווו עס איז באַרעכנט אַז דער אַמאָרא Rava האָט געשאַפֿן אַ מענטש און דעם אַװעקגעשיקט צו Rav Zeira; דער לעצטער האָט צו עם גערעדט אָבער דער מענטש האָט נישט קענען אַנטװאָרטן, Rav Zeira האָט פֿאַרשטאָנען אַז עס איז געווען אַ קינסטלעכע שאַפֿונג און האָט עם באָפֿאָלן צוריקצו זיין שטויב צוריק [Talmud de Babylone, Sanhedrin]. דער זעלבער פּאַסאַדזש באַרעכנט אַז Rav Hanina און Rav Oshaya האָבן געלערנט די Sefer Yetsira בערב שבת און האָבן זאָ געשאַפֿן אַ קאַלבל וואָס זיי האָבן געגעסן. די דערציילונגען, אַנטשטומט און ברעװ, שטעלן די גרונדלעגנדיקע עלעמענטן: די שאַפֿונג פֿן אַ וועזן דורך אַ חכם, זיין שטאָטיק מוטשקייט (סימן פֿן אומפּאָלקומענקייט פֿן די קינסטלעך מענטשלעכע שאַפֿונג פֿן דער גװעלט־אַרבעט), און די נוצן פֿן די מאָכטן פֿן שפּראַך און לעטערן [Encyclopaedia Judaica].

די אומזעֿנ־פֿן־שפּראַך פֿן דער גשיפּט פֿן Rava ווערט, אין דער טראַדיציע, אַ תאָלאָגיש רעקורענטער מאָטיף: בלויז די גייטלעכקייט געבט שפּראַך און די פֿארנונפֿטלעכע נשמה; דער מענטש, אַפילו דער הייליקסטער, קען נאָר אַ לעבנדיק אָבער שטום אָטאָמאַט שאַפֿן. די גרענץ צ מאַרקס די אומדורכדרינגלעכע פֿרענטיר צװישן דער מענטשלעך שאַפֿונג און דער גייטלעך שאַפֿונג [Scholem, On the Kabbalah and Its Symbolism].

דער טעקסט וואָס גרונדט די אַלגעמיין־טעכנישע דימענסיע פון דעם גולם איז דער Sefer Yetsira, דער „ספר יצירה" — דער „בוך פון דער פארמערונג" אָדער „פון דער שאַפונג" — אַ קורצע און רעצונדלעכע שריפט דערן דאַטירונג בלייבט דיסקוטירט (צווישן דעם III־טן און דעם VI־טן יאָרהונדערט לויט די הויפטמיינונגען פון פארשער). דער טראַקטאַט עקספאָניוירט אַ קאָסמאָגאָניע ווו גאָט שאַפט די וועלט מיטן הילף פון די צן sefirot און די צוויאונצוואַנציק בריוו פון דעם העברעאיש־אַלף־בית, קאָמבינירט, אַװגעווייגט און פּערמוטירט. די שפּראַך איז דאָ נישט אַ ארטיקל פון בעשרײַבונג פון דער רעאַלעטאַט, נאָר דאָס טוך אַלײן פון וואָס די רעאַלעטאַט איז אָפגעװעבט [Sefer Yetsira; Scholem, Kabbalah].

פון דעם קאָנצעפּט קומט אַראָפ אַ פּראַקטיק: אויב די וועלט האָט זיך אויסגעשאַפן דורכן בריווער, טאָן די הערשאַפט פון זייערע קאָמביناַציעס (tzerufim) גיט אַ שאַפערדיקע מאַכט אַנלאָג. די מיטלאַלטער־קאָמענטאַרן פון דעם Sefer Yetsira, זייער אַלץ דערציילן דאָס, וואָס קומט פון דעם קרײַז פון די Hassidei Ashkenaz (די פראָמע פון דײַטשלאַנד, XII־XIII יאָרהונדערטער), ווי Eleazar of Worms, אַנטװיקלען דיטײליירטע רעצעפּטן פאַר שאַפונג פון אַ גולם: אָפטרעטן אַ ירדעניש וואָס איז נישט טעראַפן געװorn פון קיין מענטש, פאָרמעווען אַ מענטשן־פאָרם, טאָן רעציטירן לויט שטרענג ניצן די קאָמביناַציעס פון בריווער אַסאָשיאַטעד צו דעם יוי־שם (ד"י), בײַ מאַכן דרײען יעדן בריוו פון דעם אַלף־בית מיט די בריווער פון דעם Tetragrammaton און די לגע־טאָן [Idel, Golem: Jewish Magical and Mystical Traditions on the Artificial Anthropoid].

Moshe Idel האָט שוין דערװיזן אַז דיזע טעכניקן האָבן אָפט בעשר וועניגער מיטל־ווילן צו פאַברִיצירן אַ דינער ווי צו אַנ מיסטיש־אַיניציאַטיש אַנטערנעמונג: די שאַפונג פון דעם גולם האָט געמאַכט אַ ריטואַל שו דיקן סטאַטוס וואָס דער אַדעפּט האָט וורקלעך סמענד אַלע געהיימנישן פון שאַפונג. די נאָכדיקע צעשטערונג פון דער קריאַטור דורכן רעציטירן פון די בריווער ין דער קעריק סדר האָט געברען אַ שטיל פון דעם ריטואַל [Idel, Golem]. עס איז ין דעם קאָנטעקסט אַז קומט אַראָפ דער בארימטער מאָטיוו פון דעם ווארט emet (אמת, „אמת") שריפן אױף דעם גולם אָדער אױף זיין שטירן: בײַ וישן אַװעק דער בריוו aleph, מען באַקומט met (מת, „טויד"), וואָס קענצלט די קריאַטור [Scholem, On the Kabbalah and Its Symbolism]. דער דיטעיל, שפּעט ין זיין סיסטעמאַטיש אַסאָשיאַציע צום שטירן פון דעם לײם, וועט ווערן אַ פון דעם דוירבאַרסטן עמבלעמס פון די לעגענדע.

איידער די לעגענדע האָט זיך פֿאַרפֿעסטיקט אין פּראַג, שרייבן עטלעכע דערציילונגען די באַשאַפֿונג פֿון גולמים צו חכמים פֿון מיזרח- און מיטל-אייראָפּע. די מסורה דערציילט אָנעקדאָטן פֿאַרבונדן מיט אַשכּנזישע קבליסטן, און איינע פֿון די פֿריִסטע היסטאָרישע פּערזענלעכקייטן מיט וועלכער אַ גולם ווערט פֿאַרבונדן איז דער רב Élie de Chełm (Eliyahu Ba'al Shem, XVIe יאָרהונדערט), אין פּוילן. לויט די דאָזיקע דערציילונגען זאָל דער גולם וואָס ער האָט געפֿורעמט האָבן אומגעמעסיק אָנגעוואַקסן, ווערנדיק אַ סכּנה, צווינגענדיק זײַן באַשאַפֿער אים צו פֿאַרניכטן דורך אַרויסרײַסן דעם נאָמען וואָס איז אַרײַנגעשריבן געוואָרן אין אים — דאָס לײַמגעפֿלעך פֿאַלנדיק דעמאָלט אויף אים אַרויף [Idel, Golem ; Encyclopaedia Judaica].

די דאָזיקע מסורות זענען וויכטיק ווײַל זיי גייען פֿאָר דעם צושרייבן צום מהר"ל און אַנטהאַלטן שוין נאַראַטיווע עלעמענטן — דאָס אומקאָנטראָלירטע וואַקסן, די סכּנה, דאָס נייטיקע אַרויסשאַלטן — וואָס וועלן שפּעטער אַריבערוואַנדערן קיין פּראַג. דער היסטאָריקער מוז דאָ האַלטן צוזאַמען צוויי רעגיסטערס: פֿון איין זײַט, דאָס דאָקומענטירטע עקזיסטירן פֿון דעם דאָזיקן היסטאָרישן פּערזאָן; פֿון דער אַנדערער זײַט, דעם לעגענדאַרן און מינדלעך-איבערגעלייגטן כאַראַקטער פֿון די וווּנדערטאָטן וואָס מע שרייבט זיי צו. די באַגעגעניש צווישן דעם אַרכיוו (וואָס באַצײַגט די מענטשן) און דעם זכּרון (וואָס שרייבט זיי נסים צו) באַשטימט פּונקט אַ כּרוצונגספּונקט [Idel, Golem].

דאָס מאָטיוו פֿון גולם ווי אַ הייזישן דינסטמאַן, שומר, אָדער אַפֿילו אַ כּוח וואָס גייט אַריבער זײַן האַרן, פֿאַרבאָגנט זיך אַזוי שריטווײַז. עס טראָגט אַן אַמביוואַלענץ: דאָס יצור פֿאַרמאָגט די מאַכט פֿון דעם חכם, אָבער אויך דעם מעגלעכן גאַווה פֿון יענעם וואָס באַנספּרוכט נאָכצומאַכן דעם בּורא, און די סכּנה אַז דאָס ווערק קען אַנטלויפֿן פֿון זײַן מחבר'ס קאָנטראָל. דאָזיקע מוסרדיקע אַמביוואַלענץ — וואָס וועט שפּעטער רעזאָנירן מיט די פֿיגורן פֿון Frankenstein און פֿון דעם כּישוף-לערלינג — איז פֿרי אַרײַנגעשריבן אין דער ייִדישער מסורה זעלבסט [Scholem, On the Kabbalah and Its Symbolism].

יהודה ליב בן בצלאל, דער מהר״ל, איז געווען אַ הערנדיקע היסטאָרישע פּערזענלעכקייט: אַ תּלמודיסט, פֿילאָזאָף, פּעדאַגאָג און אַ גרויסע ראַבינישע אויטאָריטעט אין פּראַג פֿון ס׳סוף פֿון זעכצנטן יאָרהונדערט, מחבר פֿון אַ באַטרעכטלעכן טעאָלאָגישן ווערק, אַנטערגעגראָבן אין דעם אַלטן ייִדישן בית־עולם פֿון דער שטאָט. זיין שם פֿאַר אַ גרויסן חכם, און זיין אָנגענומענע נאָענטשאַפֿט מיט דעם הויף פֿון קייסר Rodolphe II, האָבן אים צו אַ נאַטירלעכן מאַגנעט פֿאַר לעגענדעס געמאַכט.

אָבער — און דאָס איז איינס פֿון די מערסט פֿעסט אָנגעוויזענע פּונקטן פֿון דער מאָדערנער פֿאָרשונג — עס איז גאָרנישט אין די שריפֿטן פֿון מהר״ל אַליין, ניט אין גלייכצייטיקע אָדער גלייך נאָכגייענדע מקורים, וואָס פֿאַרבינדט אים מיט דעם בנין פֿון אַ גולם. די שייכות פֿון מהר״ל צום גולם פֿון פּראַג דערשיינט אין מקורים ערשט אַרום ס׳סוף פֿון אַכצנטן יאָרהונדערט, און בעיקר אין ניינצנטן יאָרהונדערט — כּמעט צוויי הונדערט יאָר נאָך זיין טויט [Scholem, On the Kabbalah and Its Symbolism; Idel, Golem]. Gershom Scholem האָט אונטערגעשטראָכן, אַז דאָס איז אַ שפּעטע צולייג וואָס שטיצט זיך אויף קיין יסוד אין דער היסטאָרישער ביאָגראַפֿיע פֿון דעם רב [Scholem].

די לעגענדע, אַזוי ווי מיר קענען זי, דערציילט אַז מהר״ל האָט באַשאַפֿן אַ גולם — אָפֿט גערופֿן יאָסעלע (אָדער יאָזעף) — צו פֿאַרטיידיקן די ייִדישע קהילה פֿון פּראַג קעגן עלילות דם און די בעגלייטנדע אַקטן פֿון גוואַלד. דער גולם האָט פּאַטרולירט, שפּינעכצן אויפֿגעדעקט, און דערנאָך — ווען זיין אַמט איז פֿאַרענדיקט אָדער ווען ער איז אַ סכּנה געוואָרן — איז ער אויסגעשאַלטן גוואָרן, און זיינע איבעריקייטן זיינען אַוועקגעלייגט גוואָרן אויפֿן בוידעם (גניזה) פֿון דער אַלטנייע שול (Altneuschul), ווו קיינער וועט ניט צוטרעטן. דער דאָזיקער נאַראַטיוון קערן פֿאַרבינדט אַלטע מאָטיוון (בלעב דורכן שם, סכּנה פֿון דער באַשעפֿעניש, אויסשאַלטונג) מיט אַ נייער פֿונקציע: דעם קאָלעקטיוון שוץ פֿון אַ פֿאַרפֿאָלגטן קהילה [Encyclopaedia Judaica].

דער היסטאָריקער וועט דעריבער באַצייכענען דאָס דאָזיקע קאַפּיטל ווי אַ קאָנדזשעקטורירטן צונויפֿטרעף: אַ ווירקלעכע היסטאָרישע פּערזענלעכקייט, אָבער מיט אַ לעגענדאַרן צולייג, וועמענס פּינקטלעכן אָנהייב און מאָטיוואַציעס זיינען לאַרגעמענטל היפּאָטעטיש — אפֿשר דאָס ווונטש, אין אַ צייט פֿון אויפֿלעבנדיקן אַנטיסעמיטיזם, צו באַגאָבן דעם פֿאַרגאַנגענהייט מיט אַ איבערנאַטירלעכן היטער.

דער פּאַסיוונדיקער וומענדונגספּונקט אין דער קריסטאַליזאַציע פון דעם גאָלעם פון פּראַג איז געווען אין 1909, ווען דער רבי Yudel Rosenberg האָט אַרויסגעגעבן אין עברית אַ זאַמלונג מיטן טיטל Nifla'ot Maharal („די ניפלאָאות פון דעם Maharal"), וואָס ער האָט פאַלשלעך פּרעזענטירט ווי אַ אַלטער מאַנוסקריפט וואָס איז געפֿונען געווארן, געשריבן דורך דעם זון־אין־געזעץ פון דעם Maharal. עס איז אין וויקליכקייט אַ וואַרק פון פיקציע וואָס איז צוזאַמנגעשטעלט געווארן דורך Rosenberg אַליין [Idel, Golem ; אוניווערסיטעטן־פֿאָרשונג וועגן Yudel Rosenberg].

עס איז דיזער בוך וואָס האָט פֿעסטגעהאַלטן דעם וויכטיקן טיל פון דעם קאַנאָנישן תערג וואָס איז הייַנט פֿאַרשפּרייט: דער מאָטיוו פון שוצן קעגן אַקוזאַציעס פון איצל־מאָרד, דעם נאָמען פון דעם גאָלעם, דעם ריטואַל פון אַנימאַציע און דעזאַקטיווירונג, און דעם פּראַגער דעקאָר. דער ערפֿאָלג פון דעם בוך איז געווען באַנעמעוודיק און זיינע אויספֿינדונגען זיינען געווען גיק אַנגענומען ווי אַ אַלטמאָדישע טראַדיציע, וואָס איללוסטרירט אַ צו הערנדיק פֿענאָמען: אַ נייַערע ליטעררישע שאפֿונג וואָס איז צוריקגעװאָרפֿן אין אַ ווײַטן פֿאַרגאַנגנשaft און אׁװאס ווערט אַנגעזען ווי פֿאָלקלאָרער אָרעלטער [Idel, Golem].

אין גלייכן צייט האָט די דײַטשרעדנדיקע קולטור זיך אָנגענומען דעם טעמע. דער ראָמאַן Der Golem פון Gustav Meyrink, אָרויסגעגעבן אין 1915, טראַנספּאָזירט דעם מאָטיוו אין אַ כלומהדיקע און אַנגשטיקע פּראַג, מאַכנדיק דעם גאָלעם צו אַ פּסיכישע און פאַנטאַסטישע פיגור מער ווי אַ קהלּנו־שוצער. אין קינאָ, דער רעזשיסאָר און אַקטיאָר Paul Wegener האָט געווידמט מערערע פילמס צום טעמע, דרונטער דעם באַרימטן Der Golem, wie er in die Welt kam (1920), אַ גרויס וואַרק פון דײַטשן עקספּרעשאָניזם וואָס האָט דויערהאַפֿט אויפֿגעצװוּנגן דעם ვიזואַלן בילד פון דער טאָנערנער שעפֿונג [געשיכטע פון עקספּרעשאָנישן קינאָ]. די וואַרקן האָבן טיף באַװילnט דעם מערב־אַװעסטערן דימיעז פון דער קינסטליכער שעפֿונג, פון דעם Frankenstein־מאָנסטער ביז אַווטאָמאַטן און ראָבאָטן פון דער ייַנציע־פֿיקציע.

דער גולם איז נישט בלויז אַ ספור: ער איז אַן אָפּעראָטאָר פֿון דאַנקן. אין דער יידישער טראַדיציע שטעלט ער דער שאָלה פֿון דער גרענעץ צווישן דעם מענטשן און דעם געטלעכן, צווישן דער מטעריע און דעם גייסט, צווישן דער שעפֿן־שכל און דעם שטילקייט פֿון דער קריאָטור. ער שטעלט דער שאָלה פֿון דער אַנטוואָרטונג פֿון דעם שאַפֿער צו דעם, וואָס ער האָט הערלאָפּן געמאַכט — אַ טעמע וואָס די מאָדערנער צייט, אין דער עפּאָך פֿון קיינטלעכער אינטעליגענץ און פּראָמעטיק, האָט צוריקדעצוקט דער שאַרפקייט. פֿילע צייטגנישע קאָמענטאָרן זעען אין דעם גולם אַ פֿאָראָסיגונג פֿון דן עטישן דעבאַטן וועגן קינסטלעכע שנויות [Sherwin, The Golem Legend: Origins and Implications].

אַוף דער רעליגיעז פּלאַן פֿירט די לעגענדע אויך אַ לער פֿון פֿאָרזיכטיקייט: די שאַפּונג פֿון דעם גולם, אין דעם קאַבאַליסטישן קוילן, בלייבט אַ אַקט אַריינגעמען פֿאַר די גרעסטע חכמים, אומגעבן פֿון זעה־צייכנס, כי ס׳איז מעלה־פליכט מיט הובריס. די שטומע קריאָטור דערמאָנט אייביק אַז בלויז גאָט גיט דער זעל שפּרעכנדיק [Scholem ; Idel].

אַוף דער קולטור־פּלאַן איז דער גולם פֿון Prag געוואָרן אַן אידענטיטעטשיק און טוריסטיק סימבאָל פֿון דער שטאָט, אַ סימבאָל פֿון דער יידישער קעגנשטאָנד קעגן דער אַנטיזעמיטיזם, און אַ אונעשיקטליכע קוויל פֿון ינספּיראַציע פֿאַר דער ליטעראַטור, דער טעאַטער, דער קאָמיקס און דער קינאָ. די פּערזאָנאַזש ציר־קולאַנט יעצט ווייט הינטן דעם יודאַיזם, אָבער זי באַהאַלט, פֿאַר וועמען עס קענט די שיכטן, דער אָנדענק פֿון דער מיסטישער אָריגין — דאָס פֿון אַ טויזנט־יאָריקער הרהור וועגן די קראָפט פֿון די בריוון און די גרענעצן פֿון דער מענטשלעכער שאַפּונג [Sherwin ; Idel, Golem].

די געשיכטע פון גולעם איז די געשיכטע פון אַן לאַנגן פארשטעלונג: פון אַן קאַנצעפּט (די אומפארמיקע מעטעריע פון תהילים ק״לט) קײן אַ מיסטיש אירפאָרונג (די טעכניקן פון Sefer Yetsira און פון Hassidei Ashkenaz), דאַנן קײן אַ קהלתית לעגענדע (די אַשכנזישע חכמים, Élie de Chełm), און לעצטלי קײן אַ מאָדערנער מיטוס (דער Maharal פון Prague, פֿעסטגעשטעלט דורך Rosenberg אין 1909 און פֿארשפּרייט דורך Meyrink און Wegener). בײַ יעדער שטופע האַט זיך דער מאָטיוו אויפגעלאָדן מיט זינעם: קוח פון לעטערס, גאַאווה און גרענעץ פון מענטשן, שוּם פון אַן בדוקן פאָלק, אַנגשט פון די שtrophy וואָס אַנטלויפֿט איהר שאַפֿער.

די לעקציע פון דער היסטאָרישער פֿארשונג איז דאָפּלוויקט. אויף אַיין זײַט, דער גולעם איז אָטענטיש אַנקערד אין דער עלטסטער און טיפּסטער יידישער דעמקנוּת. אויף אַנדערער זײַט, זײַן בערימטסטער פאָרם — דער שוּם פון Prague אַנימירט דורך דעם Maharal — איז אַ שפּעטער בילדונג, וואָסן אַרכיוו קײן שום אַטעסטישן נישט פּוטם פון באַציוונג צום היסטאָרישן רבן. צוציגן דזי דיסטינקציע שטאַרקט ניט דער לעגענדע: זי אָפּדעקט סטאַמדיק ווי אַ קהל פאָרמט זײַ אייגן זאַכּרון, ווי די פֿיקציע ווערט טראַדיציע, און ווי אַ האַוף פון האָניק קען טראָגן, דורך די יארהונדערטער, דעם שווער פון די האָפנונג און דער פֿורכט פון אַ פאָלק.