Jüdisches Museum Berlin

צו פאַרשטיין וואָס דער Jüdisches Museum Berlin זוכט אַרויסצושטעלן, מוז מען ערשט מעסן די טיף פון דעם פאַקט אַז ער דאָקומענטירט. דער מוזיי שטעלט אַרויס די געזעלשaftlעכע, פּאָליטיש‐קולטורעלע געשיכטע פון יידן אין דײַטשלאַנד פון דער פערטער יארהונדערט ביז היינט. די דאַטירונג איז נישט רעטאָריש: זי שטעלט די יידישע אָנווייזנקייט אין אײרופּעיִש‐גרמאנישן געביטן אין אַ קצירות וואָס איז פאַסט צוויי‐טויזנט יאָר, לאַנג פּריאַר צו דער דײַטשער נאַציע זעלבסט.

די יידישע אַשכנזִית וועלט — וואו דער רײנער‐גרמאנישער אָיער דער מעדיעוועלער קנדלער — האָט אָנגעשאָפן, פון דער הויכער מיטן‐עלטער ביז צו מאָדערנער צײַט, אַ דיכטע ציווילִיזאַציע, געמאַכט פון שטאדטישע קהלות, רבינישער טראַדיציע און אַ פאלקסמאול, דער יידיש. די מאָדערנער היסטאָריאָגראַפיע האָט בּאָנט אַוועק דעם מערצאל‐כאָראַקטער פון דעם יידן קולטורן, געשאַפן דורכן שטענדיקן דיאָלאָג מיט די סביבה־געזעלשאַפטן אַלץ אַ צווײַטע מאָל דורכן זייער אינערלעכן טראַדיציעס [Biale, 2005]. די יידישע לעבן אין דײַטשלאַנד איז נאָ מאָל ניט געווען אַ פּאָליָליטיק: זי איז געווען דער פון די גרויסע קהלות Worms, Spire און Mayence — די שטעט SchUM — אַלץ דער פון די דערפער, דער הערצאג־קאורטן און, שפּעטער, פון די אינדוסטרי‐מעטראָפּאָלן.

Berlin האָט אין דער געשיכטע אַ בּזונדערע שטעל. די שטאַד איז געװאָרן, אין דער 18טער און 19טער יארהונדערט, אַ פון די הויפט־אׂפעליקן פון דער מאָדערנער יידישער אייראָפּעיִשער מאָדערניטעט. דאָرטן האָט זיך אַנטװיקלט די Haskala, די יידישע אויפּקלערונג, אַרום דער גנבֿענדער גיבור Moses Mendelssohn; דאָרטן איז מען האָט ארױסגעמאַכט נײַע פאָרמן פון געהעריקייט, שװײַנדלדיק צװישן אינטעגראַציע, דינער־רעפאָרם און טרײַיקייט צום מסורה. די סטעפּנװײַז ציװיל־עמאַנציפאַציע, סיימעד מיטן דײַטשן ייניקייט פון 1871, אָפּנט צו יידן די טירן פון דער יוניװערסיטעט, דער פּרעסע, דער קונסט און דער ווויסנשאַפט, מאַכנדיק פון דער דײַטשער אידישקייט אַ פון די מערטאַ קולטיװירטע און שאַפנדע אייראָפּעיִש.

די זעלבע גדלות ערקלערט די נאַטור פון דער זאַמלונג וואָס אַ בּערלינער יידישער מוזיי קענט אַמביציע צו צוזאַמּנביתן: קדוש־עצמים, פּאָרטרעטן פון בירגערלעכע משפּחות, ווערקן פון דײַטשן יידן קינסטלערן, צײונישׁ פון אַן אינטעגראַציע וואָס האָט געשיינט, אין דער דרײען־צװאנציקער, אָנױמדיק. די אַשכנזִית וועלט, וואו די פיל צװײגן — פון דער ליטװע פון דער Litvaks [Plasseraud, 2008] צו די גרמאנישע לענדער — האָבן געשאַפן אַ קולטור־קאָנטינום, האָט אין Berlin אַ פון די אינטעלעקטואַלן הויפט־שטעטער. עס איז דער מורשה אַז דער מוזיי־מעמאָריע שטעלט אַ צדקה אַרום צו באַהאַלטן, דער זעלביקער מאָמענט אַז עס איז געווען בּאָטעיִקט צו קומען צו טוטאַל־פּאַךהנזן.

דער פונדאַמענטאַלער פּאַראַדאָקס פון דער אינסטיטוציע האָט זיך גאַנץ הולט אין אַ אַקעלע כרונאָלאָגישע זוויידיקייט. דער ערשטער Jewish Museum פון Berlin איז געגרינדעט געװorn אין יאַנואַר 1933 אונטער דער דירעקציע פון Karl Schwartz, נאָר זעקס טעג פарן נאַציסטן האָבן גענומען דעם מאַכט. געבויט בײַ דער Neuer Synagoge און אַרױסגעשטעלט אַ קאָלעקציע פון Jewish art און אַ היסטאָרישער אַוסשטעלונג, האָט עס אַקצענטירט אויף Jewish life.

דעם דאַטום — יאַנואַר 1933 — האָט קאָנדענסירט די טראַגעדיע פון דער דײַטשער Jewishness. אין דער צײַט ווען אַ בלויענדיקע קהל האָט זיך endlich אָפּגעטאן מיט אַ אָרט געװיידיקט צו קאָנסערװאַציע און צו פײַערונג פון איהר heritage, האָט דער אַפּאַראַט וואָס האָט געזאָלט אַרבעטן בײַ איהר דעסטרוקציע אַקסעדיד צום מאַכט. די אַנשטעלונג פון דעם museum בײַ der Synagoge פון Oranienburger Strasse, אַ דזשוואַל פון דער Berlin Jewish architecture פון XIX יאָרהונדערט, האָט אַרײַנגעשריבן דער אינסטיטוציע אין דער geographical און symbolic הארץ פון דער community life פון דער capital.

די עקזיסטענץ פון דעם ערשטן museum איז געװען קורץ און פּעשוטער דורך די violence פון דער State. דער Jewish Museum original האָט עקזיסטירט פון 1933 ביז 1938, טאָג ווען ער איז געװאָרן דזשאָוזד דורך דער Gestapo און זיין objects confiscated. די קלאָוזור איז פאַלן אין דער context פון דער intensification פון דער persecutions וואָס קולמינאַטעד אין November 1938 מיט דער pogrom פון der "Kristallnacht". די confiscation פון דער collections האָט זיך אַרײַנגעשריבן אין דער פּראָצעס פון דער systematic dispossession וואָס דער historiography פון דער persecution האָט דאָךדנע דאָקומענטיד: methodical דיספּאָזעשאָן, legal exclusion, דאָן דעסטרוקציע [Friedländer, 1997]. וואָס דער regime האָט פּורפּאָזד ניט אָנלי מאַטעריאַל goods, נאָר דער memory עצמוער פון אַ presence וואָס ער איז געװאָלט צו erase.

דעם fate פון דעם ערשטן museum איז אַלסאָ אַנטרענעבל פון דער general trajectory דיסקרייבד דורך Saul Friedländer: דער פון אַ community גראַדזשואַלי דיספּאָזעסד פון זיין rights, goods און institutions באַװוסט דער ליװערד צום extermination [Friedländer, 2008]. די קלאָוזור פון 1938 איז ניט געװן אַן isolated episode: זי בילאָנגד צו אַ global policy פון cultural annihilation וואָס פּריסידיד און אַקאָמפּאַניד דער physical annihilation. דער museum פון Karl Schwartz איז עסװעגן בלאַונ אַ פון דער innumerable voids וואָס דער current institution, אַ האַלבער יאָרהונדערט שפּעטער, וואָלט טרײ צו מאַכן זיכטבאַר.

דער נאָך־מילחמה־צײַט האָט בערלין — און דײַטשלאַנד — פֿון אַן אַבגרונט געשטעלט. די דײַטשע ייִדישע קהל, צעהאַקט דורך די שואה, רידוצירט צו אַ טײל פֿון וואָס זי איז געווען, קען נישט מער בייְטן פֿאַר די ינסטיטוציאָנעלע לעבעדיקייט פֿון פֿאַר 1933. די שטאָט זאַלבסט, צעטיילט דורך דעם אַיზערנעם פֿאָרהאַנג, האָט אין איר געאָגראַפיע גענומען די שטיגמאַ־צייכנס פֿון דער קאַטאַסטראָף. פֿאַר אַ סך יאָרן, די שאָלה פֿון אַ בערלינער ייִדישער מוזיי בלייַבן בלושט, גענומען צװישן דעם טעג פֿון טרויער, די קאָמפּליקאַציע פֿון דער דײַטשער געדעכטניש און דער פּאָליטישער טײַל־דעמגוג פֿון דער קאַלטער קריג.

עס איז נור סטופּנװײַז, צו א מאַס אַז די מערב־דײַטשער געזעלשאַפט האָט אָנגעהויבן אַ וואָס־אָפּשטעל־ווערק מיט אַ פֿאַרגאַנגן וואָס איר זי פֿאַר־שטעלן, אַז די געדאַנק פֿון אַ מוזיי־אינסטיטוציע דזשײדעד צו דער גיסטאָריע ייִדיש אָפּגעשטאָנדן. אין די יאָרן 1970 דער אינטערעס פֿאַר אַ מוזיי דאָקומענטנדיג דער קונסט און קולטור ייִדיש געגרויסט, און אַ סדרה פֿון אַוسשטעלונגען געבונדן צו דעם טעמע האָט געפֿירט לעתסוף צום פּראָיעקט. דאָס באָוועגונג האָט זיך פּאָסירן אין אַ מער ברייטע קאָנטעקסט פֿון אַ מעמאָריאַל־דידער אַף, וואָס, אין דײַטשלאַנד ווי עלסווער אין אייראָפּע, האָט געמאַכט פֿון דער גיסטאָריע פֿון די ייִדן און פֿון זײער ניכטיַק אַ צענטראַל אָביעקט פֿון קאָלעקטיװ־הילז.

די צאָות פֿון אַ מוזיי קען מער אַלץ בלויז אַ קאָנזערװאַציע הערהער-גוד: זי איז געווערן אַ אַקט פֿון היסטאָריש זכות. דאָקומענטנדיג דער ייִדישער לעבן דײַטשער, עס איז געווען בייד צו דערנעמען וואָס איז געווען און נעמען וואָס האָט געווען צעשטערט. די קאָנצעפּטואַלע קוקעלנדז האָט געווען אַנציהלדיק: ווי קאָן אַ מוזיי דו ריכטיקייט מאַכן צו אַ גיסטאָריע וואָס זיך דער טערמין איז געווען דער גענאָציד, אָן רידוצירן סענטורעס פֿון לעבן צו זײער יחיד טראַגיש סוף, ני, אום מעער גיגן, קאָנציל דעם סוף אונטער אַ סעלעברײַשן לינירענד?

די ספּאַנונג — צװישן די לעבן און די אַנMinor, צװישן די פּרעזאַנץ און די אַבزאַנץ — וואָלט געווען דער צענטראַל פּראָבלעם אַרום וואָס אַלע אַרכיטעקטיש פּראָיעקט וואָלט צו אָרגאַניז זיך. זי עקספּלײנז ווי, ווען די שטאָט פֿון בערלין שליסלעך בעשלאָסן צו דורך אָפּטיל, זי דעדזשאַ אַ פּleach אָפּ עקספּאָזיציע, אָבער לאָנטשד אַ אַקטואַלי פילאָסאָפיש מעל צו די אַרכיטעקס. ווען מען האָט אים גיבן דעם אַרבעט, Daniel Libeskind איז געווען פֿראָנטיד מיטן אַ קוויער שאָלה: ווי קאָן אַ מוזיי דו ריכטיקייט מאַכן צו דער ייִדישער גיסטאָריע אין דײַטשלאַנד?

דער חלטון צו באַוען קריסטאַליזירט זיך אין דער צווייטער העלפט פון די 1980er יאָרן. אַ קאָנקורס איז געלאָנטשט געווארן אין 1988. עס איז געווען דער אמעריקאנער אַרכיטעקטור פון פוילישער אָריגין Daniel Libeskind וואס האָט געווינט. דער ברירה איז געווען דרייסט: Libeskind, געבוירן אין Łódź אין 1946 אין אַ פאַמיליע פון שואה־שימים, האָט אָנטצן קיין בנין פון גרעסער מאַס אָפגעפירט. דער יידישער מוזיי פון Berlin וואָלט געווען זיין ערשטער קאָנסטרוקציע - און טאַקע, זיין ערשטער גרויס אינטערנאַציאָנאַלער סוקסעס.

דער לויף פון דעם קאָנסטרוקציע־פלאַץ איז געווען אַליין געלאָדן מיט זינ. די קאָנסטרוקציע דערשטרעקט זיך פון 1993 ביז 1998 און האָט דערמעגליכט אַ ליווערונג פון דעם בנין אין 1999, כאָטש קיין קאָלעקציע איז אַז דעמאָלס געווען. טאַקע, דער בנין איז געווען ליווערט אָן אלע עלעמענטן פון סצענאָגראַפיע. עס איז געווען נויטיק צו ווארטן אויף אַ צווייטן קאָנקורס כדי אַז די קאָלעקציעס זאָלן זיין טראַנספארטירט פון דער Martin-Gropius-Bau ווו זיי זיינען געווען פּרוווויזאָריש שטאָרירט.

דער מומנט - אַ מוזיי וואס איז פאַרטיק אָבער לערדיק, עפן צו אַליין קאָנטעמפלאַציע פון זיין אַרכיטעקטור - איז אָפנברונג פון דעם פּאָענ פון דעם וואָרק. אַנטיקערד צו באַקומען אַן אָביעקט, דער בנין פון Libeskind איז שוין געווען, אין זיך אַליין, אַ דיסקורס. דציקנער־טויזנטער בזוכער גיכט דורכגעגאַנגען דעם נאָקטן געביר, עמפּפּינדן דעם פלאַץ ווי אַ מנוח אויף דער זיכרון. דיזע «פאָרגעשיכטע» פון דעם אַוסשטעלונג באַשטעטיקט די צענטראַלע ענטוויציע פון דעם אַרכיטעקט: די שטרוקטור זאָל זיין נישט אַ יאָשׁטער נייטראַלער קאָנטיינער, נאָר אַן אַקטיווער טיילנעמער.

Libeskind האָט זיך געמיט צו מאַכן דעם בנין אַליין צו אַן עשטינשאַלער קאָמפּאָנענט פון דעם בזוך. מיטן זיין אַרכיטעקטור, האָט ער געზוכט צו מאַכן דעם בנין פון דעם מוזיי אַ וויכטיקער טייל פון דער מוזיי־דערגעבונג. דער יידישער מוזיי פון Berlin טראַנספאָרמירט דעם בזוך אין אַ פיזיש דערגעבונג. דיסאָריענטאַציע, צעברעך מיט מוזיי־קאָנווענציעס, אָבזיכטליכע ניט־קאָהעראַנץ וואס מאַכן דערדענק. דאָ וויילט די דעצידיוו צעברעך: דער מוזיי פארווערפט די יבֿרלעהנדע שטעלונג פון גערואיקער וויסנשאַפט צו ענגאַדזשירן דעם קערפּער פון דעם בזוכער אין אַ סענסיטיוו פרובירן פון נישט־שטימונג און פארלוירן.

דער מוזיי דיזיינט אַ Libeskind באַשטייט זיך אויס פון אַן דיאַלאָג צווישן דעם אַלטן און דעם נײַן. דער בזוכער דרינג אַרײַן אין דער Kollegienhaus באָראָק, דעמאָלס שטײַג ארײַן דורך אַ טרעפּ דורךן אידישן Voidy פון ענטריי, ביז אַנטערשאָס. דער עקזיסטנדיקער בנין איז פאַרבונדן מיטן נײַער פּרעלאָנגאַציע דורך אַנטערשאָס, פּרעזערווירנדיק אַלדוס דעם אונטערערדיקן בינדן, און־זיכטיק אַן סערפאַס, צווישן דעם אַלטן געביר און דער זייטגעניסישער קאָנסטרוקציע. דיזע פּאַרטאָנדע אַרטיקולאַציע זאָגט אַ היסטאָרישע אמת: די קאָנטינוואיטעט צווישן דער דויטשלאַנד פון געסטערן און דער פון היינט גײט דורך אַן אונטערערדיקן וועג, ווי אַ בגרוביקע זיכרון וואס מען קען רימן טרעפן נאָר דורך צאָפּלאָפּן.

דער גניוס פון דעם געביוד האַלט זיך אין דער אַרט ווי עס איבערזעצט סמיכות היסטארישע און פילאָסאָפישע קאָנצעפטן. דריי מנגנונים מאַכן דעם גראַמאַטיק פון דעם: די אַקסן, די לערענישן און דער האָלאָקאָסט טאָװער.

דער אונטערירדישער גאַנג אָרגאַניזירט זיך ערשטנס אַרום דריי וועגן וואָס דיוועדזשן. אונטער דער ערד, טרעפן דער ביזוכער ערשטנס דריי שיף־קאָרידאָרס וואָס זיך קריצן, געהײסן די „אַקסן". אַ דערגלײכקייט מיטן ערשטן געביוד פון Libeskind — די Felix Nussbaum Haus — איז דאָ פאָרהאַנדן, אויך זי איז אונטערטיילט אין דריי זאָנעס מיט אונטערשידלעכע מעשׂות־זכּות. אין Berlin סימבאָליזירן די דריי אַקסן דריי גורלות פון יידישלעבן אין דײַטשלאַנד: קאָנטינואַטעט, גָלות און פאָרניכטונג. יעדער פּירט דעם ביזוכער צו אַ אונטערשידלעכער אַ אַרויסגאַנג, מאַטעריאַליזירנדיק די דריי מעגלעכע וועגן וואָס די יידישע עקסיסטענצן קענען זיך גאַנגן אַנטקעגן דער פּערזעקוציע.

דער דריטער פון די אַקסן דעבויטשט אין דעם מעשׂות־זכּות מוסט טיף פון דעם גאַנצן קאָמפּלעקס. דער דריטער אַקס פּירט פון דעם מוזיי צו דער האָלאָקאָסט טאָװער, אַ לידיקער סילאָ פון 24 מעטער הויך. דער טאָװער פון בלאָטער בעטאָן איז נישט הײַך־געװיידם און ניט געקילט, און זאַין איינציקער ליכט קומט פון אַ קליין שפּאַלט אין זאַין דאַך. דער עקספּעריענץ פון דעם פּלאַץ איז פון אַ רדיקאַלער אַרמוט. אַ בעטאָן בריונעק מיטן אַ מאָל שפּאַלט פון ליכט, סימבאָליזירט הופנונגסלאָזקייט און פּאַרלאָזנקייט. דער קאַלט, די שטילקייט, די קראַשנדע הייך און דער אומערייכקייט פון ליכט פּראָדוצירן בײַ דעם ביזוכער אַ שפּור פון אַרײַנפּאַרט און אָיזולינג וואָס אָנלויפט אַלס פּאָװערט.

דער אַרכיטעקט האָט אוצעם קאָנסטרוקטirt אַ קאַטעגאָריע פון מער־רדיקאַלע פּלאַצן: די „לערענישן". Daniel Libeskind ניצט די לערענישן צו בעראַטשלאָגן די פיזישע וואַקואַנץ וואָס רעזולטירט פון דער אַװעקטריבן, דער צרור און דער פאָרניכטונג פון יידישלעבן בשעת דער Shoah, וואַקואַנץ וואָס קען ניט זיין געפולט נאָךדעם. די לערע פּלאַצן גייען דורך דעם געביוד פון ובן ביז אונטער. דער אַקס־פון־אַלום־אַלים־האָלאָקאָסט לאַנדעט אין דעם „Voided Void", אָדער האָלאָקאָסט טאָװער, אַ פראַגמענט פון געביוד איז־אָיזאָלירט וואָס די איינציקע קשר צו דעם Libeskind געביוד איז אונטערירדיש.

די לערענישן זענען ניט פשוט פוןקציאָנאַלע לאַקן: זיי מאַכן אַס זינטל־קערן פון דעם געביוד. אַזעלכע לערענישן רעפּרעזענטירן „וואָס קען פּשוט נישט ווערן אַוסגעשטעלט אַרום דער יידישער היסטאָריע פון Berlin: מענשהײַט רידוקציונירט אין אַש". דאָ, דער אַרכיטעקטור באַוויירקט וואָס דער אַוסשטעלונג קען ניט: זאַגן די הײַנט־צו־אַויסציהן דורך דעם קרוים, דער מאַטעריאַליטעט פון אַבסענץ. אַ שטראַيך־ליניע פון לערענישן שנײַדט דורך דעם פּלאַן אין צײַג־צאַק פון דעם געביוד, אומפּאָזינג אַ ומדורכדרינגלעכקייט וואָס ווערט דער קאָנצעפּטואַלער הערץ פון דער עפּעס. וואָס דער מוזיאַלע־געשע פון אָבװעקטן קען ניט האַלטן — די אַ־קוטל־מאַס פון דער Friedländer [Friedländer, 2008] — געפינט אין די קרויִעם פּלאַצן אַ פּאַראַדאָקסאַלע פאָרם פון אניווארד.

דער גאַנצער קאָמפּלעקס האָט אַוצעם ווײַטער עװאָלווירט נאָך דער אָפיניוסג. אין די לעצטע יאָהרן, האָט Libeskind קאָנסטרוקטirt צוויי אַדדיציאָנאַלע אַרכיטעקטורן: אַ גלאַז־און־שטאָל קאַפּ פאַר דעם הויף פון "Kollegienhaus" אין 2007, און דער W. Michael Blumenthal אַקאַדעמיע פון דעם Jewish Museum פון Berlin, אינסטאָלירט אין אַן אַלטער בלומן־האַלע קעגן דעם מוזיי. די אָוסטאַישנס באַצײַגן דער קאָנטיניוירענדער לעבנדיקער פון דער אינסטיטוציע און איר אַמביציע פאָן ווערן ניט נאָר אַ ארט פון מעמוערי, אָבער אַ לעבנדיקע מערקז פון פארשונג און דעבאַט.

דאס Jüdisches Museum Berlin איז ניט געבליבן פארשטאָרט אין זיין אָנהייב־אַקט פון 2001. עס האָט זיך באַשטאַטיקט ווי די וויכטיקסטע מוזיאום־אינסטיטוציע פֿאַר יידן אויף דעם קאָנטינענט, אַ מאָל שומר פֿון א געיִרדות־שאַץ און אַ מקום־פֿון־ספּעצן צו פּרוקן וואָס עס הייסט צו זיין יידן אין דײַטשלאַנד הײַנט. דער ערשטער גרונדונג־רעזשיסור, פֿארזיכערט דורך W. Michael Blumenthal — אַ פֿאָרמער סעקרעטאַר פֿון דער טרעזער פֿון די פֿאַרייניקטע שטאַטן, עלף אַ איד אַס דער שומר פֿון א בערלינער יידישער משפּחה וואָס איז אַנטלאָפֿן קעגן דעם נאַציזם — גיבן צו דער אינסטיטוציע איר קאָורס: פּיטן שטרענג היסטאריק־שטודיום און אָפֿנקייט צום גרעסטן פּובליקום.

די זאמלונג אומפאנגט גאנצן ברײט־ציטלעך: שלום־עבודות, דאקומענטן, קונסט־שטיקער, משפּחא־סוכן, עדות וואס דרייען אַלטנשטערן פֿון מער ווי אַ טויזנט פּינף־הונדערט יאר אידישער לעבן אויף דײַטש־לענדער. דאס מוזיאום נימט אָן אַ צװײ־פֿאָלט פּנימות: צום היסטאָריע געשטעלט דורך סוכן און סטודיום, און צום זיכרון דורך די משפּחות און אנשי־עדות. דעם עגבן־טרעפֿן פון סוכן און עדות — צװישן היסטאָריע און זיכרון — איז דער אייגנטום פֿון יעדע עמת־מעמלה־מיטטעל, און דאס Jüdisches Museum Berlin מאַכט עס צו איר שום־קום.

נאָך דעם קרוב צװײ ראָפ־יאן, דער ערשטער שטעטיק־אַוסשטעלונג איז גאנץ אַזויגארנישט, און אַן נײע ווײַזונג עפֿענט דער טיר אין 2020, אומארדנען דער ספּור אָנהייב פֿון דער לאנג־דויערונג און דער צרופּעס פֿון דער יידישער דײַטש־ערלעבעניש. דאס אַ ניי־שטעלון טוט־זאַגן אַ יקפּעלונג: אַ מוזיאום פֿון א לעבנדיק היסטאָריע קען זיך ניט הלידן אַ מאָל־צעטל־שפּראַך; עס דאַרף באַגלײַטן די אָנטװיקלונג פֿון די קעשענעס־פרעגן שאו־פאָרשער און סאָציאָל.

די אינסטיטוציע האָט זיך ניט אַפּילו פֿון די קאָנטראָװערס פֿון א סײַטן הײַלט. עס איז געװען א זאָל פֿון הײס־דיוקוסיאָן — אָף דער געבן־וואַג צו שטעלן די שׂאה, אָף די בעתים צװישן יידנטום, ציאָניזם און קריטיק־פּאָליטיק, אָף דער מקום פֿון אַוסשטעלונגן ווי « Welcome to Jerusalem ». די שפּאנונגן, ווײַט פֿון שװאַכן דעם מוזיאום, זאגן פֿון זיין אַרבעטן פֿון אַ אָפֿן־רײַד וואו מן שטעלט־אָן דער סיגנים פֿון דער זײַט־לעבנדיקער היסטאָריע. ווי עס האָט געװיזן די סטודיום פֿון לעצטנדיקס, דער יידישער זיכרון אין אייראָפּע איז ניט קײן געגעבנגטס־דינג, נאָ אַ שטעלן אלמול אָפֿנגעמאַכט דורך די פּאָלגנדיקע דורות [Biale, 2005].

אין דעם, דאס Jüdisches Museum Berlin גייט היבער זיין שטרענג־דײַטש גרוף. עס שמוועס טאַקע מיט דער גאַנצער פּיצורות יידישער דיאַספּאָרס, אַשקנזים און ספּארדים, וואס די סטודיומנikes האָבן געװיזן דער טיף־קײת און מנוון — פֿון דער מיטל־ים בשנעס־לענד [Benbassa & Rodrigue, 2002]. דאס מוזיאום פֿון בערלין, אין דאקומענטירן אַ געברוקן דער־נאָך אָפּ־געבויט היסטאָריע, גיבט אַ מוסטער פֿון דער וואַג אַ קהל קען, טראָץ דער קאַטאַסטראָפע, אנטער־אינשרײַבן איר פּרעזנץ אין דער רום און אין דער צײַט.

דער Jüdisches Museum Berlin איז געבאָרן צװײַמאָל: א ערשטע מאָל, אין יאנואַר 1933, אונטער אַ ופנלוקיקער שטערן, עטלעכע טעג איידער אַז דער גרעסטער חורבן איז געפאַלן אויף די דײַטשע יידנטום; אַ צװײטע מאָל, אין 2001, אין אַ פאַראייניקטער דײַטשלאַנד וואָס האָט זיך געשווױרן צו בליקן אויפן אייגנעם פאַרגאַנגנקייט. צװישן די צװײ געבורטן שטרעקט זיך דער שאָטן פון דער Shoah, וואָס דער מוזעי ווײַכט ניט אַװעק און ווער עס ווילן דאָך נישט צו איין פּסק־דין פון אַ תּוספתיק־יאָרטיקער געשיכטע.

דער ווערק פון Daniel Libeskind האָט דער דאָפלter mémoire איר באַנק־פארמע געגעבן: אַ בנין דערביי די לערקייט איז נישט קאַווע אָבער של־געהן־אָפּ, ווו דער בעסוכער דערפּילט אין זיין לײב די ווילדערונג, דער בריך און דער קאַלטער פון דער אַװעקמאַכונג. איז דער מוזעי מאַכנדיק פון דער אַרכיטעקטור זיך אַליין דער ערשטער פון די אויסגעשטעלטע דאָקומענטן, האָט ער געערפינדן אַ נײַע אָרט צו זאָגן וואָס די עצמים, אַליין, קענן נישט האַלטן.

בלײַבט אַז דער אָרט איז נישט קײן קאַלט־הײַז. אַ לעבנדיק אינסטיטוציע, אָפּן פאַר דער דיסקוסיע, שטענדיק חדשיים אין אייניקע אויסשטעלונגען, ער אַפּיר דער קאָנטינואיטעט פון אַ ייִדישער מעגיכקייט אין דײַטשלאַנד און, העכער־ווי, די לעבנדיקקייט פון אַ געשיכטע וואָס די טוברים האָט געװאָלן אָפּ־מאַכן אָן ערנסט. דער גרעסטער ייִדישער מוזעי אין איירופּע איז אַזוי, אַלץ צוזאַמן, אַ מעמאָריאַל און אַ פּראַמיס: אַז die Erinnerung, פּיציענטלי אויפגעבויט, קען ווידערשטיין דעם פאַרגעסנדיק.