Emmanuel ben Salomon de Rome. Commentaire sur les Proverbes (extraits)

עמנואל בן שלמה נולד ברומא בערך בשנת 1261, בתוך קהילת יהדות רומא — אחת הקהילות היהודיות העתיקות ביותר ובעלות ההתיישבות הרציפה ביותר באירופה. מקורות העיון חלוקים מעט בנוגע לתאריכים: ה־Encyclopædia Britannica מציבה את לידתו בסביבות 1260 ואת פטירתו בסביבות 1328, ורואה בו משורר עברי שחי בעיקר ברומא, המוחשב כמייסד הכתיבה השירית החילונית בעברית. אותו מקור מוסיף כי ככל הנראה היה מורה נודד במקצועו, וסופר עברי פורה.

ביוגרפיה זו נושאת מידה ניכרת של אי־ודאות, שההיסטוריוגרפיה למדה להכיר בה. ההנחה שכיהן בתפקיד בכיר בקהילה לא הוכחה, וכמוה ההשערה שהיה רופא. נסיבות עזיבתו את רומא נותרות פתוחות: עמנואל עזב את רומא מטעמים בלתי ידועים, אך ייתכן שעזיבתו קשורה לצו הגירוש הפאפאלי שהוטל על הקהילה בשנת 1321.

תהילתו הספרותית נסמכת בראש ובראשונה על קובץ הפרוזה החרוזה שלו. יצירתו המפורסמת ביותר של עמנואל היא אוסף המקאמות שלו בעברית, מחברות עמנואל. יצירה זו, שורשיה נטועים עמוק בתקופתה, נכתבה בהקשר משתנה: מחברות עמנואל הן אוסף של עשרים ושמונה פרקים בעברית, בפרוזה חרוזה ובשירה, שכתב המשורר והפילוסוף האמטורי עמנואל מרומא בעידן של שינויים מדיניים מהירים באיטליה של סוף ימי הביניים. הפרק האחרון, בפרט, ממחיש את חדירוּת עמנואל לספרות הגדולה של ימיו: הפרק המסיים, מחברת הגיהינום והעדן, בדומה לקומדיה של Dante, מתאר את ביקוריו של עמנואל בגיהינום ובגן עדן.

סופר זה — משורר חילוני, סאטיריקן ופרשן כאחד — מגלם דמות של גשר בין שני עולמות: עולם המסורת היהודית ועולם התרבות האיטלקית הנוצצת לחיים.

זאָלאַנג דער פּויעטישער גלאנץ האָט פארשאטן די אַלע אנדערש, האָט עמנואל געווען אַ ביבליקאַל קאָמענטאַטאָר פון גרויסער פראַכט. זאָלאַנג עמנואל פון Rome איז בעלכל באַקאַנט פֿאַר זיינע Maḥberot Immanuel, האָט ער אויך געשריבן אַ סדרה פון קאָמענטאַרן וועגן די מערשטע ספרים פון דער העברעיִשער ביבליע, אַרויסגערעכנט די Mishlé. די רעפֿערענץ קאַטאַלאָגן באַשטעטיקן דעם אַמפאָר: צווישן זיינע אנדערש שטודיעס געפינט מען קאָמענטאַרן וועגן כּמעט די גאנצע ביבליע, אין וואָס עמנואל ערקלערט בעלכל דעם פּשוטו שׁל מִקְרָא, בזה אַז ער בירט אַנקלופן אַלעגאָריש, פילאָסאָפיש און מיסטיש אינטערפּרעטאציעס.

דער צווייטער אַספּעקט — ליטעראַל און שׁפּעקולאַטיוו — מאַכט אַ סימן פון זיין עקסעטיקאַל מעטאָד. לויט די קאַטאַלאָגיש בעשרײַבונגען, אין אַז האָט עמנואל אָפּגעטיילט זיין וויַזונג פון ביבליש פּסוקים אין צוויי טיילן, האָט ער געקענט איצטער אויך צו פֿארקלערן דעם טעקסט און אַנביתן זיין אייגענער פילאָסאָפיש זעהונג. ער האָט געמאַכט ערשטנס אַ שטרענגער גראַמאַטיקאַל פּרוביערונג פון דעם פּסוק, און דען, אין דעם צווייטן טיל פון זיינע קאָמענטאַרן, האָט ער דאָס אינהאַלט געעקספּליצירט לויט אַ פּשוטו שׁל מִקְרָא, פילאָסאָפיש און אַמאָל סינגוליער פּערזאָנליך פּערספּעקטיוו.

דעם צוויטיל שׁטרוקטור וויזט דעם אינפֿלוס פון דער ראַציאָנאַליסטיש יהודיש-סעפֿאַרדיש און מיימאָנידיש שׂטראָמונג וואָס האָט דורכגעטריבן דעם יידיש איטאַליע. עמנואל, אַ דאָורכדיקער לייזער פון פילאָסאָפיע, האָט אינקאָרפּאָרירט אין זיין עקסעגעזע אַ עכטער קוריקולום אינטעלעקטואַלי: מען זעט אין זיין פּויעטיש שׁאָף אַ לאנגע ליסטע פון פילאָסאָפיש טעקסטן וואָס ער האָט געלעזן, גלייכוואַרטיק צו אַ לערנשפּראָגראַם פון מיימאָנידע אָפּגעקוקט. זיינע ביבליש קאָמענטאַרן טראָגן אויף זיך די שפּור פון דער הכשרה: מען זעט דאָרטן דעם פילאָסאָף אין אַרבעט, אַזוי אין זיין קאָמענטאַר וועגן Tehilim, וואָ ער ערקלערט דעם פּראָצעס פון דער קאָנטעמפּלאַציע פון די סעפּאַרייטיד ינטעלעקטן אין זיין גלאָז פון Tehilim 18 און 19.

זיין הײל פון חַכַם עקסעטיקאַל איז געווען אָנגערעקנט צו זיינע זמן און אויך אין דער שפּעטער עדות. אַ לערנשפּרינק בעשטעטיקט דאָס: אאַז די Maḥberot זיינען געווען פֿאַר קיין אַנדערע פּריימעריגע בשׁופה, האָט עמנואל אויך געווען גוט באַקאַנט אַלס ביבליקאַל קאָמענטאַטאָר, ווי אַ צוויטער וװנדערבאַר ינקונאַבולע אַדישן פון זיינע Commentaires sur Mishlé (Proverbes) סווידערן, פּובליצירט שׁוין אין 1487 אין Naples.

דער קאָמענטאַר אויף די משלים האַט אַ צווײַטיילן מעטאָד פאָרן, אָבער ער אונטערשײדט זיך דער הױפּטשטע דורך די באַרײטנקײט פון דער וויסנשאפטלעכער קוריאָזיטעט, וואָס דער אויטאָר עניווואָלט דאָרטן. די אַוסנרכאָלטן ביבליאָגראַפישער באַשרײבונגען באַטאָנן דעם עיקר: אין זײן קאָמענטאַר אויף די משלים ווײזט ענואואל א גרויסן אינטערעס פאָר אַסטראָנאָמיע, שיפּאָרט און ירדישע מאָסן.

אַ נאָכדרוקלעך בײַשפּיל איילוסטרירט דער סענטואָר פון דעם געלערנטן. קאָמענטירנדיק אַ שטעל פון די משלים, ענואואל פילט זיך ערמוטיגט, צו פאָרשטיין אַ טאַלמודישן דאַטום: אין דעם אָרט ענואואל עטלערט די ווערטער פון רבי Joshua ben Levi צו Rabban Gamliel אין דער טראַקטאַט Horayot — „עס איז אַ שטערן וואָס שטייט אויף אַמאָל אין זיבעציק יאָר און וועלכער דעם שיפּאָפאָרט צונויפצוברענגן" — וואָס ער קלערט אויף אַן אַסטראָנאָמישן מודּעותן, דורך באַציוונג צו שטערנס פון דער צאָפן און דער דרום. דער דער געדאַנק איז קאַראַקטעריסטיש: אַ פּסוק פון חכמה ווערט אַ פּרעטעקסט פאָר אַן עררטֿ אַ קאָסמאָגראַפישן אויספירונג, וואָס קנופּט די תנ״ך, די תלמודישן טראַדיציע און דער טבעון וויסן.

די שטרוקטור פון דעם קאָמענטאַר אַלײן ספיגלט אַ איינהײטלעכ געדאַנק פדי לערנדיק און פילאָסאָפישער יעמיָן. ווי די באַמערקונגן שום אַמרופן, ענואואל מאַכט ערשט אַן אונטערזוכונג סטרענג גראַמאַטיקאַליש פון דעם אָרט און שלאָג דאַן שטיך, אין דער צווײטער טײל, אַן אויספּקלערנג וַדּער אינהאַלט נאַך אַ מיתלעך, פילאָסאָפישער און אָפטמאָל פּערזענליכער גיבוך. דער בוך די משלים, זאַמלונג פון פּראַקטיש און מאָראַלן חכמה, איז זער געשיקט פאָר דעם צובאַהאַנדלונג: דער תנ״כ חכמה קען דאָרטן געלעזן ווערן ווי אַ פאָרהאַנדלערנג צו פילאָסאָפישער חכמה, אין דער גראָדער שורה פון מיימאָניד לעזן, וואָס פארגלײכט די פּערפעקציע אינטעלעקטואַל צו דעם ציל פון מענטש.

דער קאָמענטאַר שטייט אַלזוי אין אַן איטאַליענישן עקספּעטעטיקנד טראַדיציע, ווו אַנדערע געלערנטע פון Rome אַרבעטן אויף דער זעלבער בוכן: מען צַמערקט אַז Benjamin ben Judah פון Rome, אַ מיטגלידער פון דער אָפּשטענדיקער פאַמיליע Bozecco, עקספּעטעטיקנד בעל־הקרא, גראַמאַטיקנד און פילאָסאָף, קאָמפּאָניסטער אַ קאָמענטאַר אויף די Chronicle און די משלים, באַהאַלטן אין מאַנוסקריפּט. דער אַרבעט פון ענואואל האַט אַלזוי אַ גרונד אין אַן אומגעבונג פון געטײלטער געלערטשאַפט, און זײן אָריגינאַליטעט האַלט פון דער שטעל, וואָס ער גיבט דעם עגזאַקטן ווישנשאַפטן.

דער הויפּטזאַכער אָפּשטאַנד אין דער מאַטעריאַלער געשיכטע פֿון דער טעקסט איז זיין דרוק אין נאַפּולי, ביים ענדיקן פֿון דער פּופצנטער יאָרהונדערט, אין איינער פֿון די הויפּטצענטרן פֿון דער אינקונאַבל־העברעאית־דרוקערײַ. דער בעמערקונג פֿון אַ רעפֿערענץ־פּרדאָל שטעלט עס דער גנוק פפּּרעצײז: עס איז אַ העברעאית־ביבל, Mishlei (משלים, משלי), מיטן קומענטאַר פֿון Emmanuel de Rome (עמנואל דע רומע), נאַפּולי: Joseph ben Jacob Ashkenazi Gunzenhauser (יוסף בן יעקב אַשכּנזי גונצנהויזער), צווישן דעם 28 מערץ און דעם 26 סעפּטעמבער 1487. אַ פּולנדיקערע ביבליאָגראַפֿישע בעשרײַבונג באַשטעטיקט די הקות פֿון דער העֶרעובער און דער דרוקער: Sefer Mishlei (משלים, משלי), מיטן קומענטאַר פֿון Emmanuel ben Solomon ben Jekuthiel de Rome, העֶרעושגעגבן דורך Hayyim ben Isaac Halevi Ashkenazi (חיים בן יצחק הלוי אַשכּנזי), נאַפּולי, Joseph ben Jacob Ashkenazi Gunzenhauser, צווישן דעם 28 מערץ און דעם 26 סעפּטעמבער 1487.

דאָס זעלבע בעשרײַבונג געבט אַראָפּ וועגן די מאַטעריאַלער מאַטן פֿון דער זאַך: עס איז אַן in-folio פֿון קאַנצלי, קשרטינג 102 בלעטער אויף 104, אָן בלאַטנומערציע אָן רוקלאַמעס, אונטערשריבן בײם בוג. דער טיפּאָגראַפֿישער אַרבעט איז אויך בימערקנסװערט: די טיפּן, וואָס מען האָט גענוצט, שלומעסן אַ קוואַדראַט־טיפּ אָן פּונקטואַציע פֿון 185 מ"מ פֿאַר בלויז דאָס ערשטע וואָרט פֿון די משלים, און אַ קוואַדראַט־טיפּ מיטן פּונקטואַציע פֿון 120 מ"מ פֿאַר דער טעקסט, אָן פּונקטואַציע פֿאַר די קעפּטלער און די שליסל־ווערטער.

דער אַוסגאַבע שטעלט זיך אָן ווי דער ערשטער דרוק פֿון דעם קומענטאַר. אַ בעמערקונג פֿון אַ פּרדאָל שטעלט עס דער גנוק אָן אַמביגואַציע: עס איז די ערשטע אַוסגאַבע פֿון דעם קומענטאַר, דאָס ערשטע וואָרט (Mishlé) איז געשטעלט געוואָרן אינעם אַ בלומיקן רײַמען. דעם אַרטשמײָהן, אַנטדער דאָס וואָרט Mishlé זיצט אין אַ פּופּ אָפּגעציערטע קאַנטע, באַווײַזט וועגן דעם פּרעסטיזש, וואָס האָט זיך אַטאַשיווער צו דער ביבל־בוך ווי צו זייער קומענטאַטאָר. דער רײָל פֿון דער ווישנשאַפטלעך־העֶרעובער איז דאָקומענטירט דורך דעם קאָלאָפֿאָן: דער קומענטאַר איז געוואָרן העֶרעושגעגבן דורך Chaim bar Isaac Halevi Aschkenazi, ווי דער קאָלאָפֿאָן אַנדעויטיקט.

די גרויסע ביבליאָטעקן פֿון דער פֿאָרשונג האָלטן אַװ און איִן הויב דעם אינקונאַבל. אַזוי, אַן אינקונאַבל־אַוסגאַבע פֿון די Commentaires sur Mishlé (משלים, משלי) פֿון Emmanuel, פּובליצירט כּבר 1487 אין נאַפּולי, איז אָפּגעהיטן אין דער Dorot Jewish Division פֿון דער New York Public Library, אַנטדער דאָס וואָרט « Mishle » שטײט אינעם דער בלומיקן קאַנטע. דער דרוקער זעלבער האָט געהערט צו דער דיناַסטיע Gunzenhauser (גונצנהויזער), אַקטיוו אין דער פּראָדוקציע פֿון העברעאית אין נאַפּולי פֿון דער דעקאַדע 1480 — די דעקאַדע וואָס האָט געזען נאַפּולי קאָנקורירן מיטן אַנדערע האַרדס פֿון דם נײַגעבוריקן העברעאית־בוך.

די אָברטראָגונג פוּן דער קאָמענטאַר וועגן שׁפּרוּכים איז בײדע מן די געלערנטע געדענקעניש און פוּן דער מאַטעריאַלער אַרכיוו־שטיק, וואָס באַשׁטעטיקן זיך געגנזײטיק. פוּן דער זײַט פוּן דער אַרכיוו, די עגזעמפּלאַרן פוּן דער ינקוּנאַבל פוּן 1487 האָבן זיך פאַרברײטערט אין די געלערנטע זאַמלונגען ביז צו דער צײַטגנעםדיקער עפּאָכע: מען פֿינט שׁפּור פוּן זיי אין די קאַטאַלאָגן פוּן פּרעסטיזשׁ־פוּלע פאַרקױפֿונגן, פּײַ־נעמן טײַל אונטער דער פאָרם פוּן שׁלימע עגזעמפּלאַרן מיטן גרױסע מאַרזשׁ, פּײַ־נעמן טײַל אונטער דער פאָרם פוּן עגזעמפּלאַרן געבוּנדן און רעסטאָריערט טראָגן די טײכנונגן פוּן זײערע סוקצעסיװע ביבליאָטעקן, גײַ א קאָפּיע אין קאַרטאָנאַזש פוּן ניינצנטן יאָרהונדערט, אַבגענוּצט, װידערװעגנוּצט א בלאַט פוּן ליטורגיכע טעקסט פוּן זעכצנטן יאָרהונדערט, מיטן רוקן אין טוך פוּן ביבליאָטעק.

פוּן דער זײַט פוּן דער געלערנטער געדענקעניש, די שׁום פוּן Emmanuel ווי אַ מפּֿרש עקזיסטירט אין די ענציקלאָפּעדיעס און די געשׁיכטן פוּן יידישׁ ליטעראַטור, וואָס בינדן אים צו דער גרױסער טראַדיציע פוּן דער איטאַלינער רעציאָנאַלער פּשׁטן. די ווויסנשׁאַפטלעכע טײַל פוּן זיין קאָמענטאַר — אַסטראָנאָמיע, נאַװיגאַציע, משׁורת פוּן דער ערד — האָט בזונדערשׁ גחזוקט דער אַכטונג פוּן מאָדערנע ביבליאָגראַפֿן, וואָס זעען אין דעם אַ אוּנטערשׁײַדנדיקער צוג פוּן זיין גענויות.

דער גורל פוּן דער קאָמענטאַר איז אומטײַלבאַר פוּן דעם, מער קאָנטראָװערז, גורל פוּן דעם דיכטער. די פּנים פוּן Emmanuel האָט לאַנג צײַט אָװעקגורופן אַן אַמביװאַלენטער אַנטנאָמע אין דער יידישׁער וועלט: די שׁפּיצלונג פּרופאַן און מאַנכמאָל לוסטיק פוּן די Maḥberot האָט אים געגעבן אַ נאָכקאָמנדע דורכטראָנק מיטן רביניק־רעטיצענץ, בשעת אַז זיין ביבליקאַלע קאָמענטאַרן, מער שׁטרענג, האָבן באַשׁטעטיקט זיין ערנסטהאַפטקײט ווי געלערנטער. דעזער שׁפּאַנונג צװישׁן דעם סאַטירן־דיכטער און דעם פּילאָסאָפישׁן מפּֿרש גייט דורך גאַנץ זיין אַנטנאָמע. די נײַערע היסטאָריאָגראַפּיע, דורך אוניװערסיטעטישׁע אַרבעטן פֿאַר דעם צוזאַמענהאַנג פוּן זיין פּאָעזיע און זיין פּילאָסאָפּיע — בזונדערשׁ די מאָנאָגראַפּיע Bridging Worlds פוּן Dana W. Fishkin — האָט מיטגעהאָלפן צו רי־אַװאָרטירן די אײנהײט פוּן זיין ווערק. ווי דאָס העבט אוועק דער דער פֿאָרשונג, די Maḥberot Immanuel זענען געקומפּאָנירט בעת אַן עפּאָכע פוּן גיקע פּאָליטישׁע שׁינדערונגן אין דער איטאַליע פוּן דער שׁפּעט־מיטלאַלטער, קאָנטעקסט וואָס קלערט אויך דער אגזעגעטישׁער פּראָדוקציע. דער קרוײץ־פֿאַר־אאָנדער פוּן דער ליטעררישׁער געדענקעניש און דער געדרוקטער אַרכיוו־שטיק מאַכט דעם קאָמענטאַר וועגן שׁפּרוּכים אַ באַװײַזטער מײַלשׁטײַן פוּן דער געשׁיכטע פוּן דעם העברעיִשׁן בוך אין איטאַליע.

דער קאָמענטאַר איבער משלי פֿון Emmanuel ben Salomon de Rome איז אַ באַמערקנסווערדיקן עדות פֿון דער איטאַליענישער ייִדישער קולטור אין דעם עידן פֿון Dante. דאָס ווערק פֿון אַ מאַן וועמען דאָס נאָכוועלט האָט צוערשט דערקענט ווי אַ פּאָעט, אַנטפּלעקט דעם אַנדערן זייַט פֿון זייַן גאָניע: דעם פֿון אַ שאַרפֿן אויסלייגער — אַ גראַמאַטיקער, אָפּגעקערט צו דעם אות, און אַ פֿילאָסאָף, אָפּגעקערט צום זין — דערנערט פֿון דער מיימוניסטישער מסורה, מיט נייַגעריקייט צו דער נאַטורוויסנשאַפֿט. דאָס צוויייַטייליקע בויונג פֿון זייַן קאָמענטאַר — גראַמאַטישע פּרירפֿונג, דערנאָך פֿילאָסאָפֿישע אויפֿקלערונג — און זייַן דערוויסענעם ליבשאַפֿט פֿאַר אַסטראָנאָמיע און קאָסמאָגראַפֿיע מאַכן פֿון אים אַ באַזונדערע פֿיגור צווישן די מפרשים פֿון משלי.

דאָס מאַטעריעלע געשיכטע פֿון דעם טעקסט פֿאַרגרעסערט זייַן וויכטיקייט: עס איז דאָס איינציקע פֿון זייַנע פֿילע ביבלישע קאָמענטאַרן וואָס איז פֿאַרדרוקט געוואָרן — און דאָס זייער פֿרי, שוין אין 1487 אין Naples דורך Joseph Gunzenhauser — ס'איז אַ טייל פֿון דעם ירושה פֿון העברעיִשע אינקונאַבלען. זייַן איבערגאַב, דאָקומענטירט דורך ביבליאָטעק־ קאַטאַלאָגן און פֿאַרקויף־קאַטאַלאָגן, מאַכט פֿון אים אַן אָביעקט אין דעם קרייַצוועג פֿון אידעען־געשיכטע און בוך־געשיכטע.

עס בלייַבן נאָך אומקלאָרע ווינקלען — דאָס פּינקטלעכע כראָנאָלאָגיע פֿון דער פֿאַרפֿאַסונג, די גענויע שייַכות צווישן Emmanuel'ס פֿאַרשידענע ביבלישע קאָמענטאַרן, די אומשטאַנדן פֿון זייַן אָנזידלונג און טויט אין צענטראַל־איטאַליע — וואָס רופֿן אָן פֿאָרזיכטיקייט און לאַדן אײַן צו נייַע פֿאָרשונגען אויף די הכתבֿות, אויפֿבאַוואָרט אין Parma, Paris און Oxford. אָבער דאָס עיקר איז שוין פֿעסטגעשטעלט: דורך דעם קאָמענטאַר לאָזט זיך דערזען אַ גאַנצע אינטעלעקטועלע וועלט — יענע פֿון אַ איטאַליענישן ייִדנטום וואָס האָט פֿאַרמאָגט דעם קאָנג צו רעדן בייַ אַמאָל מיטן תלמוד, מיט מיימונידעס, און מיט דער גרויסער פֿאָלקשפּראַכיקער ליטעראַטור פֿון זייַן צייַט.