Brandeis University — collection Judaica

די קאלעקציע פון יודאיקא פון Brandeis קען מען נישט פארשטיין אָן אירן גרינדנדיקן קאדער. Brandeis University איז געגרינדט געווארן אין 1948 ווי די ערשטע נישט-קאָנפעסיאָנעלע אוניווערסיטעט מיט יידישן שפּאָנסארשיפ אין דער אמעריקע [Britannica]. דיזע דאָפּלטע איינשאַפט — יידישער שפּאָנסארשיפ און נישט-קאָנפעסיאָנעלער כאַראַקטער — אַנטזאָג די מאַטריץ פון דער אינסטיטוציע. איר נאָמן באַוואָרט דעם שופט Louis D. Brandeis, פארביונדן מיטן Supreme Court [Britannica Kids], ערשטן יידישן פּערזענליכקייט וואָס איז געזעסן אין דער העכסטער יודיציאָל אינסטאנץ פון דער אמעריקע.

דער קאָנטעקסט פון דער גרינדונג איז עצם־צענטראָל. Brandeis University איז געגרינדט געווארן אין 1948 דורך דער אמעריקאנישער יידישער קהילה אין אַן עפּאָכע ווען יידן, אנדערע עטניש־ און ראַסישע מינאָריטעטן, ווי אויך פרויען, האָבן ליטן דיסקרימינאַציע אין העכערן לערנט [Brandeis University — Our Story]. געגרינדט אין 1948, איז זי געשאַפן געווארן דורך מיטגלידער פון דער אמעריקאנישער יידישער קהילה ווי אַ נישט-קאָנפעסיאָנעלע אינסטיטוציע, שאַפן אין תגובה צו בעגרענצטע בילדוקס־מעגליכקייטן וואָס יידישע סטודענטן האָבן זיך געפּלאַנט מיט [educations.com]. די ווי־זעענדיקע גרינדער פון Brandeis האָבן געשטעלט אַ נישט-קאָנפעסיאָנעלע פאָרשונג אוניווערסיטעט וואָס האָט אָנגענומען טאַלענטפול פּראָפעסאָרן [Brandeis University — Our Story].

דער תאכלית, פּריוואַטע אינסטיטוציע פון העכערן בילדונג געלאָגן אין Waltham, אין Massachusetts, אַרום זעכצן קילאָמעטער מערב פון Boston [Britannica Kids], האָט זיך דורך אירן פאָקוס אַליין דערפאָר דערלאָזן גיבן אַ ערשטן־אָרדער יאָגן צו יידישע לערנונג. וואָ אנדערע אוניווערסיטעטן האָבן לאַנג האַלטן יידישע סטודיעס אוועק, האָט Brandeis געמאַכט אַ שטרוקטוריּרנדיקע קאָמפּאָנענט פון אירן געלערנטן אידענטיטעט. די אָפּשטעלונג פון אַ גרויסער קאלעקציע פון יודאיקא איז דעריוו נישט אַן שפעטערדיקן שמוק, נאָר די דאָקומענטאַרע איבערזעצונג פון אַ מיסיע: אויסטאָיען מיטל פון פאָרשונג אַ דיסציפלין נאָך אין פּראָצעס פון אינסטיטושנאַליזאַציע אין דער נאָך־קריג אקאַדעמיער וועלט.

דער מערקווירדיקסטער טרייט פון דער קלעקציע איז איר מאַס און אָרגאנִיזירטע צעספרייטונג. דער קלעקציע פון יודאיקע בעשטייט אַז מער ווי 200,000 בוכים פארשפרייט אין דער גאנצער ביבליאָטעק [Brandeis University Library — Research Guides]. דער מאָד פון קנסערווירונג — נישט אַ פארמאַכטער פאָנד אפגעזונדערט, נאָר אַ גאנצע דורכשפּרייטונג זיך דורך די אַלגעמיינע סעלפן ווי די רעזערווס — דרוקט אויס אַ באגריף פון יודאיקע נישט ווי קוריאָזיטעט, נאָר ווי אַן ינטעגרירטער פעלד פון פארשונג.

דער טעמאטישער פּעריםמעטער פון דעם פאָנד ומפאסט דעם גאנצן פאַקט פון יידישקייט. דער קלעקציע דאָקומענטירט אַלע אַספּעקטן פון דער היסטוריע, דיר רעליגיע און דער יידישער קולטור, מיט אַ באַזונדערע אַכטונג צום טאָנך, צום רבינישן ליטעראטור, צום פילאָסאָפיע און צום גיבול יידישן, צו הברית און יידישן ליטערוטורן, און צו דער שואה [Brandeis University Library — Research Guides]. דעם קאַרטאָגראַפיע קרייצט דעם גרויסן קלאַסישן באַגעליים פון יידישער ביבליאָגראַפיע: דער ופגעדעקטער טעקסט און זיין ינטערפּרעטאַציע, דער געדאַנק און די שפּירשוואַל, דעם ליטערארישן אויסדרוק אין דעם צוויי גרויסן יידישן שפּראַכן, און דעם צענטראלן ארגאָניש פון דעם XX יארהונדערט.

דער ביבליאָטעק אַליין באַשרייבט דער כראנאָלאָגיקאל פּאָרעט פון זיינע פאָנדס מיט קלארקייט. דער ביבליאָטעק פון דער יוניווערסיטעט פון Brandeis היט אַ וויכטיקן קלעקציע פון פארשונג אין יודאיקע, גיעט מיט אויסגעדעהנטע פאָנדס אין אַזא דיווערזע פעלדער ווי דער טאָנך, דער רבינישער ליטעראטור, די פילאָסאָפיע און מיסטיק פון יידן, און דער העברעיש און יידיש ליטעראטור [Brandeis Special Collections]. דער קלעקציע פון יידישער היסטאָריע שטרעקט זיך פון דער אַלטקייט ביז צום מיטלאלטער און צום מאדערן-טאגן, אַרײנגערכנט Israel, דער שואה און אמעריקאנער יידיטעט [Brandeis Special Collections]. מען מעסן דא די אנציקלאָפּעדיקן אַמביציע: דעקן דעם קאָנטינוום פון יידישער ערפארונג אויף נאָך קיים דרײַ טויזנטיער, אָן צו בעגינסטיקן אַן עפּאָך אויף דער שפּעדיטשיניס פון אַן אנדער.

אין קולקציית יודאיקה גדולה שלא יש בליבה יחס לטקסט הקדוש וְלַשְׁרַשְׁרֶת הַתּוּרוֹת שלו. Brandeis איז קיין חריגה, און דעם וויידמט ספּעציאליזירטע סך־הכּל. די ביבליאָטעק האַט אויסגעדעהנטע סך־הכּל אין טעגלעכ פארשידענע תחומים ווי די Bibel, die rabbinische Literatur, the philosophy and mysticism of Jews [Brandeis Special Collections]. דיזע פיר שטילן טײסטן די ייִדיש-לימודית Tradition: the biblical text as foundation, rabbinische Literatur — Mishna, Talmud, Midrash, codes and Responsa — as normative and exegetical elaboration, philosophy as effort of rationalization, און mysticism — Kabbalah stream און Hassidic — as path of inner experience.

די פֿאַרייניקונג פון דיזע תחומים אין איין אינסטיטוציע איז נישט קיין אַחד ופּרשׂות. זע דאַרף אַנהַלטן קאָנטינויִרטע קוויפּן איבער אַ סך יאָרן, אין פארשידענע לאַנדן און שריפטן, און אַ דאָקומענטארער פּאָליטיק וואָס קען באַלאַנסירן דעם Rabbinical און das Mystische, Textorthodoxie und Häresie. די אױמערקזאַמקײט צו דער Kabbala און Hassidut טרעגט צו זײַן שטarkelung: א לאַנגע צײַט מארגינאַליזירט אין אַקאַדעמישער שטודיע, טומדא אָנגעהן אַלס פּול־כּוח קאָמפּאָנענט וואָס ייִדיש אינטעלעקטואַלער heritage, אין עצם דער rank ווי די Bibel און די halakha.

מען קען צוטרויַיק אָנמאַכן — אָן דער פּובליצער מערק באַשרײַבט די סך אַלס גאַנצן — אַז די סך־הכּל הייסן editions, klassishe מפּרשים און מאדערנע קריטיש שטודיום, געמאס צו די "Forschungskollektion" געקלײמט דורך די Bibliothek [Brandeis Special Collections]. דער סימן "Established" זיך צו דער פאַקט פון דער עקזיסטענץ און דער ללּנלער סך; דער דעטאַיל פון תיבה צו תיבה איז, אָן, פון דירעקטער ספּורן פון קאַטאַלאָגן וואָס דער צעטל אינשטרוקציע קען נישט מאַטײלן צו בעהן.

ווען מען באשרײַבט אַ קאָלעקציע פֿון יודאַיקע, דאַרף מען אױך שטעלן צו די פֿאָהיקײַט, צו באַהאַלטן יידישפּראַכיק שפּראַכות אין איהר פֿאַרשיידנקײַט. Brandeis לייגט אַ בדעה טײַל פון זיין פֿאָנדס צום דעם. זײנע אויסגעשטרעקטע פֿאָנדס באַדעקן עברית און יידיש ליטעראַטורן [Brandeis Special Collections]. עברית, שפּראַך פֿון תנ"ך און תפילה, אַ שפּראַך וואס איז געװאָרן מאָדערנע ליטעראַרישע שפּראַך און אַ לאָמיש־שפּראַך אין ישׂראל, און יידיש, די פֿאָלקס־שפּראַך פֿון אַשכנזיק קהילות אין מיטל־אַרופ, טוען פֿאָרשטעלן די צוויי גרויסע פֿארמער פֿון יידישער שׂכל־קומטן.

דער פאָל פֿון יידיש אַלוסטרירט די רייכקײַט פֿון דעם Brandeis פֿאָנדס, בסגולה אין מוזיק. די דיוויזיע פֿון ספֿראַנגיס פֿון די Brandeis ביבליאָטעקן האַלטן דעם Mel and Shifra Gold Yiddish Music Project און די Yiddish Sheet Music Collection [Jewish Music WebCenter]. די ספֿראַנגיס האָבן אויך די Scully Collection of synagogue music [Jewish Music WebCenter]. די אַלע צימרים טאָן זיך דאַרשטעלן ווי טאַקע מעלטיקע שטיקער; די ביבליאָטעק זעלבסט רעכנט צווישן אַלע קאָלעקציונים די אונגעװאָנטיקסטע — אַ גרויסע קאָלעקציע פֿון יידיש־מוזיק־בלעטער [Brandeis Special Collections Spotlight].

צו האַלטן דעם יידיש־מוזיק־בלאַט, דאָס איז טאָ־זאָגן צו ראַטן אַ רעפּערטואַר וואס קומט פֿון אַ קולטור־וועלט — פֿון דער פּאָפּולער־שיר, פֿון יידישן טעאַטער און פֿון אַשכנזיק קהילה־לעבן — אַ וועלט וואס איז דערװאָרטן מפוּרסם צערשטערטן געװאָרן אין דער XX יאָרהונדערט. די יידישע שפּראַך בלײַבט דאָרט ניט נאָר ווי טעקסט, נאָר ווי לעבנדיקע מוזיק, אַ געפֿילטע אׁשמודע וואס איז נאָר דער געדרוקטער ליטעראַטור אַ זאך ניט קענען צוריק־געבן. דער דיקס אױף דעם סופּאָרט און גאַטונג — מוזיק־בלעטער, טעאַטער, תפּילה — זאָגט פֿון אַן אַוסגעברייטערטער באַגריף פֿון יודאַיקע, עטשערנד צו פּראַקטיקען, אויף־צו דוקטרינען.

די שואה האט אין דער קלעקציע אַ פלאץ וואָס איז קיין אַקסעסאָריש גארנישט: זי שטייט צווישן דעם עקספליציטלי פארלאנגטן אַקסן. די קלעקציע געבט אַ באַזונדערע אַכטונג צו דער שואה [Brandeis University Library — Research Guides], און די היסטאָרישע דאָקומענטאַציע פון Brandeis שרײַבט אים אין דעם קאָנטינואום פון דער מאָדערנער ייִדישער היסטאָריע צוזאַמן מיט Israel און דער אמעריקאנער ייִדישקײט [Brandeis Special Collections].

דערגײַ פון דעם אַלגעמײנעם פאָנד, שפּעציאַליזירטע צוזאַמנזעצונגען האַלטן אױף די שפּור פון דעם ערײַגניס און פון דע פאָרמען פון ווידערשטאַנד וואָס עס האָט אַנרופן. די Jewish Resistance collection האַלט מאַטעריאַל פון פּראָפּאַגאַנדע, אַ יחידים טעסטימאָניעס, בולעטינען און אַנדערע דאָקומענטן וואָס ֿפאַנגן זיך צו דעם מאָװמענטן פון ייִדישן ווידערשטאַנד בײַ דער צװייטער וועלט־קריג [Brandeis — Robert D. Farber University Archives and Special Collections]. דער פּרעזענץ פון אַ יחידים טעסטימאָניעס איז דאָרטן דעצידירנד: זיי שרײַבן אן די דורך־געגעבנע זיכרון — די קול פון דעם סורװיװערס און דעם אַקטאָרס — גלײַך אין האַרץ פון דער ארכיוו, און עס איז דא אַז דער גלײַבטער טראַדיציע און די געלערנטע דאָקומענטאַציע ענטפערן אַיינער דעם אַנדערן.

דעם אַרטיקולאַציע רעכטפאַרטיקט דעם רעגיסטער פון דער ינטערסעקציע. די קלעקציע האט נישט בלױז צוזאַמעל קוואלן פון צװײטער האַנט; זי האַלט מאַטעריאַלן וואָס זענען זעלבסט אַקטן פון זיכרון — פּאַמפלעטן, קלאַנדעסטינע בולעטינען, פּערזענלעכע ערציילונגען — געגענט אין דעם פייער פון דעם ערײַגניס. די אַרבעט פון דעם היסטאָריקער זאָל דאָס איז צו פאַרטרעפן דעם שפּורן, זיי צו דאַטירן, צו קאָנטעקסטואַליזירן, אָן יעמאַלס אױסצוװישן די טעסטימאָניאַלע לאַסט. די ביבליאָטעק מעלדט אַבער צװישן זייערע פאָנדען זינגולערע פּיצעס, צ.ב. אַ אַנטיפאַשיסטישער דײַטשער פּאַמפלעט פון דעם 1930er יאָרן [Brandeis — Robert D. Farber University Archives and Special Collections], וואָס ערמאָנטיקט אַז די דאָקומענטאַציע פון דער קאַטאַסטראָפע פאָנגט אַן פׁאָר דעם קריג זעלבסט.

אם קולקציית היודאיקה של Brandeis מרשימה בגודלה, היא גם מתבלטת בקבוצות מסוימות המנוהלות בקולקציות מיוחדות. בין קולקציותיה היוצאות דופן ביותר נמצאות קולקציה ענקית של תיווים בידיש ו־Bernice and Henry Tumen collection [Brandeis Special Collections Spotlight]. הקרנות הנושאות שם, שהתרמו או הוקדו על ידי אספנים פרטיים, מהוות את הזיכרון החי של המוסד: כל אחת נושאת את שמות התורמים שלה ומעידה על הקשר בין ספרייה אוניברסיטאית גדולה לבין הקהילה התומכת בה.

התפקיד המוצהר נשאר המחקר. הספרייה מגדירה עצמה כמרכזת קולקציית מחקר חשובה בתחום היודאיקה [Brandeis Special Collections], דבר המניח הנגשה מסודרת לחוקרים, כלים למציאה תיעוד ותנאי הצגה המתאימים למסמכים נדירים. בנוגע לקרנות הנוגנות המנוהלות בארכיון, הגישה מתרחשת, בהתאם לנוהג של קולקציות מיוחדות, בתאימה מראש [Jewish Music WebCenter].

יש חשיבות במציאת הגבול הקוגניטיבי. אם קיומן ותיווליו העיקריים של הקרנות קבועים בחוקיות על ידי ההערות של הספרייה, הפירוט המלא — מקורות מדויקים, מספר מדויק של כתבי יד, נוכחות של אנקונבלה או דברים ייחודיים — אינו מופיע בתיעוד הציבורי שנוכח בו. לפיכך, הפרק הנוכחי הוא בעל הסתברות: הוא מתאר, על בסיס אינדקסים מתכנסים, פיזיונומיה כוללת שרק בדיקה ישירה של הקטלוגים וההמצאות תיתן לתעד כל תכונה. עצם זה האומץ של השיטה הוא נאמן לרוח של קולקציית מחקר, המזמינה אימות ולא אמונה.

די יודייקע־זאמלונג פון Brandeis University ביטן אַ זעלטן בייַשפּיל פון אַ גלייַך־פול באלדן־שאץ וואס זיך פול־שטענדיק דאַרך די אינסטיטוציע וואס הוט עס בעוואָרט. געבוירן פון אַן אוניװערסיטעט וואס זיך אַלײן איז אַװעקגעװאַקسן פון דער יידישער געשיכטע פון דער XX יאָרהונדערט — גרונדעט אין 1948 דורך די אמעריקאנער יידישע קהיל אין טײַװע צו די דיסקרימינאַציעס פון דער העכערער בילדונג [Britannica ; Brandeis — Our Story] — איז זי צוזאַמנגעשטעלט גאָר מער ווי צוויי הונדערט טויზנט בוכים וואס דעקן די תנ"ך, די רבֿנית־ליטעראטור, די פילאָסאָפיע, די מיסטיק, די העברעיִש־ און יידיש־ליטעראטור, און די Shoah [Brandeis University Library].

איר שטאַרקע שטײט אין דער פאַרבינדונג פון דער גרײטקייט און דער טיפקייט: אַ דאָקומענטאַרן מאַסע וואס איז פארשפּרײטערט דורכן גאַנצן ביבליאטעק, צוגלײַך מיט אייניקע זאַמלונגען — יידישע נאָטן, בענאמטע פאָנדס, ארכיװן פון דער יידישער וויידערשטאַנד — וואס מאַכן פון דער גאַנצער זאמלונג אַ סך מער ווי בלויז אַן אָפשטאַפלונג פון בוכים [Brandeis Special Collections]. די זאמלונג אומפאַסט דעם קאָנטינуום פון דער יידישער ערפאַרונג, פון דער אַלטקייט ביז צו דער מאָדערנע צײט, ניט שלופנדיק וועגן דער שפּירלעך־דימענסיע פון שפּראַכן און מוזיק, ניט וועגן די געדענקנשמאַסט פון די עדות פון דער קאַטאַסטראָפע [Brandeis Special Collections].

דער הײַנטיקער גרױסער בוך האַט געטראַכט צו דערצײַלן זײַנע הויפט־ליניעס דורך ערליך אונטערשײַדנדיק וואָס שטײט צום געשטעלטן — די עקזיסטענץ, די צוזאַמנזעצונג, די אַקסן פון דער זאָמלונג — פון וואָס בלײַבט ווערשיינלעך, ווײל עס איז קײן גאָנץ־שטענדיקער ינװענטאַר. אַזוי איז עס, קוציקנדיק גערעדט, די לערnung פון אַן פאָרשונגס־זאמלונג: זי מאַכט דעם וויסן נישט צו, זי עפנט עס, און קװעלן אַ יעדע דור פון פאָרשער צו צוריקצוקומען צו די מקורות.