Wiener Holocaust Library

Alfred Wiener (1885-1964) איז געװעn די נשמה און אָנהייב פֿון דער אינסטיטוציע. געבאָרן אין Potsdam אין אַ יידישער דײַטשער משפּחה, אוסגעלערנט אין אָריענטאליזם און טיף אָנגעבונדן צו דער געדאַנק פֿון אַ האַמשלמות פֿון יידן אין דער דײַטשער בירגערשאַפט, ער האַט זיך שטום אַנגענומען אין דער פּאַלם פֿון זיין קהילה. ער איז געװען אַ פיגור פֿון Central-Verein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens (דער צענטראלער פֿאָרבאַנד פֿון דײַטשן בירגער פֿון יידישן גלויבן), אָרגאנוציע וואס האָט דיפּענדיט די בירגערליכע רעכטן פֿון דײַטשע יידן און האָט געקעמפֿט קעגן אַנטישעמיטיזם דורך ארגומענט, רעכט און דאָקומענטאציע.

פּראָלעט פֿון דער ערשטער וועלט־קריג, Wiener האָט דערקאַנט אין דער האַנט פֿון דעם נאַצי־באַװעגונג אַ עקזיסטענציעלע סכּנה. לויט די מקורות גע־דעדיקעט צו זיין ביאָגראַפיע, ער איז געװען איינער פֿון דע ערשטע צו קלייבן סיסטעמאַטיש די שריפטן, פּינקלעך און אַנטישעמיטישע פּובליקאַציות כּדי תּוצאָ־מעכּנות און צו בעקעמפן זייערע פֿאָרברײַטונג. דיזע פּראַקטיק פֿון מעטאָדישער קלוקונג — זאמלן דעם דאָקומענטארן בעװיז פֿון שׂנאה כּדי בעסער זי אומקערן — בילדט דעם גרונטונג־אַקט פֿון דעם וואס ווען צו ווערן די ביבליאָטעק. דער פּאָרטרעט וואס מאַכן װון אים די אינסטיטוציות אַז פּערפּעטועיטן זיין מֿעמאָריע, בעטונדער דער Wiener Library פון Tel Aviv University און דער Holocaust Memorial Day Trust, שטעלט אים פּרעזענט ווי אַ פּיאָנער פֿון דער דאָקומענטאַציע פֿון אַנטישעמיטיזם [Holocaust Memorial Day Trust ; Wiener Library, Tel Aviv University].

צװאונגן צום גלות נאָך דער קומוניסם פֿון Hitler אין 1933, Wiener אז אַװעק פֿון דײַטשלאַנד. זיין אַװעקגאַנג האָט ניט מערקט די אַבאַנדוננג פֿון זיין מיסיע אָבער זיין דער דרך יוגעאָגראַפיש: די קלוקונג וואלד קאָנטיניו פון אַוסלאַנד, מיט אַ פֿאָרדאַבלטער דרינגנדקייט. די וואָקאַציע פֿון דעם מאַן ווערט אַזוי צוזאמנשטעלט מיט דער פֿון דער אינסטיטוציע: מאַכן פֿון דער אַרכיוו אַ וואַל, דאַן אַ עדות.

גאַנג אין גלות אין די נידערלאַנד, האָט Alfred Wiener אין אַמסטערדאַם, אין אָנהייב די 1930ער יאָרן, געגרינדעט דעם Jewish Central Information Office (דאָס צענטראַלע ייִדישע אינפֿאָרמאַציע־בירע). דאָזיקע מוסד האָט זיך צום ציל גענומען צו זאַמלען און פֿאַרשפּרייטן אינפֿאָרמאַציע וועגן דער פֿאַרפֿאָלגונג פֿון ייִדן אין נאַציסטישן דײַטשלאַנד, וואָרענדיק ייִדישע קהילות און דעמאָקראַטישע רעגירונגען וועגן דער אמתן פֿון דעם אַנטיסעמיטישן פּאָליטיק פֿון דריטן רײַך.

אַמסטערדאַם האָט דעמאָלסט אָנגעבאָטן אַ העכערן מאָס פֿון זיכערקייט און אַ באַגינסטיקטן אויספֿאָרשונגס־פּוסט לגבי דאָס שכן־לאַנד דײַטשלאַנד. דאָס בירע האָט דאָרטן צונויפֿגעקליבן אַ גרויסן מאַסיוון מאַסע דאָקומענטן: צײַטונגס־אויסשניטן, אָפֿיציעלע נאַצישע פּרינטן, עדות פֿון פּליטים, באַריכטן וועגן ראַסן־געזעצן און גוואַלד. דער אַליינסטייענדיקער נאַטור פֿון דאָזיקן אַרבעט — בדקן, רעגיסטרירן, אַרכיווירן דעם רדיפֿה אין לעבעדיקן צייט — דערקלערט, פֿאַרוואָס דאָזיקע מוסד אונטערשיידט זיך פֿון די מערסטע מעמאָריאַל־צענטערס פֿון דער שואה, וועלכע זײַנען אַנטשטאַנען נאָכן יאָר 1945. דאָ גייט די דאָקומענטאַציע פֿאַר דעם גענאָציד פֿאַרויס; זי באַגלייט זײַן פֿאָרבאַרייטונג און זײַנע ערשטע פֿאַזן.

דאָזיקע קדימות איז גענוי דאָס, וואָס לייגט דעם יסוד צום רעפּוטאַציע פֿון דעם מוסד ווי אַן אורַאַלטן. פּעדאַגאָגישע קוואַלן, וועלכע רעקאָנסטרואַירן זײַן גרינדונג, בעטאָנען, אַז דאָס פֿאַרמאָג וואָס איז צונויפֿגעקליבן אין אַמסטערדאַם האָט אויסגעמאַכט דעם קערן פֿון דער קינפֿטיקער לאָנדאָנער ביבליאָטעק [The Holocaust Explained; Wiener Holocaust Library, „Dr Wiener's Library"]. יעדאָך האָט די סכּנה זיך גענענטערט: דײַטשלאַנדס אינוואַזיע אין די נידערלאַנד איז נאָר אַ פֿראַגע פֿון צייט גיווען, און עס איז נויטווייניק גיוואָרן, דעם אַרכיוו אין זיכערן אָרט אַריינצוברענגען.

אין 1939, בערב דער צווייטער וועלט מלחמה, איז די זאַמלונג פֿון Amsterdam קיין London אַריבערגעפֿירט געוואָרן — אַ פּראָווידענציעלע באַשלוסאַם, ווייַל די דײַטשע אַקופּאַציע פֿון די נידערלאַנדן אין מאי 1940 וואָלט מסתּמא אַנטשטאַנען דעם חורבן אָדער דעם קאָנפֿיסקאַציע פֿון די פֿאָנדן. דער אַריבערפֿיר האָט אַזוי גערעטעט ביידע — די אַרכיוון, און, ווי עס שיינט, אויך דאָס לעבן פֿון יענע וואָס האָבן זיי אָנגעהיט. דאָס יאָר 1939 ווערט אָנגענומען ווי דאָס יאָר פֿון דער גרינדונג פֿון דער אינסטיטוציע אין London; פֿון דאָרטן רעכנט זיך דאָס עלטער וואָס ווערט באַגאַנגן בייַ אירע יובֿל־טעג.

אין London האָט דער פֿאָנד, וואָס האָט זיך באַלד אַ נאָמן אָנגעשאַפֿן ווי „Wiener Library", זײַנע מיטלען אַרײַנגעלייגט אין דער אַלירטער מלחמה־אַנשטרענגונג. רײַך אין דאָקומענטאַציע וועגן דעם נאַציסטישן רעזשים, זײַן פּראָפּאַגאַנדע, זײַן סטרוקטור און זײַנע פֿאַרפֿאָלגונגען, האָט דאָס ביבליאָטעק אַ קוואַל פֿון אינפֿאָרמאַציע געווען פֿאַר די בריטישע דינסטן וואָס האָבן זיך באַקעמפֿט מיט דײַטשלאַנד. דאָס היסטאָרישע מאַטעריאַל וועגן דער אינסטיטוציע באַטאָנט דעם דאָזיקן צוויאייניקן ראָל בעת דעם קאָנפֿליקט: היטן דעם זיכּרון פֿון דער פֿאַרפֿאָלגונג, און צוגלייַך שאַפֿן נוצבאַרן סיכול פֿאַר די דעמאָקראַטיעס אין מלחמה [The Holocaust Explained].

יענע תּקופֿה האָט פֿאַרווורצלט די אינסטיטוציע אין דעם בריטישן אינטעלעקטועלן לאַנדשאַפֿט. פֿון אַ דאָקומענטאַרישן מחסה האָט זי זיך פֿאַרוואַנדלט אין אַן אַקטיוון צענטער, וואָס האָט מיטגעהאָלפֿן פֿאַרשטיין דעם שׂונא, בשעת ער האָט, ווי נאָר מעגלעך, ווייַטער אויפֿגעצייכנט די נאַכריכטן וואָס האָבן אַריבערגעדרונגען פֿון קאָנטינענט וועגן דעם גורל פֿון די ייִדישע קהילות. דאָס וואָרט „ביבליאָטעק" אַליין האָט זיך אַנטהאַלטן אַלס באַצייכענונג פֿאַר אַ פֿאָנד וואָס איז ווייַט איבער אַ פּשוטן ביכערדעפּאָ אַרויסגעגאַנגען: עס האָנדלט זיך אום אַ גאַנצן אַנזאַמל פֿון אַרכיוון, אויסשניטן, עדות־זאָגונגען און פּובליקאַציעס, וואָס איז גאָר אַ היים-לאָד דעם נאַציזם צו אַנאַליזירן.

נַקל פּעם אַז 1945, די משימה פון דער ביבליאָטעק האָט זיך געוואנדלט. וואָס זי האָט דאָקומענטירט ווי דרוה און פּערזעקוציע איז געווארן פולשטענדיקער גענאָציד. דער אינסטיטוציע האָט זיך דעמאָלט אָנגעהאָנגן צו קלייבן די עדות פון סורווייווערס און צו בילדן אַ זיכרון פון די ערייגנישן, אין אַ דערנאָנגן וואָס מען וואָלט היינט זאָגן אָראָל־היסטאָריע און טעסטימאָניאַל־זיכערונג.

לויט דעם אינסטיטוציאָנעלן דרוש, האָט די ביבליאָטעק אָנגעהויבן כּבר אין דער ומיטלבאָר אַחר־מלחמה צו פאַרזאַמלן הונדערטער פון גלײַховיטנેס־באָריכטן, אַנטיסיפּייטינג פון עטליכע דעצענער די גרויse אונטערנעמונגן פון טעסטימאָניאַל־קלייבן וואָס זיך אַנטוויקלן זיינען אין סוף פון XXe יוהרהונדערט. די עדות־ארכיוון — אָפט באַצייכנט אין דער טראַדיציע פון דער אינסטיטוציע אונטער אַזאָלכע טיטלען ווי די « עדות פון דער אמת » — געבן צום פאָנד אַ אומערזעצלעכער דאָקומענטאַרן ווערט, ווײַל זיי זיינען געווען קלייבן אַלן ווען די ערייגנישן האָבן נאָך געשטאַנען קלאָס און די עדות־שמאָ האָבן געווען גאַנץ. דעם דימענסיע שטייט צו גלײַך אַרכיוו־געגרינדעטער און פון טראַדיציע וואָס די אינסטיטוציע האָט אַלײן שיניטלנד אומדער טאָן ; מיר מאַרקן עס דאָס ווי « מעגלעך » אין זיין דעטאַלן, מיטן קען דאָס זיי שטאַרק באַװייזן אין זיין פּרינציפּ.

עס איז דעם קאָנטינואַטעט — פון דער אַלערמ־פון־פאָרקריג צום עדות פון אַחר־מלחמה — וואָס דער קוואַליפיקאַציע אַלטערסטער אינסטיטוציע פון פאָרשונג און דאָקומענטאַציע אױפן Shoah. די ביבליאָטעק האָט זיך נישט געקאָנסטיטויטיד רעטראָספּעקטיוולי : זי האָט באַגלײַטט דעם ערייגניש פון שפּיץ צו שפּיץ, וואָס איר געגיבן אַ אײנציקער סטאַטוס צווישן די צענטרס־מעמאָריאַלן.

אַחד פון די פּראָװען פון דער דאָקומענטארער אַרכיוו איז צו דינען גערעכטיקייט. די טראַדיציע אַסאָשיאיטעד מיטן Wiener Library אונטערשטרייכט זייער ביישטייער צו יוּדיציעלן פּראָצעדורן קעגן נאַצי־קרימינאַלן, און ספּעציעל צום פּראָצעס פון Adolf Eichmann וואָס איז געװען אין Jérusalem אין 1961. די Bibliothèque, אַ דעפּאָזיטאַר פון אַ גדל־דאָקומענטארער מאַסע וועגן דער נאַצי־פּערסעקוציע־אַפּאַראַט, האָט געזאָלט צו געבן מאַטעריאַלן און עקספּערטיזע וואָס זיינען נוצלעך געװען פאַר פעסטשטעלן פון פּאַקטן.

דער קאַפּיטל נעמט זיך אָן מיטן ינטערסעקשן צװישן ינסטיטוציאָנאַלער מעמאָרי און אַרכיוו: די ביישטייער פון דאָקומענטארע־קװעלן פון דעם זוג צו פּראָצעסן לעמלן אַחרי־מלחמה איז היסטאָריש־פּלאָזיבל און קאָהערענט מיטן פֿונקציע פון דער Bibliothèque, אָבער דער איינגאנצן אומפאנג פון איר ראָל אין דעם אָדער יענעם פּראָצעס דארף מען האַנדלן מיטן פּרודענץ און אַטריביוירן צו די קוועלן וואָס עס זאָגן. מיר דערקלערן אַלסװעגן „לויט ינסטיטוציאָנאַלע קוועלן" פאַר אַלץ וואָס יז צוגעהנדיק צום דעטײל פון די ביישטרעגן [Wiener Holocaust Library; The Holocaust Explained].

אָבער דער וואָס בלײַבט פעסטגעשטעלט, אָן קײן צװײַפל, איז די טיפֿע לאָגיק פון דער ינסטיטוציע: די זאַמלונג פון בווייזן וואָס Alfred Wiener האָט אָנגעהויבן שוין אין די 1920ער יארן האָט פון אָנהייב געטרעגן צו קװיצן דן גגן־מן מיטן דאָקומענט. דער פֿאַקט אַז די זאַמלונג, דעקאַדעס שפּעטער, האָט גענערט די שפּיץ־עבודה פון גערעכטיקייט קעגן די קרימינאַלן פון גענאָציד איז אַן אופול קאָהערענט מיטן גרונדלעגער פּורפּאָז. די דיפענסיװ־אַרכיוו פון גיסטערן איז אָיף דער אנדער זײַט געװאָרן אַ אַרכיוו־שטיק צו בווייזן און אַ אינסטרומענט פון היסטאָרישער אמת.

הוואנער האָלאָקאָסט ביבליאָטעק, הַיּוֹם בנויה אין Russell Square, אין דער אוניווערסיטעטישער סביבה פון Bloomsbury אין London, איז אַ מוסדות פון פאָרשונג וואָס איז פול אינטעגרירט אין דער אַקאַדעמישער און קולטורeller landscape פון בריטן. זי האָלט אַ גרויסע קאָלעקציע פון בּיכער, פּעריאָדיקן, אַרכיוו־שטיקן, פאָטאָגראַפיעס, אָביעקטן, עדויות און צייטונג־אויסשניטן וואָס האָבן קשר צו דער נאַצי־פּערזעקוציע, דער Shoah און, פון אַ בראָדערער פּערספּעקטיוו, צו גענאָציד און אַנטיסעמיטיזם.

דער מוסד פירט אַן אינטענסיווע עפּנטליכע אַקטיוויטעט: אויסשטעלונגען, קאָנפּערענצן, פּובליקאַציעס, פּעדאַגאָגישע מאַטעריאַלן בשביל שולן און פאָרשער. זי האַט שטיצן פון פילאַנטראָפישע אָרגאַניזאַציעס וואָס זענען פאָרגעבן צו דער באַשיצן פון מענשליכע רעכטן און מעמאָריע; דער Sigrid Rausing Trust, צום בייספּיל, שטייט אַרײַן צווישן די אַנערקאַנטע שטיצער פון דער ביבליאָטעק [Sigrid Rausing Trust]. איר אַנאָמע פון „Wiener Holocaust Library" באַשטעטיקט קלאָר איר דאָפּלטער אידענטיטעט: אַן הּדר צום איר גרינדער Alfred Wiener און אַ בּרופּ וואָס איז קלאָר זענטראָליזירט אַרום דער דאָקומענטאַציע פון דער Shoah.

דער מוסד האַט געפּײַערט איר סוקצעסיווע יאָרטאָגן ווי אַזוי פיל מייל־שטיינס וואָס זאָגן מעגן איר אַוסערגעוויינלעכע עלטקײט. אין דער צײַט פון איר נײַנציקסטער יאָרטאָג, די טערעטשעטײַגונג העבט אָפּ אַז די Wiener Library אין London איז דאַמאָלס ערײַכט נײַנציק יאָר פון עקסיסטענץ ווי אַ מוזעום פון דער Holocaust וואָס איז געוועזן פאָר דעם Tsveytn Veltkrig [Times of Israel]. דער אַזויַ לאַנג לעבנס־שפּאַן מאַכט זי אַ לעבנדיקע מעמאָריע, דערן אָטאָריטעט איז געגרינדעט אַרום דער אומ־אַנטערבראָכנער קאָנטיניוטעט פון איר משימה זינט דער צײַט אַליין פון די ארײַניס.

דער מִירַש פון Alfred Wiener בעלי־דין זיך ניט בלויז צו לאָנדאָן. אינסטיטוציעס וואָס זענען פארבונדן מיט אים פארדױערן זיין נאָמען און אַ טייל פון זיין ווערק אַנדערש אין דער וועלט. דער Universität Tel-Aviv הילט אַזוי אַ Wiener Library, וואָס שטייט אין דער זעלבער לינעאַז און באַהאַלט אַ זיכרון פון דער געשיכטע פון דער זאַמלונג [Wiener Library, Tel Aviv University]. אין Berlin האָט דער Jüdisches Museum דערגעבן אַכטונג צו אַ "בערלינער צווײג" וואָס איז גבול צו דער געשיכטע פון דער ביבליאָטעק, באַווײַזנדיק דעם טיילווײַז חוזר פון דערדער זיכרון אין לאַנד וואו עס איז געבּוֹרן געווארן און פון וואנען עס האָט געדאַרפן אַנטלויפן [Jewish Museum Berlin].

די צווײַגן מאַלן אַ געאָגראַפיע פון גלות און חוזרה: געבּוֹרן אין Berlin, גלות אין Amsterdam, געריטן אין לאָנדאָן, פארלענגערט אין Tel-Aviv און דערמאָנט אין Berlin, דער ווערק פון Wiener קוסט זיך ווי דער שטײַגער פון דער Jewish diaspora פון 20טן יארהונדערט. די באַציִענונג צווישן די פאַרשידענע אינסטיטוציעס — זייערע עקזאַקטע באַנדן, דער טיילן פון זייערע קאָלעקציעס, די מאַהות פון זייערע לינעאַז — קוקט פאַר דער אַכטזאַמער בדיקה פון די קוואָלן וואָס זענען בזוציק צו יעדן אַמת; ווי שטעלן זיי אַלסע אַריין ווי אַן שניטפונקט צווישן אינסטיטוציאָנאַלע ספּוּר און דאָקומענטאַרן מציאות, צו באַשטעטיקן קייס פּאָר קייס.

דער שטראָל פון דער Bibliothek האָלט עסן דערצו וואָס זי מאַכט דערשיינן: דער איבערצײַגונג אַז דאָקומענטירן איז אַן אַקט פון קעגנוואַור און אַז דאָס אַרכיוו איז אַ צוזאַגע וואָס מען טוט צום קומענדיקן. אין צוזאַמשטעלן דער בחינה פון דער דריפשאַפט פריער נאָך ווי דאָס ווארט "Shoah" האָט געפּונען זיין פוילן זין, Alfred Wiener און זיינע מיטארבעטער האָבן צום דער געבעציקטער דורות ניט בלויז דאָקומענטן, נאָר אַ מעטאָדע און אַן עטיק פון זיכרון צוריקגעלאָזן.

די Wiener Holocaust Library קונדנסירט אין איין אינסטיטוציאנעלע טראיעקטאָריע די גeshichte אַלײן פֿון דער קאַטאַסטראָפע וואָס זי דאָקומענטירט. געבוירן פֿון דער ליכטזיניקייט פֿון איין מענטש, Alfred Wiener, וואָס האָט געקאָנט זען אין אָרגאַניזירטער אַנטיסעמיטיזם אַ מאָרדיק סכנה, זי האָט נאָכגעגאנגען אירן ַפֿאונדער אין גָלוס — פֿון Berlin צו Amsterdam, פֿון Amsterdam צו London — און האָט פֿאַרוואָנדלט די דיפֿענסיװ־קלאַָפ פֿון בווּסים אין אַ מאָנומענט פֿון דער זיקרון. איר קדימות אין פּרייווג צו מערסטנס פֿון די צענטרן פֿון דער Shoah, געגרינדט נאָך 1945, רעכטفֿערטיקט פֿול און גאנץ די בעמערקונג וואָס בשרייבט זי ווי די עלטסטע אינסטיטוציע פֿון פֿאָרשונג און דאָקומענטאציע אין דער זאך.

פֿון דעם שטורעם־פּלץ פֿון צווייטן וועלט־מלחמה בדיניס פֿון גערעכטיקייט, פֿון דער סאַמלונג פֿון די עדויות פֿון די נצולים צו לימוד אין צייטנדיק בי Russell Square, די Bibliothek האָט אָפֿגעהאַלטן אַ זעלטן קאָנטינוויטעט פֿון משימה. זי האָט אונדז דערמאנט אַז דער זיקרון לאָזט נישט וואַרטן עס וואָלן פֿאַרביי די ילודים קדי זי זאָל אנהײבן איר אַרבעט: אַמאָל, ווי דאָ, זי גײט זיי פֿאָר, בגלל זיי און יבערגײט זיי. עס איז אין דעם סגנון אַז די שום פֿון Wiener בלײַבט, ווײַטער פֿון אַן פֿאָנד פֿון אַרכיװן, אַ לעקציע וועגן דער ווערט־הױן און מערליכן פֿון דאָקומענטאציע. דאָרט וווּ דער אַרכיװ און די טראַדיציע זיך טרעפֿן, די Wiener Holocaust Library בֿיטן אַ מוסטער פֿון טריי צו דער היסטאָרישער אמת.