די קולטור־בּײַטרײג און ווישנשאַפטלעך אַדווײנסמענץ צום וועלט

דער ערשטער דויעריק ביתראג פֿון אַלטער יידישקייט צו דער וועלט איז געווען טעקסטואַל און קאָנצעפּטואַל. די העברעאיש בייבל, אַוועקגעארבעט און פֿעסטגעשטעלט איבער מערערע יאָרהונדערטער, האָט דער מענשהייט אַ קאָרפּוס קוואַל געלאַסן — נאַרעטיוו, פּאָעטיש און יורידיש — דעסן השפּעה איז דורכגיק אָוווער די גבולות פֿון יידישקייט [Encyclopaedia Judaica]. זיין גריכישער איבערזעצונג, דער Septante, געמאַכט אין Alexandrie פֿון דער דריטער יאָרהונדערט פֿאָר אונזער טקופֿה אַן, שטעלט אַיין פֿון די ערשטע גרויסע אַקטן פֿון אינטערקולטוראַלער טראַנסמיסיע אַרײַן: אַ סעמיטישער טעקסט געמאַכט צוגענגליך די העלעניסטישע וועלט, וואַס ווערט שפּעטער די סקריפּטוראַלע באַזע פֿון געבוירנדיקע קריסטלעכע קהילות [Emanuel Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible].

אין Alexandrie אַפֿילו, Philon (עטוואַ 20 פֿאָר אונזער טקופֿה – 50 נאָך אונזער טקופֿה) אונטערנומען דער ערשטער גרויסער פּרובירונג פֿון סינטעזע צווישן ביבלישער מחשבה און גריכישער פֿילאָסאָפיע, באַזונדערש פּלאַטאָניק און סטאָיק. זיין אַלעגאָריש מעטאָד און זיין מדורוג אויף דעם Logos האָבן אויסגעיבט אַ ערנסטע השפּעה אויף קריסטלעך פּאַטריסטיק, וואַס האָט זיין שום פֿעארשטאָרן דעמלט מען די ראַבינער טראַדיציע האָט עס גנצים האַלט אַ צווייטמאָל [Encyclopaedia Judaica ; David T. Runia, Philo in Early Christian Literature].

דער צווייטער שטוימער איז געווען די אַנטוויקלונג פֿון אַ יורידיש און הערמענעוטיש קולטור פֿון אַ סילטנער סאָפֿיסטיקאַציע. די Mishna, קאָמפּילירט אַרום 200 אונזער טקופֿה, דעמאָלט די Talmuds פֿון Yerushalayim און Bavel, האָבן אַוועקגעארבעט מעטאָדן פֿון טיפּן־זיכל, קאָנטראַדיקטאָרער ארגומענטאַציע און קאַזואיסטיק וואַס שטעלן אַ דענקמאָל פֿון יורידישער געדאַנק אָוס דער שפּעטער אַלטקייט [Encyclopaedia Judaica]. אָן צו קרעדיטן אַז די מעגילות האָבן דיריקט גאַלאַנדורגעבן די מאָדערנע רעכטן, די היסטאָריקער אַנערקענן אַז זיי צייגן אַ דיסציפּלין־סאָף — דער קונסט צו דיספּוטירן אַ נאָרם, צו יערארכיזירן די אָטאָריטעטן, צו אַרוממאַכן די מינאָריטעט־מיינונג — דעסן קולטוראַל פּאָסטעריטעט איז געווען טיף אינערהאַלב די קהילות וואַס האָבן עס געלעבט.

עס איז אין דער מוסלימישער ספפַרד פֿון די X-XII יארהונדערטער, און דערנאָך אין די קריסטלעכע קיניגרייכן, אז זיך אַנטפּלויט איינער פֿון די מערסט אָפּגערופּענע בייטרעגן. אין אַ סביבה וואו אַראַביש האט געדינט אלס געלערנטע שפּראַך, האָבן יידישע גלומים פֿולשטענדיק נאָמנגנומען טייל אין דער וויסנשאַפטלעכער לעבן. Hasdaï ibn Shaprut, אין Cordoue אין די X יארהונדערט, איז געווען דאָקטאָר און דיפּלאָמאַט; ער האט, מען זאָגט, בײַגעטראָגן צו דער ריװיזיע פֿון דער אַראַביש איבערזעצונג פֿון דער Materia medica פֿון Dioscoride [Encyclopaedia Judaica].

די דאָמינאַנטע פיגור בלײַבט Moïse Maïmonide (1138-1204), געבוירן אין Cordoue, געשטאָרבן אין Cairo. דאָקטאָר פֿון דעם וויזיר און מחבר פֿון מעדיצינישע טרעקטאַטן אין אַראַביש וואס זענען פֿארשפּרײט געווען איבער דער גאַנצער מיטלנדלענדישער וועלט, ער איז געווען פֿרעיליך איינער פֿון די גרעסטע פילאָסאָפן פֿון מיטן אַלטער. זיין Guide des égarés, געשריבן אין אַראַביש און דערנאָך איבערזעצט אין העברעיש און לאַטיין, האט געזוכט צו פֿאַרעיניקן די ביבלישע אַפֿענבארונג און דער אַריסטאָטלישער פילאָסאָפיע; זיין השפּעה האט זיך אַרױסגעשטרעקט צו קריסטלעכע דענקער ווי Thomas d'Aquin און Albert le Grand [Encyclopaedia Judaica; Sarah Stroumsa, Maimonides in His World]. זיין קאָדעקס פֿון געזץ, דער Mishné Torah, בלײַבט אַ הויכשטע שפּיץ פֿון יידישע רעכטלעכע דעמקות.

אין אַסטראָנאָמיע, Abraham bar Hiyya (XII יארהונדערט) און שפּעטער Abraham Zacuto (XV-XVI יארהונדערטער) האָבן געשפּילט אַ אַלט־ווexciting ראָלע. Zacuto, פּראָפעסאָר אין Salamanque, האט קאָמפּאָניִרט אַסטראָנאָמישע טאַבעלן (דער Almanach perpétuel) און פּערפֿעקשאָנירט נאַװיגאַציע־אינסטרומענטן; זיינע ווערק זענען געברויכט געווארן פֿון די פּארטוגעזישע שיפֿערס פֿון דער צײַט פֿון די גרויסע דיסקוװעריז [Encyclopaedia Judaica]. אַ מאָל אָיך, די היסטאָריקער שטײַט: די גלומים האָבן נישט געשאַפן אַסטראָנאָמיע ex nihilo, אָבער זיי האָבן איבערגעברענגן און אַװיאָנירט אַ ירושה גרעקאָ-אַראַביש, עס מאַכנדיק אָפּערַַציע אַרױסנוצנדיק פֿאַר נײַע ניצן.

דער צענטראלער קאַפיטל פון כל געשיכטע פון איבערגעבן איז דער פון די איבערזעצער. נאָך די אידערגאָרערונג פון Tolède אין 1085, איז די שטאָט געוואָרן אַ מיטל קו דעם דער אַראַביש, לאָטיין, העברעיש און קאַסטיליאַן. יידישע איבערזעצער האָבן דאָרטן געשפילט אַ ערזעץ־לאָז ראָלע פון אומשטאָפערס, מעסט איבערגעבן מינדליך פון אָראַביש אַרויס צום רוממאַן, וואָס אַ קריסטלעך קלערק האָט דערנאָך שטעלט אַרײַן אין לאָטיין [Encyclopaedia Judaica ; Gerhard Endress].

די דינאַסטיע פון Ibn Tibbon, אין Lunel און Montpellier אין די XII-XIII יארהונדערטער, מעגן דער זיין בערוף. Judah ibn Tibbon, געהייסן „דער פאָטער פון די איבערזעצער", און זײַן זון Samuel האָבן איבערגעבן פון אָראַביש אַרויס צום העברעיש די גרויסע פילאָסאָפיע־ און וויסנשאַפטלעך אָפּוסן, דער מחבר פון Maimonides [Encyclopaedia Judaica]. צו דעם דאַנק פון דעם בעמיהן, גריכיש טעקסטן - פון Aristotle, פון Galen, פון Euclid אָדער פון Ptolemy - ווער פארלוירן אין מערב - קאָמען צו אַ ייראָפעיש אוניווערסיטעטן דורך דער דאָפּלט־אַדער פון אָראַביש און העברעיש. אָן דעם קייטן פון איבערגעבן, די ינטעליגענץ־רענעסאַנס פון די XII יארהונדערט ייראָפעיש וואָלט זײַן ווער אַנמעגלעך [Gerhard Endress, The Transmission of Greek Learning].

מע דארף אַ פּוקטן דאָ דער קאָלאַבאָראַטיוו קעראַקטער פון דעם אונטערנעמן: די איבערגעבן איז נישט געווען דער אָפּרוס פון אַ איינציקער קאָמיוניטעט, נאָר פון אַ דיאַלאָג צווישן געלערנטע מוסלימישע, יידישע און קריסטלעך. דער סּפּעציפיש יידישער ביטראָג איז ליגן אין דעם פונקציע פון שפּראַך־ און קולטור־מעדיאַציע, מאָגליך געווען דורך די דיאַספּאָרה־פּאָזיציע.

די פּאָליטישע עמאַנציפּאַציע פון יידן אין אייראָפּע, אָנגעהויבן פון שפּעט־אַטemos־יאָרהונדערט, עריינערט אַקסעס צו אוניווערסיטעטן און אַקאַדעמיעס. אָבער שוין אין זיבנטן יאָרהונדערט האָט Baruch Spinoza (1632-1677), פון דער סעפֿאַרדית קהילה אין Amsterdam, געלייגט עטליכע יסודות פון מאָדערנער ביבליש־קריטיק און ראַציאָנאַליסטישער פּילאָסאָפיע, אַל כּלל קאָסטן זיין חרם דורך זיין אײגן קהילה [Encyclopaedia Judaica ; Steven Nadler, Spinoza: A Life].

אין נײנצנטן און צװאָנציקstן יאָרהונדערט האָבן יידישע חוקרים געשפּילט אַ באַמערקנישע ראָלע אין דער אַנטװיקלונג פון די וויסנשאַפטן. אין פיזיק האָט Albert Einstein אומגעכאַפּט דעם באַגריף פון פּלאץ און צײַט. אין פּסיכאָאַנאַליזע האָט Sigmund Freud געגרינדט אַ נײַע דיסציפּלין. אין מאַטעמאַטיק האָט Georg Cantor דערװיקלט די תיאָריע פון קאָלקשנז, און Emmy Noether האָט טרַאנספָרמירט אַבסטראַקטע אַלגעברע [Encyclopaedia Judaica]. די סטאַטיסטיקן וועגן Nobel־פּרײַזן בעדרױען אַ בנוגע־באַמערקנישער אַנװעזנדקײַט פון לויקטן יידישער הערקונפּט, ניט צוריקגעצאָלן מיטן דעמאָגראַפיש גוויכט פון די קהילות אין שאלה [Encyclopaedia Judaica].

דער היסטאָריקער דאַרף אָבער זיך היטן פון יעדער עסנציאַליסטישער אינטערפּרעטאַציע. דיזע בלי־שׂחקות ערקלערט זיך דורך סאָציאַלע און היסטאָרישע פאַקטאָרן: אַ טאַוזנטיאָרישע טראַדיציע פון לערנען און ליטעראַציע, אורבאַניזאַציע, דער שנײיג אַראָפּ־קלימערעדיקײַט דורך וויסן אין סאָציעטעטן ווו אַנדערע וועגן זײַנען געשלאָסן געבליבן, און די פּלוצלינגע באַגעגנונג פון סך־הכל געלערנטע קהילות מיטן מאָדערנע וויסנשאַפטלינגער ינסטיטוציעס. דאָס איז ניט אַנ ערקלערונג דורך „גענדי", נאָר דורך היסטאָריע.

די אופברענגונים בלײַבן נישט בגבול פֿון דער ווישנשאַפֿט. אין ליטערַטור האָט דער גאָלדענער זמן פֿון די סעפַֿרדים געטראָגן צו אַ ווידערבליענדיקונג פֿון העברעיִשער שירה מיטן Solomon ibn Gabirol, Juda Halévi און Abraham ibn Ezra, וואָס האָבן אַדאַפטירט די ערַבישע מעטערן צום לשון־הקדש [Encyclopaedia Judaica]. אין דער מאָדערנער טאָג האָבן שרײַבער ווי Heinrich Heine, Franz Kafka, Marcel Proust — דורך זײַן מוטער —, Paul Celan און Saul Bellow דער קולטור פֿון אייראָפּ און אַמעריקע טיף בּאַרירט [Encyclopaedia Judaica].

אין מוזיק איז די בײַטראָג געװען ונדערטשלאַגן, פֿון דעם קאָמפּאָניסט Felix Mendelssohn אין דער XIX־טער יאָרהונדערט בּיז צו די גרױסע שטאָלנס פֿון דער מוזיק פֿון דער XX־טער יאָרהונדערט, דורך די ליטורגישע טראַדיציע און די פֿאָלקס־מוזיק קלעזמער, געבוירן אין דעם אַשכּנזים קהילות פֿון מזרח־אייראָפּ [Encyclopaedia Judaica]. אין אַמעריקע האָבן קאָמפּאָניסטן ווי George Gershwin און Irving Berlin אַ הוֺפטיקע טײל פֿון אַמעריקאַנער פֿאָלקס־מוזיק שעפֿן.

דאָ מער נאָך מוז מען זײן פֿאָרזיכטיק: די שעפּער פֿאָרן אַ סך צו איהרע לאַנד־קולטורן ווי צו אַ יִדיש־שטאַם, און גרײַף פֿון זיי האָבן צו יִדישקײַט אַ ווײַטער, קאָנפֿליקטגעװאַלטיק אָדער בלױס־קולטורעל־וואָס־וװער־זי־זינען־קערן־בּליקטן. זײער שאַפֿן דערמעגן צו אַלגעמײַן אַנטװערט; װאָס דער היסטאָריקער קען שמערקן, ס׳איז די בּלַײַבענדע פֿרוכטבארקײט פֿון דער פֿאָרביינדונג צװישן אַן אַרבערגעניסטער עמפֿיַנדונג און די קונסט־שפּראַכן פֿון זײער צײַט.

דער XXטן יאָרהונדערט זאָג קאָנווערגיִרן אַזוי טראַדיציעס אין אַ נייַ קײדער. דער ווידער־אָנבויַ פון העברעיִש ווי גערעדט שפּראַך, געטראָגן דוּרך Eliézer Ben-Yehuda, איז אַ לינגװיסטיש פענאָמען אָן אַ וואַּריִ שטאַרק עקװיוואַלענט: דער פֿאַרװאַנדלונג פון אַ שפּראַך פון תּפּילה און לערנען אין לעבנדיקע שפּראַך פון תּמיד־טאָג און ווישנשאַפט [Encyclopaedia Judaica]. פֿאָרשונגס־אַנשטאַלטן האָבן זיך אַנטװיקלט, און עטלעכע פֿאָרשער וואס אַרבעטן אין Israël האָבן בקבלה Nobelprayz אין פּלעצער ווי כימיע און עקאָנאָמיק, למשל פֿאַר אַרבעטן וועגן קװאַזי־קריסטאַלן אָדער דיגראַדאַציע פון פּראָטיינס [Encyclopaedia Judaica].

באַגלײטן, די קאָנטעמפּאָראַרער דיאַספּאָרעס, אין צפון־אַמעריקע, אין אייראָפּע און אַנדערוואָס, בלײַבן שפּורער פון אינטעלעקטואַלער און קונסט־שאַפן. דער שטרוקטור־אַנטיילנדיקער כּיסרון בלײַבט דער זעלבער ווי אין Toledo: אַ צירקולאַציע, אַ דיאַלאָג, אַ ראָל פון מיטלער צװישן וועלטן. די קאָנטיניואָטעט פון אַז פֿאָנקציע פון דרײַער, דורך אַזוי פילע בריכן און קטאַסטראָפאַס — אונטער יענע דער Shoah, וואס האָט אונטערגיק אַ ריזיק טײל פון אַז קולטור אין אייראָפּע — קונסטיטואיט מוטן די גערעכטסטע באָבאַכטונג וואס דער היסטאָריקער קען אָיסשפּרעכן.

צום דרך זה, לַיִן שֶׁל עִקְבִיּוּת מִשְׁתַּלֶּקֶת. אַין לְהַצְמִית אֶת הַתְּרוּמוֹת הַיְּהוּדִיּוֹת לַתַּרְבּוּת וּלַמַּדָּעִים הָעוֹלָמִיִּים לְרִשְׁמַת שֵׁמוֹת זוֹהֲרִים וְלִסִפּוּר תִּפְאֶרֶת לְאוּמִית. אֶפְשָׁר לַהֲבִין אוֹתָן כְּמִשְׁךְ אָרוֹךְ שֶׁל הַעֲבָרָה : שְׁמִירַת טֶקְסְטִים קַדְמוֹנִים, תַּרְגּוּם יִרְשׁוֹת זָרוֹת, בְרִירוּת בֵּין תַּרְבּוּיּוֹת, וּשְׁפָּעוּת שֶׁל מִוְדַע שֶׁהוּא תָּמִיד קִבּוּצִי. הַמַּעֲמַד הַדִּיאַסְפּוֹרִי, שֶׁהִכְרִיחַ אֶת הַרְבַּגּוֹנִיּוּת הַלְּשׁוֹנִית וְאֶת הַמִּשְׁקָם הַקָּבוּעַ עִם הַזּוּלַת, יִצַּר קְרִיאָה שֶׁל קִשְׁרוֹן קוֹטֵב עַל פְּנֵי הַדּוֹרוֹת, מֵהַסֵּפְטוּאָנְטָה שֶׁל אַלֶּכְסַנְדְּרִיָּה עַד לַמַּעְבָּדוֹת הַעֲכְשָׁוִיּוֹת.

הַיּוֹשֶׁר הִיסְטוֹרִי מַחְיֵב לַהֲבְחִין בִּבְלִי הַפּוּגוֹת בֵּין הַנִּקְצוּף לַמּוּעֲבָר, וּלְאַל־פַּעַם לִשְׁנוֹת אֶת שֶׁיִּשׁ לִמְסוּרוֹת אֲחֵרוֹת. מַה שֶׁהַנּוּשָׁא הַזֶּה נִשְׁמַר לִהְרוֹת אֵינוֹ הַחֲזַקוּת שֶׁל תַּרְבּוּת אַחַת, אֶלָּא פִּרְיוֹנִיּוּת שֶׁל עֲמָדָה : זוֹ שֶׁל מִי שֶׁחַי בֵּין עוֹלָמוֹת וְתוֹרֵם לְקִשּׁוּרָם. בְּתוֹךְ תַּפְקִידוֹ שֶׁל קִשְׁרוֹן, לֹא פַּחוֹת מִבְּתוֹךְ הַיְּצִירוֹת עַצְמָן, שׁוֹכֶנֶת הַתְּרוּמָה הַיַּשְׁמַר לְמִוְדַע הַמְּשׁוּתָּף שֶׁל הָאֱנוֹשׁוּת.