Topographie des Terrors

Eyber es vern tsum נברגיק־צענטר פון די SS־שטאַט, די קוואַרטאַל פון Prinz-Albrecht-Straße איז געווען אַן פּרעסטיזשיעס סעקטאָר פון דער אימפּעריאַלער און וילהעלמיער Berlin. דער פּאַלאַץ Prinz-Albrecht, דער פּאַלאַץ Prinz-Karl און דאָס האָטעל Prinz-Albrecht האָבן מאַרקירט זײַנ אַריסטאָקראַטישן און מונדאַנן כאַראַקטער. אין נאָענטקייט, ביי נומער 7 פֿון Prinz-Albrecht-Straße, זיך אויפּגעשטעלט זינט 1905 אַ גרויסער בילדונג אָריגינאַל געבויט צו אומהאַלטן אַ שולע פֿון געצייטנטער קינסטן (Kunstgewerbeschule); ביי נומער 8, דאָס האָטעל Prinz-Albrecht אומגעצויגן אַ דיסטינגווישד קליענטעלע [Stiftung Topographie des Terrors].

דיזע נאָענטקייט, וואָס געמישט קולטור־אינסטיטוציעס, האָטעלס און רעזידענצן, האָט דעמאָלס ניט געהאָט קיין דרויאַנדיקס. אָבער עס האָט אָפּגעבן צו די צוקומפֿטיקע הערשער פֿון די Reich אַ דעצידירע פּרובירונג: געלעגן אין קורצער דיסטאַנץ פֿון Wilhelmstraße — די רעגירונגס־אַדער פֿון Reich, ווו זיך קאָנצענטרירטן מיניסטעריומס און כאַנצעליי — עס לאָזט אָפּשטעלן דעם פּאָליצייער און סיקיוריטי־אַפּאַראַט אַלץ נענט צום פּאָליטישן מאַכט [Encyclopaedia Judaica].

די אונמיטלבאַרע נאָענטקייט פֿון דעם עגזיסטינג־בילדונגז, גענוג גרוס און ריקאָנװערטיבל, ערקלערט וואָס די נאַציאָנאַל־סאָציאַליסטישע רעזשים האָט אויסגעװאָלן דעם קוואַרטאַל פֿון יהם מאַכט־אַנטהאַלטונג. די געשיכטע פֿון שרעק האָט זיך דערמיטן ניט אָנשריבן אין אַ בילדונג קאָנסטרוקטעד ex nihilo, נאָר אין בילדונגז ערבן, אומגעװאַנדלט פֿון זײַערן אָריגינאַלן ווײַדונג. דעם מאַטעריאַל קאָנטינואַיטאַט — אַ שולע פֿון קונסט וואָס אױפגעװאָרן צום סיץ פֿון פּאָליטישן פּאָליציי — איללוסטרירט וואָס דער רעזשים האָט צוגעגריפּן די פּרי־עגזיסטינג־סטרוקטור פֿון דער שטאַט און דער דײַטשער געזעלשאַפט צו זײ צוגעביגן צו זײנע צװעקן [Stiftung Topographie des Terrors]. דער אָרט, אין זײנ אַדמיניסטראַטיװן אָריגינאַלן בנאַליטאַט, פּריפּיגיורז וואָס היסטאָריקנס האָבן נאַמן דער „נאָרמאַליטעט" ביראָקראַטישער פּשע.

זכל פרימאַװאַס 1933, נאָך דער איינשטעליקייט פון Adolf Hitler אַלס קאַנציער און דעם בראַנד פון Reichstag, האָט דער קװאַרטאַל זיך מיטגענומן דורך די נײַע אָרגאַנן פון דער שטראָפנדיקייט. דער Gestapo, די געהײמע סטאַטליכע פּאָליציי שאָפן דורך Hermann Göring און דאַנן געשטעלט אונטער דער קאָנטראָל פון Heinrich Himmler און Reinhard Heydrich, האָט אַרײַנגעשטעלט איר זיץ אין דעם אַלטן בנין פון דער שולע פון אַנגעװאַנדטע קינסט, אין נומער 8 פון der Prinz-Albrecht-Straße. דער סמוך אָטעל האָט אָנגעהײסן די דירעקציע פון Reichsführer-SS, בשעת דער SD, דער ריכנונגס־דינסט פון די SS, האָט זיך אַרײַנגעשטעלט נעבן אים אין דעם פּאַלאַץ Prinz-Albrecht, אין נומער 102 פון דער Wilhelmstraße [Stiftung Topographie des Terrors ; Encyclopaedia Judaica].

דער אָיסגעמעסן פּעריממעטער איז געװאָרן דער צענטער פון קאָמאַנד פון דער ווערפאָלגונג. דער Gestapo האָט דאָרטן אָסגעיבט א פונקציע פון פּאָליטישער פּאָליציי אָן יודיציאַלער קאָנטראָל: אַנװילנדיקע אַרעסטן, אָנשלוס אין "פּרעװענטיװ אָנהאַלט" (Schutzhaft), אָנטפרײגונגען און טארטורן. דער ונטערבאָו פון דעם בנין פון נומער 8 האָט אָנגעהײסן א פנימית טורמע (Hausgefängnis) ווו אָנגעהאַלטן, אָנטפרײגט און שלעכט בהנות געווארן פּאָליטישע אָפּאָנענטן, ווידערשטענדלער, און מענשן ווערפאָלגט פאַר רעסישע אָדער אידיאָלאָגישע טעמער [Stiftung Topographie des Terrors].

אין סעפּטעמבער 1939, קאַם אַחרי דעם אָנהײב פון דער צװײטער װעלט־מלחמה, האָבן Himmler און Heydrich פּאַראַמערט דעם Gestapo, די קרימינאַלע פּאָליציי (Kripo) און דעם SD אינעם צענטרלן באָיראָ פון זיכערהײט פון דעם רײך (RSHA). דער אָרגאַן, דירעקטירט דורך Heydrich און דאַנן, נאָך זײן אָנמערד אין 1942, דורך Ernst Kaltenbrunner, איז געװאָרן דער צענטראַלער אַדמיניסטראַטיװער קלי פון דעם גענאָציד. פון זײנע ביראָ ס אָס קוּאָרדינירט געװאָרן די אָפּעראַציעס פון Einsatzgruppen אויף דעם פּראָנט אין מיזרח און אָרגאַניזירט די דעפּאָרטאַציע פון יידן פון אייראָפּע צו די געטאָס און קאַמפן פון פּול [Encyclopaedia Judaica]. דער סערװיס IV-B-4, דירעקטירט דורך Adolf Eichmann און באַלאַדט מיט "יידישע זאַכן" און דער עװאַקואַציע, האָט אַנטשטאָנען פון דער סטרוקטור [Encyclopaedia Judaica].

דער אָרט איז דעמוי נישט אַ פּלאַץ פון פּשע אין דעם זין ווו מען האָט געשאָסן אָדער געגאַזט דאָרטן; אַן אָרט פון די באשלוס, פּלאָניּונג און ציווי. דער מאַסן־שרעק האָט דאָרטן גענומן די פאָרם פון צירקולאַרן, טאַבלעס, טראַנספּאָרט־באפעלן — די ביראָקראַטיע פון מערד. דער סינגולאַריטעט — אַן אָרט פון גנביכער ווער א אָרט פון קרבנות — אַז גרונדט הײנט די פּסדאַגאָגישע שליחות פון דער אינסטיטוציע [Stiftung Topographie des Terrors].

די אַלירטע באָמבאַרדירונגען פון 1944 און 1945, און דערנאָך די קעמפן פון דער באַטל אַף Berlin, האָבן שווער באַשעדיקט די געבויִדן פון דעם קוואַרטאַל. אין די יאָרן וואָס קומען אַרום די קאַפּיטוּלאַציע, האָבן די רואִינען געדענקט דאַנגעראַס און, צווישן 1949 און אַנהייב פון די 1950ער יאָרן, די געבויִדן וואָס נאָך האָבן געשטאַנען — אַרײַן געריכט דעם אַלטן זיץ פון דער Gestapo — האָבן וועלן אַבגעריסן און די שוט אַװעקגעמאַכט. דער טערן האָט וועלן געגלייַכט [Stiftung Topographie des Terrors].

צו דעם מאַטעריֿאַלן דיזאַסטער האָט מען אַדערגעלייגט די פּאָליטיש שּׂפּליט פון דער שטאָט: דער שטריך פון די גרענעץ צווישן Berlin-West און Berlin-Ost איז דורכגעגאַנגען נאָך גלייַך ליד אַנטקעגן דעם אָרט, און דער Berlin-וואָל, אָפּגעבויט אין 1961, איז גאַנגען לאַנג דעם טערן. געלאָגן ביים ראַנד, אין אַ גרענעץ־צאָנע וואָס איז נישט געװען אַטראַקטיװ, האָט מען דעם בּערײִך אַװעקגעלאָזן. פֿאַר דעצעניַדס האָט עס געדינט הויפּטשּׁאַכלעך ווי אַ דימפּ־אַרעא פֿאַר שוט, אַ ניט־אָפּיציַעלער טרענירנג־שטיבל פֿאַר אַוטאָמאָביל־פֿאָרן, און אַ וואַקאַנטן טערן [Stiftung Topographie des Terrors].

דער אַװעקלאָז איז נישט געװען בּלויז מאַטעריַאַל: ער איז אויך געװען מעמאָריַאַל. אין די קאָנטעקסט פון דער ווידערבּויּונג פון מחוץ־פּאָלן Deutschḷand, פון דער קאָלט וואָר און פֿון אַ קאָלעקטיװ־רצון צו טורן דעם בּלאַט, האָט די אידענטיטעט פון דעם אָרט — צענטער פון דעם אַפּאַראַט פון טערור — וועלן לאַנג אַװעקגעטראָגן, יא אויך איגנאָריִרט פֿון דער גרויסער עפֿנטלעכקייט. דער וואַקאַנטן טערן איז געװאָרן אַזוי דער שּׂטעכנדיקער בּילד פון אַ נאַציאָנאַלן אַװעקטראָגן: דאָרטן וואו עס האָט זיך באַשלאָסן די פּערסעקוציע, האָט בּלויז געבּליִבן אַ בּראַך־טערן אָן קיין נאָמען און קיין צײַכן [Stiftung Topographie des Terrors]. דיזער פֿינסטערקייט פון מער־וװע דעצעניַדס איז זיך אַלײַן אַן אָבִיעקט פון געשיכטע, אַ רעװעלאַטער פון די קװעלן פון דער וועסט־דײַטש געזעלשאַפט צו באַגעגנען דעם פֿארגאַנגנס פון די אײגענע אִנסטיטוציעס.

דער סיבוב איז געװאָרן אין קאָנטעקסט פון דעם 750־סטן יאָרצייט פון Berlin, וואָס איז געװאָרן געמאַלט אין 1987, וואָס האָט אָנגערופן אַ שטאַרקע דערקלערונג וועגן דער געשיכטע פון דער שטאָט. אַרומיק דער אינישיאַטיוו פון בירגער, היסטאָריקער און אַסאָציאַציעס, האָט זיך דער אַכטונג דערװײטערט אויף דעם טערן דעסן היסטאָריש־מאַטעריאַלן באַדײטונג איז געװאָרן פאַרגעסן. אַרכעאָלאָגישע גראבונגען אויף דעם פלאַץ אין 1986 האָבן אַרויסגעברענגט די רעסטן פון דעם אַלטן געביידע פון דער Gestapo, מכללת דער פונדאַמענטן און די רעסטן פון די צעלן אין אונטערקעלער — קאָנקרעטע מאַטעריאַלע דערװײזן פון דער געשיכטע פון דעם אָרט [Stiftung Topographie des Terrors].

עס איז אין קאָנטעקסט פון די מאַנიפעסטאַציעס פון דעם 750־סטן יאָרצייט אַז איז געװאָרן איינגעװיילט אין 1987 אַ ערשטע דאָקומענטישע אויסשטעלונג אין פרײער לופט און אין אַ פּראָװיזאָריש־ן פאַװיליאָן, אַװאָס האָט פאָרגעשטעלט דער געשיכטע פון דעם אַפּאַראַט פון שרעק. גידאַכט ווי טעמפּאָרער, האָט זי אָנגעטראָפן אַ הצלחה און אַ אינטערעס וואָס האָבן זי געמאַכט פּערמאַנענט און אַװעקגעשטעלט דער אידיאַ פון אַ דוירנדיקער אינסטיטוציע [Stiftung Topographie des Terrors].

נאָך דעם פאַל פון דער מויער פון Berlin אין 1989 און דער דײַטש־ער פאַראַייניקונג, איז די פּערענניזיצם פון דעם אָרט געװאָרן מעגלעך און נייטיק. אין 1992 איז געװאָרן שאפט דער פאונדאציע Topographie des Terrors (Stiftung Topographie des Terrors), אינסטיטוציע פון עפּנטלעכן רעכט וואָס איז געװאָרן באַלאדט אַדמיניסטרירן דעם פלאַץ, פירן אַ שומעס פון פארשונג, דאָקומענטאַציע און עדוקאַציע, און באַהאָלטן דער מעמוריע פון די קרימינס וואָס איז געװאָרן געמאַכט פון דעם אָרט [Stiftung Topographie des Terrors]. דער פּודיש רויױער פלאַץ איז אַזוי געװאָרן אַן אָפּיציעלער אָרט פון קאָנפראָנטאַציע מיט דעם פּראַװער, אַרטיקולירן דער אַרכעאָלאָגיש־ער דערװײז אַרויסגעגראָבן און די פּאָליטיש־ע צוליבע פון ויברענגן.

דער בנין פון אַ שטאַנדיקן געביוד האָט געהאַט אַ לאַנגע און קװעלנדיקע געשיכטע. אַן ערשטער פּרויעקט, צוגעשטעלט צום אַרכיטעקטאָר Peter Zumthor אין אַנפאַנג פון די 1990ער יאָרן, איז געווען טיילװייז אָנגעהויבן: טראָגנדיקע סטרוקטורן זײנען אויפגעשטעלט געװאָרן אין די 1990ער יאָרן, איידער שנעאַדיקע פינאַנצירונג און קאָנטראָװערסן האָבן געפירט צום פרישטעלן פון דער בנייה. די אומפאָלענדיקע סטרוקטורן זײנען לעצטענס אַװעקגעריסן געװאָרן אין אַנפאַנג פון די 2000ער יאָרן, אַן טייער און דיסקוטירטער אַפּיזאָד וואָס האָט דויערנדיק באַצייכנט די געשיכטע פון דער אינסטיטוציע [Stiftung Topographie des Terrors].

אַ נײער קאָנקורס איז אָרגאַניזירט געװאָרן, צו פאַר־וואָנען דורך דער אַרכיטעקטאָרן Ursula Wilms (בירע Heinle, Wischer und Partner) אין צוזאַמענאַרבעט מיטן אַרכיטעקטאָר פון גריין Heinz W. Hallmann. דער נײער דאָקומענטאַציאָ־צענטער, סאָבער און פרייע פּלאָץ פון גלאָז, איז אייננגעװײט געװאָרן אין מײ 2010. עס כלול אַ שטאַנדיקע אַוסשטעלונג וועגן די געשיכטע פון דער Gestapo, דער SS און דער RSHA, דאָקומענטאַציאָ־פּלעצן, אַ ספּעציאַליזירטע ביבליאָטעק און פּעדאַגאָגיש אינסטאַלאַציעס [Stiftung Topographie des Terrors].

לאַנג די טערן בלײבט איינס פון די לענגערע סעגמענטן וואָס זײנען נאָך באַהאַלטן פון דער Berliner Mauer, בשעת אַ גרוב לאַנג דער Niederkirchnerstraße (אַלטער Prinz-Albrecht-Straße) לאָזט זען די לשיירים פון די אונטערװעלטן וואָס זײנען אַװעקגעפּונען. אַזוי, דער באַזוכער מערקט אין איין אָרט צװײ שיכטן פון דער דיקטאַטור: דער Nazi־שרעק און די טײלונג פון Europa דורך די ayzern גרדן [Stiftung Topographie des Terrors].

דאָס איז דאָ וואָו Mémoire און אַרכיוו אַנטװאָרטן זיך דער שטאָרקסטער. די היסטאָריש סכל וואָס איז גרונדנדיק פון דע באַהאַלטן דאָקומענטן פון דער RSHA דיאַלאָגירט מיטן פיזיש לשיירים וואָס זײנען אַװעקגעקנאָגט און מיטן Mémoire וואָס איז אָנגעברענג דורך די סערווײוואָרס און זייער דעסצענדענטן. די אינסטיטוציע האָט זיך דיסטינגוויט דורך איר מעטאָדיש אַוסװייל: צו דאָקומענטירן די סטרוקטורן און די אָנשולדיקער פון דער פּריץ — די Täter, די אָטאָרס — אַזוי אַז די פאַרשטאַנדעניש פון דער ביראָקראַטיש אַפּאַראַט פון דער פּערסעקוציע ערלייכטערן דיף Mémoire פון די קרבנות [Stiftung Topographie des Terrors]. דער סטאַטוס „טוימלדיק" וואָס איז צוגעװיזן דאָ האָלט זיך וועגן דעם אַז די מוזיּעשע אינטערפּרעטאַציע איז אַן משימה פון אַ אָנגענומענער עדיטאָריאַל בחירה, ארטיקולירנדיק פעסטגעשטעלטע פאַקטן און אַרבעט פון טרנספאָרטאַציע.

געװאָרן איינער פֿון די מערסט באזוכטע מקומות־דנציקער אין בערלין, װאָס נעמט אַן יאָר אַ סך הונדערטער טויזנטער באזוכער, נימט די Topographie des Terrors אַן דרייפֿאַך פֿונקציע אױף זיך: דאָקומענטאַציע, פֿאָרשונג און בירגערלעכע בילדונג. בנוסף צו דער דאַוערנדיקער אויסשטעלונג, אָרגאַניזירט דער פֿונדאַמענט צײַטװײַלדיקע אויסשטעלונגען, ציקלן פֿון פֿאָרטרעגן, לערנ־פּראָגראַמען פֿאַר שולן, און דרוקט צו װיסנשאַפֿטלעכע בִּיכער. איר ביבליאָטעק, שפּעציאַליזירט אין נאַציאָנאַל־סאָציאַליזם, פּאָליציי, די SS און דער פּערזעקוציע, איז אַן אינסטרומענט פֿון רעפֿערענץ פֿאַר פֿאָרשער [Stiftung Topographie des Terrors].

די אינסטיטוציע באַשטייט זיך אין אַ ברייטער נעץ פֿון מקומות־דנציקער בערלינער און דײַטשער: Mémorial aux Juifs assassinés d'Europe, Maison de la conférence de Wannsee, מוזיי פֿאַר יידן אין בערלין, מעמוריאַלן פֿון אַלטע לאַגער. זי נימט אין דעם ניצל אַ זינגולערע שטעל, אינדם זי מעמדים זיך צו די שטרוקטורן און צו די טעטער פֿון טעררור רא"ל צו אַ שטעל פֿון מאַסן־מיתה [Encyclopaedia Judaica].

דאָס מיניונג איז ניט אָן דיספּוטן. די מוזיי־פּרעזענטאַציע פֿון אַ „שטעל פֿון קאַטעגוריעס־טעטער" שטעלט עטישע און פּעדאַגאָגישע פֿראָגן: ווי אויסשטעלן די ווער־זענען־שולדיק אָן זיך צו לאָזן פּאַראַדירן דורך אַ אומגעזונטע פֿאַסינאַציע? ווי מאַכן בעשם די אַדמיניסטראַטיווע מעכאַניק פֿון דער גענאָציד בעשם אָן זי צו בנאַלאַלופן? די פֿראָגן, אייגן צו אַלע פּעדאַגאָגיק פֿון דנציקער, דורכגײן די געשיכטע פֿון דער אינסטיטוציע זינס איר גרינדונג [Stiftung Topographie des Terrors]. דער סטאַטוס „מעגליך" פֿון דעם קאַפּיטל ספּיגלט די חלק פֿון שיקול װאָס האַלטן די דיספּוטן, אַז זיי מיישן בעשם פּרופּריעטער דאַטן און יוטצן אָפֿ קולטור־ און עטישער אָרדער.

דער Topographie des Terrors שיכל אפילו צוזאמן אין איין אינציגן אָרט עטלאָכע שיכטן פון דער דײַטשער און אייראָפּeישער גישיכטע פון דעם XX. יאָרהונדערט: די שפּלענדאָרנע וילהעלמינישע גרייטל פון א שטאָדט פון מאַכט, איר אַברױַענדונג דורך די SS-שטאָט, די צערשטערונג און פאַרגעסן פון דער נאָכמילך־קריגס־צײַט, דער חלוקימען פון דער שטאָט דורך דעם מױער, און דער פּאָמעליך וויידער־אײנציילונג פון דער מעמואָריאַל פון די 1980er יאָרן און די גרונדונג פון אַ אָדערלאַנדיקע אינסטיטוציע [Stiftung Topographie des Terrors].

איר אָריגינאָליטעט שטייט אין דער בעסוליק צו דאָקומענטירן ניט בלויז די קרבנות, נאָר די שטרוקטורן און די מענשן וואָס אָרגאַניזירטן די פּערזעקוציע פון דעם פּעריםטער — די Gestapo, די SS, דער SD און דער RSHA, וועלכע זאָלן די אַדמיניסטראַטיווע קאָאָרדינאַציע פון דער Shoah [Encyclopaedia Judaica]. דורך אַרױַסגריבן די פּונדאַמענטן פון דעם אַלטן סיץ פון דער Gestapo און דורך אױפטיילן אױפן־אָבן אַ צענטער פון דאָקומענטאַציע סובער און אָפן, מאַכט די אינסטיטוציע פון דער ערד זעלבסט אַ דאָקומענט: די מאַטעריאַלע שפּור ווערט בלויעשן, און דער פּײַנדיקער פּלאַץ, שטאָל פון סאַפקריק.

אין דעם סוף פון דעם לופן, דער Topographie des Terrors ערשײנט ווי אַ הויפט־בײַשפּיל פון דער אַרט, ווי אַ דעמאָקראַטישע געזעלשaft קען צוגעהן די פּערמנתstε פון איה־ייגנע אינסטיטוציעס — ניט דורך פאַרגעסן, ניט דורך דעם העלדיקן דענקמאָל, נאָר דורך טוילדיק דאָקומענטאַציע, אַרכיאָלאָגישע פאָרשונג און מעגלעך־קײט. דאָרטן ווו דער מעמואָריע איז געװען לאַנגע שטום, ריידן די אַרכיװ און די ערד איצטער פון איין שטים.