Valmadonna Trust Library

בראשית הספריה של Valmadonna Trust עומדת דמות יחידה. Jack V. Lunzer היה סוחר בריטי בעלי יהלומים תעשייתיים, שנולד בAntwerpen בשנת 1924. בעל משפחה יהודית ממערב אירופה, שהונץ בסחר באבנים יקרות, Lunzer העביר לתחום הספר את דרישת המכיר: את הטעם לדלדול, את התחושה לאיכות חומרית ואת הסבלנות של הקונה המחכה, לפעמים עשרות שנים, לאובייקט המיוחל.

השם עצמו של הקולקציה מעיד על השרשתות בגיאוגרפיה היהודית האיטלקית: «Valmadonna» מתייחס ליישוב בPiedmont, בצפון איטליה, שנבחר כשם של הקרן שהייתה אמורה להכיל ולהגן על הספריה. בחירה זו אינה טריוויאלית: איטליה תופסת מקום מרכזי בתולדות הדפוסת העברית, וזה לעבר הסדנאות שלה יפנו חלק משמעותי מהשאיפות של המאסף.

Lunzer לא הרכיב את ספריתו כמשקיע ספקולטיבי, אלא כשומר. הגישה שלו הייתה ממקום של קונצפציה אחזקת: לאסוף, לשמור ולהעביר בשלמות קבוצה שערכה תלוי בעתו בקוהרנטיות כמו בדלדול כל פריט. פילוסופיה זו תסביר, בהתאם לעת, את התנאי החיוני שהוא הניח בכל העברה: הקולקציה לעולם לא הייתה מתפוררת. הקולקציה, שהוערכה ביותר מ-40 מיליון דולר, הונחה למכירה בתחילת שנת 2009 על ידי Sotheby's, בתנאי המפורש שתימכר בכללותה ולא תפוצץ.

הגבר התבלט גם בהצמדות אישית לחלק מהפריטים, שרדף בעקביות שהפכה ללגנדרית בעולם חובבי הספרים. Lunzer לא סתם אסף: הוא התנגד, משא ומתן, החליף, גייס את הרשת שלו ואת העושר שלו כדי להכניס לספריתו את כרכים שהוא ראה כחיוני לקוהרנטיות של הקבוצה. הנדיבות האינטלקטואלית שלו התבטאה גם בפתיחת הקולקציה שלו לחוקרים, והפכה את Valmadonna לא לכספת סגורה אלא לכלי חי של המדע היהודי.

די Valmadonna Trust Library איז נישט קיין אומגעפארטשטער אָפהויפונג: זי צייכנט אַ ווארהאפטיקן מאַפ פֿון דער קולטור פֿון דער העברעיִשער ביבליאָטעק. די ביכער און מאַנוסקריפטן צוריקשפּeгlen די פֿאַרברייטונג פֿון דער העברעיִשער דרוקערײַ און די וועלטווײַטע צעפֿאַרשפּרייטונג פֿון דער יידישער קולטור. דעם דאָקומענטאַרן פּראָיעקט איז אַ ברײַטן אַרויםנעמן דער גרויסן פּראָדוקציע־מערקאַזים: די Renaissance־איטאַליע, די אַשכנזיים־אייראָפּע, די ספֿרדית־וועלט, דער מזרח און, ס'איז זעלטן, די ווײַטסטע זייטן־ראַנדן פֿון דער גאָלות.

איטאַליע האָט דאָרטן אַ וויכטיקע שטעלע, וואָס איז גאָרנישט צו שטוננען פֿאַר אַ פּונדאַציע וואָס האָט דעם נאָמן פֿון אַ פּיעמאָנטער אָרט. עס איז ביי דער הלבן, און באַזונדערס אין ווענעציע, אַז די העברעיִשע דרוקערײַ דערגרייכט אין זעקסטן יאָרהונדערט זייער גאָלדן צײַט. דער קאָלעקציע פֿאַרזאַמלט דעמען היסטארישע צייגן פֿון דעם בלוטן, צוויִשן וואָס זיינען צו פֿינען אַדױֿשיפּ גיווארדענע העברעיִשע אַדריסן פֿון דער געשיכטע פֿון דער יידישער ביבליאָטעק.

אַנגלאַנד נעמט אַ מיטל־שטעלע, און סך־הכל פּאַראַדאָקס, אין דער קאָלעקציע. לאַנד, פֿון וואָס די יידן זיינען אריסגעטריבן געווארן אין דרײַטן יאָרהונדערט, דאָס מיטלאַלטערלעכע אַנגלאַנד האָט נור טיניֿ שרייף־שפּורן אין העברעיִש הינטערלאָזן. שרַײ דער Valmadonna האָלט בדיוק אייער פֿון דּים פּרײַזערלעך שאַץ־ווערט, וואָס מען וועט האַנט דאַרן טרעטן, וואָס מאַכט דער קאָלעקציע צו אַ יחידה הקדישה פֿון דער זכרון פֿון דער יידישער אַנגלאַנד פֿאַר דער אריסטרײַבונג.

דער געאָגראַפֿיש־טאַפּקײַט פֿאַרדאָפּלט זיך מיט אַ בימערקונגסװערטער צײַט־טיפֿשטײַג, וואָס לוויפט פֿון דעם צװאָלפטן יאָרהונדערט ביז צום מאָדערן-צײַטן. די קאָלעקציע האָלט אַ יחד בעל־קום דעם מיטלאַלטערלעכן מאַנוסקריפט, דעם ינקונאַבל, דעם דרוק־צרה פֿון דער ערשטער מאָדערנקײַט און שפּעטערע פּראָדוקציעס, און גיבט אַ פּאַנאָראַמישן בליק אויף דער לאַנגער טוער פֿון דער העברעיִשער שרײַך. דעם עמביציע־בילדונג איז דָס וואָס האָט דער Valmadonna אויסגעצייכנט פֿון מיתספּעציאַלישטע קאָלעקציעס: זי קוויל די פֿולשטענדיקײַט פֿון אַן אָWidget־פּאַנאָראַמע קעגן די קאָנצענטראַציע אויף אַן אָרט אָדער אַ דור.

צווישן די מערסטע בארימטע עפּיזאָדן פון דער געשיכטע פון דער Valmadonna דערמאָנט זיך די אַקווויזיציע פון אַ אַוסנעמיקער סך Talmud Bavli געדרוקט אין Venise אין פרי זעקסטן יאָרהונדערט. דער עקזעמפּלאַר האָט אַ וויכטיקייט וואָס איז פאַר פיל מער ווי זיין מאַטעריאַל סעלטנקייט, ווייל ער האָט פעסטגעשטעלט, פֿאַר די יאָרהונדערטער צו קומען, די קאָנאָניש זיצן פון דעם טאַלמודיקן טעקסט. אַ גוט באַהיטן עקזעמפּלאַר פון דעם Talmud Bavli (1519-1523), דיזיינד דורך אַ קאָמיטעט פון גלוימים און קאָדיפיצירן פּילע אַספּעקטן פון דער אָפּשטעלונג פון דעם Talmud, איז געוואָרן געדרוקט אין Venise דורך Daniel Bomberg.

די אַרבעט פון Daniel Bomberg, דריקער פון אַנטווערפן הערקונפט געגרינדן אין Venise, בלייבט איינער פון די גרעסטע שפּיצן פון דער געשיכטע פון יידישן בוך. די אָפּשטעלונג וואָס ער האָט אָנגענומען — דער צענטראַל טעקסט אומגעבן מיט די קאָמענטאַרן פון Rashi און די Tosafot, די רעפֿערענץ־פּאַגינירונג — איז אַרײַנדרונגן געוואָרן ווי אַ אַלגימיינע נאָרם, ווידערהאָלט אפילו אין די הײַנטיקע אַדישנס. האָבן אַ פּול אַ קאָמפּלעטן און גוט באַהיטן עקזעמפּלאַר פון דעם אַדישן איז געווען, פֿאַר אַ זיכער־זאַמלער, וואָס דער פּאָרק.

די אַקווויזיציע פון דעם עקזעמפּלאַר דורך Lunzer איז איינס פון די מערסטע ווונדערלעך טראַנזאַקציעס פון דער געשיכטע פון ספּרים־שמעקער. דער עקזעמפּלאַר איז אַקווויירד געווען דורך Lunzer פון דער זיכער־זאַמלונג פון דער אַביי פון Westminster אין אַוסטוש פֿאַר אַן עקזעמפּלאַר נײַן־הונדערט יאָר אַלט פון דער אָריגינאַל שארטער פון דער אַביי, צוזאַמן מיט דאָוטיישנס, פֿילענדיג אַ טרוים פון פּונף־און־צוואַנציק יאָר. די געשיכטע אַ געװֿאָרן סימבוליש: אַ פּאָרק אַ פּאָרק, Lunzer האָט געשװאָרן פֿאַר דעם Talmud Bomberg באַשצן דורך די ענגליש אַביי; ער האָט אַלעצסנד אויסגעפֿונען, דעמאָלט אַקווויירד, דעם דאָקומענט בוק סוספּעקטלי פון ינטערעס דעם ינסטיטיוציע — אַ שארטער פּרטניד פון זיין אייגנעם הערידיטאַגע — צו אָפֿער אַ אַוסטוש.

דער עפּיזאָד אָנװּיֿזן אַ שען דער Lunzer מעטאָד: די געדולד פון דעם דיאַמענד־מאַטשער, וואָס וויסן צו האָלטן אַף דער סעלטן שטיין, צוגעמשט מיט דעם ציביקייט פון דעם הענדלער, וואָס פֿאָרמס אַן אָבסטאַקל אין אַ מאָגלעכקייט. דער אַוסטוש איז ניט געװאָרן אַ סתם בארטער, בעלכער זי אַ לאנג מאַטשע אָפּעראַציע, וואָ דער סענטימענטאַל און היסטאָריש ווערט גיבן אָף דעם סטריקט מערטשאַנט לאָגיק. עס שיטערד די רעפּיוטיישן פון דער Valmadonna ווי אַ זיכער־זאַמלונג קייפיק צו איינאַ צוזאַמנשטעלן דעם אַנפּערפֿעקטיבל.

אם דער Talmud fun Bomberg רעפרעזענטירט דעם שפיץ פון דער געדרוקטער זאמלונג, דער מערט פּרייזערווערטער מנוסקריפט פון דער Valmadonna שייך צו אן אלטגאנץ אנדערן רעגיסטר, יענעם פון דער מנימה פון דער אַנגליש־ייִדיש מיטלאַלטער. עס איז אַ Hebrew Bible דערן היסטורישער סינגולאַריטעט איז אָן עקוויוואַלענט.

אַ Hebrew Bible פון Angleterre, באַקאַנט אונטער דעם נאָמן Codex Valmadonna I, איז האַנדגעשריבן געװאָרן אין 1189 און גע־פּילערט דאָס יאָר דערנאָך בעת דער צערשטערונג פון דער ייִדישער קהילה פון York; עס איז דער אייניקער באַקאַנטער Hebrew טעקסט פון Angleterre פריער פון דער גרוישטעלונג פון דעם יידן אין 1290 אונטער קינג Édouard Ier.

דער מנוסקריפט בינדט צוויי טראַגיש מאָמענטן פון דער ייִדישער היסטאָריע פון Angleterre: די פאָגרומען וואָס האָבן באַגלייטן דעם אַנהויב פון Richard Cœur de Lion אין 1189-1190, פון וועלכע דער פּאָגראָם פון York בלײַבט דעם מערט אומזיליג בעקאַנט, און די אַלגעמײנע גרוישטעלונג דיקריטירט דורך Édouard Ier אין 1290. אַז דאָס בוך האָט איבערגעליבט די צערשטערונג פון דער קהילה וואָו עס איז אָפּגעשריבן געװאָרן, און דערנאָך די יאָרהונדערטער פון גלות, שענקט דעם Codex Valmadonna I אַ אַוסערגעװײַנלעך מנימה־לאַסט. עס קאָנסטיטוט, אין זיך אַליין, אַ ערזץ־אומערצעצלעך מאַטעריאָל צײַג פון דער ייִדישער עקסיסטענץ אין Angleterre פריער צו איר ברוטאַל אונטערברעך.

די זאַמלונג האָט זיך נישט באַגרענצט צו דער שטיק. זי האָט אַנדערע מנוסקריפטן אָנגעהאָלטן רעגרעסינג צום האַרץ פון דעם Middling Age, ילוסטרירנדיק די דיווערסיטעט פון די שכתבים־שולן און דער טעקסטואַל־טראַדישן. אַ Pentateuque פראַנקא־דייטש, וואָס איז מיטן טן אָדער אלפטן יאָרהונדערט געשריבן געװאָרן, פיגורירט אויך אין דער זאַמלונג. די מנוסקריפטן, דורך זייער אַלטקײַט און זייער Provenance, דאָקומענטן די געלערטע ייִדישער מיליא אַן דער Middling Age עװראָפּ, דאָرט וואָ זיך שמידן די טראַדישנס פון לייענען און דער טראַנסמיסיע פון דער Bible און אירע קאָמענטאַרן.

די מנוסקריפט־אַנסאַמבל פון דער Valmadonna שטעלט אַז אַ אַנאַלטלעכער קאָונטערפּוינט צו איר געדרוקטער טײַל: פאָר Gutenberg און פאָר Bomberg, עס איז דורך דער האַנדגעשריבן, לאַנגזאַם און פּרישאָס קאָפּיע, אַז דער היילִק טעקסט איז איבערגעגאַנגן דורך די דזשענעראַציעס און דעם גריץ. די סימולטאַן־פּּרייזענץ פון די צוויי יוניווערסן — דער מנוסקריפט און דער געדרוקט — מאַכט פון דער זאַמלונג אַן פּריווילעדזשד ינסטרומענט פֿאַר אָנגרײפן די קאָנטינוִיטעט, אָבער אויך די טעכנישע בּרוך אַז רעפּרעזענטירט דעם אַנהויב פון דער Hebrew Imprimerie.

אום דרייַן פון די יאָרן 2000, בעתן וואָס דער עלטער איז געווען אַדווַנסינג, שטעלט זיך די פראַגע פון דער צוקונפט פון דער Valmadonna Trust Library. דרײַ צו איר קאָנצעפציע צו העריטאַדזש, וואָלט Lunzer אַז זיין קאָלעקציע בלײַבן אַ גאַנץ אַן אַנדיװיידיד און אַז עס פאָרװאָס טרוסטיד צו אַ גרויס איינסטיטוציע בנצא'd די קאָנסערװאַציע און אַקסעס. די קאָלעקציע, עסטימייטיד צו מער ווי 40 מיליאָן דאָלאַרס, וואָס שטעלן אין פאָרקויף אין די אַנפאַנג פון 1909 דורך Sotheby's, מיט די קאָנדיציע עקספרעס אַז עס זאָל זיין פאַרקויפט אין זיין אַנטירטיקער און נישט דיספערסד.

די קלאָז פון אַנדיװיידיביליטיע, זעלטן אין דעם מארקעט פון די קאָלעקציעס פון דעם ווערט, ערפילט אַ מאָראַל כמו וועל וועל עס אַ וויסנשאַפטלעך דורך: די קאָהיריץ פון דער Valmadonna קאָנסטיטוטיד זיין הויפט ווערט, העכער צו די סום פון זיינע טײַלן. Lunzer נישט אָפשוקן פערזאָנאַל פּראָפיט. Lunzer, וואָס דיד נישט בענעפיט פון דער עקווײַז פון דער פאָרקויף, האָט דעקלערד וואָלן אַז זיין בילּיאָטעק פאָרוועלן אַקוואַירד דורך די Bibliothèque du Congrès.

דעם וויל — צו זעהן די קאָלעקציע דזשוין אַ גרויס אָפנטלעך איינסטיטוציע פודוקייטיד צו קאָנסערװאַציע און שטודיום — ערפּרעסס די דימענשאָן דיסינטרעסטיד פון דער אַרטערפּרײַז. פאַר Lunzer, די Valmadonna צאָל פּאַס פון דער סטאַטוס פון אַ פּרײַװעט בילּיאָטעק צו דעם פון פּאַט־ממאָנע, אַקסעססיבל צו דער מחקרים און גארענטאָר פון דער יידיש מעמאָריע. די סערטש פון דער איידיאַל דעפּאָזיטאַרי דורכאַנט טויך לאָנג און קאָמפּלעקס: צו גאַטער דער פינאַנסינג נײטיד פאַר דער אַקוויזישאָן פון אַן אַנטירטיקער עסטימייטיד צו ספּעקום דוצנד מיליאָן דאָלאַרס, אָן די דעמעמברמאָנט, סופּאָזד די מעטינג פון אַן אויף־וויל אינסטיטוציאָנאַל, אַן אַמביציע וויסנשאַפטלעך און די מעאַנס קאָנסידעראַבאַל.

דעם פּעריאָד פון אָנטשערטענטיע, מארקט דורך עקספּאָזישאָנס פּובליקס פון די קאָלעקציע פאַרשטעלן צו אין מאַך קאַנן די ווערט, פּריפּערד אין רעאַליטיע זיין דעסטיני אַנד. די וויל פון אַן אָראַלער פּלעץ טאָ גויטער, נאָ מילד אַ דעקאָוואַ לעטער, זיין רעזאָלוציע נישט אַז אַ גרויס אינסטיטוציע אַ ווילן אַנאָטער, נאָ פון דער אָטלער־אַטלאַנטיק, בלײַ אין Jerusalem, אין דער אינסטיטוציע וואָס אִנקאַרנאַטיד דורך עקסעלנס דער קאָנסערװאַציע פון דער אַטיץ יידיש.

דער סוף־פּסק פֿן דער געשיכטע פֿן די Valmadonna Trust Library איז געקומען אין אַנפֿאַנג פֿן יאָר 2017, ווען די קאָלעקציע האָט סוף־סוף זיך געטראָפֿן מיטן איר דעפֿיניטיוון דעפּאָזיטאַר. די National Library of Israel, לאָקאַליזירט אין Jerusalem, האָט אַקווירט אַ קאָלעקציע פֿון מער ווי 13,000 ראָרע און יינציקע העברעישע שטיקער, באַקאַנט אונטער דער נאָמען Valmadonna Trust Library, בײַם פֿרײַװאַטן פֿארקויף אָרגאַנאַזירט דורך Sotheby's אַמ 18 יאנואר.

דער בחירה שטעלט אַ קלאָרע סימבאָליקער מנוקות. די National Library of Israel (NLI) איז דער ציענטראלער דעפּאָזיטאַר פֿן דער העברעישער געשרײבנער הסגר; דער אַרײנקומען אין איר פֿון דער שענסטער פֿרײַװאַטער העברעישער קאָלעקציע אין דער וועלט מאַכט פֿאָלשטענדיק אַ מיסיע פֿן זאָמלונג און שמירה. די אַקװיזיציע איז אַ וויכטיקער צוגאָב צו דער קאָלעקציע פֿן דער NLI, און די שטיקער זאָלן זיין אונטערגעברײנגט אין דעם נײַן סימבאָליש בנין פֿן דער אינסטיטוציע, דיזאַינט דורך די אַרקיטעקטן Herzog & de Meuron, דער ערעפֿנונג פֿאָרן פֿובליקום איז געװען פֿאָרגעשטעלט פֿאַר 2020.

אַזוי, די Valmadonna האָט זיך ניט נאָר אַריבערגעװארפֿן געװן: זי איז אַרױסגעשטעלט געװן צו אַקופירן אַ נײַע אַדער, צו דער מעזור פֿן איר מנוקות, אין קערן פֿן אַ אַפֿטוריקער אינסטיטוציע. דער אינציאלער חלום פֿן Lunzer — קוק אַז זײן ביבליאָטעק זאל זיין אַנגענומען דורך אַ גרױסער עפֿנטלעכער אינסטיטוציע געװידמט צו שטודיום — האָט זיך ריאַליזירט, אַלץ אנדערש ווי דאָרטן ווו ער האָט עס ערשט אָפטמאָל געהאָפט. אין אַרײנקומען אין Jerusalem, די קאָלעקציע וואָס האָט צוריקגעביטן די צעשטרײונג וועלטווײַט פֿן דער יידישער בוך האָט זיך, אַזוי צו זאָגן, אַ צענטער אומגעװענדלט געפֿונען.

די אַקװיזיציע האָט פֿארמאַכט דעם צירקל וואָס האָט זיך ערעפֿנט אַ האַלבן יאָרהונדערט אַרום דורך אַ לײדנשאַפטלעך דיאַמאַנטער. דער גאַנצער זאַך איז געבליבן אַנטײלבאַר, לײַט דעם ווילן פֿן דעם קאָלעקציאָנער, און די קאָהעראנץ הסגר פֿן די Valmadonna איז געראַטעװט געװן. די בֿיכער און מאַנוסקריפּטן, וואָס טראָגן צוריק די פֿארשפּרייטונג פֿן דער העברעישער דרוקערײ און דער וועלטווײַטער צעשטרײונג פֿן דער יידישער קולטור, זענען אַ וויכטיקער צוגאָב צו דער קאָלעקציע פֿן די National Library of Israel.

די געשיכטע פון דער Valmadonna Trust Library איז די געשיכטע פון אַ באַגעגנונג : די פון אַן מענטש, Jack V. Lunzer, און דער לאַנגער זיקרון פון אַ פאָלק. דורך צוזאַמענציִונג פון דרײַצן טויזנט העברעיִשע בענד, פון דעם Codex Valmadonna I אָפּגעשריבן אין 1189 ביז דעם וועניציאַנער Talmud פון Bomberg, דורך די מיטלאַלטערלעכע כתבי־יד און די דרוקים פון די גרויסע מערקאַזים פון דער diaspora, האָט דער זאַמלער אַ וואָסער מוזיי פון דעם יידישן בוך געטוט, אומפאַסנדיק אַכט יאָרהונדערטער פון שרייבן און העברגעבן.

די קאָהיִרנץ פון דעם זאַמל, שטענג באַהיטן דורך דעם קלאָז פון אָנטיילן־אַנטיילביקייט וואָס Lunzer האָט אויפגעצווונגן ביז ווײַטערס, מאַכט עס מער ווי אַ סום פון שיינע שטיקלעך : אַ קיימת אַלמודער פון דער יידישער קולטור־טויער, פון דעם Israel פון די מיטלאַלטערלעכע מתנות ביז דעם Venesia פון דער Renaissance, און פון דעם צערשפּרײטן Europa ביז צום געווידערפֿונען Jerusalem. זיין היְנגאַנג ביי דער Bibliothèque nationale d'Israël אין 2017 מארקירט נישט אַ סוף, נאָר אַ פֿארוואַנדלונג : די פּריוואַטע ביבליאָטעק ווערט אַ אַלגעמיינער אַרבעט, אָפן פֿאַר די פּרוער און אַנדערע דורות.

ביים סוף פון דעם וועג, דער Valmadonna דערשיינט ווי אַ מוסטער־צייגניש פון וואָס אַ איחוד'ס דור און טרייַ צום רוף קען. וואו אַנדערע וואָלטן צערשפּרײַט געטאָן, האָט Lunzer זוזאַמנגעטאָן ; וואו דער מאַרק וואָלט צעשטיקעװױ געטאָן, האָט ער דער איינהײַט געדערלאנגט. עס איז דעם איינהײַט, איצטער באַהיטן אין Jerusalem, וואָס גיבט צו דעם זאַמל זיין דוירהאפטיקייט און זיין מאַס : ניט מער די ווערק פון איינער, נאָר די גמין־גוט פון אַ ציוויליזאַציע פון דעם שריט.