Biblioteca Casanatense — fonds hébraïque

דער געשיכטן פֿון דעם עברעיִשן פֿונד איז אומצעטיילבאַר פֿון דער געשיכטן פֿון דער אינסטיטוציע וואָס עס איז אין אים, און די לעצטערע קומט אויס פֿון אַ פּרעצײזן וויל־שריפט. די Casanatense דאַנקט איר האָיפּטשטאַרבקייט צו קאַרדינאַל Girolamo Casanate (1620-1700), וואָס האָט דורך טעסטאַמענט אַ הינטערלאָשן פֿון זיין ביבליאָטעק־זאַמלונג, אַ רייכע פֿון מער ווי 20.000 בענדער און בדידה געלט־איינקונפֿטן, צו דעם קלייסטער S. Maria sopra Minerva אין Roma, האָּס אַ גאַבע צו די דומיניקאַנער מינך־אָרדן.

Girolamo Casanate, אַ נאַפּאָליטאַנער יוריסט און תיאָלאָג, איז געווען אַ גרויסער דער אַנדלטער הילף פֿון דער רוימלאַנדער קוריע אין דער צווײטער העלפֿט פֿון דעם שׁיבעצנטן יאָרהונדערט. זיין וויל איז געווען צו גאַבן Roma אַ ביבליאָטעק וואָס שטייט פֿון אפֿן פֿאַר אַלע און אַ לערן־צענטער, אַנווערטראָט צו די Prêcheurs (דומיניקאַנער). די Biblioteca Casanatense, וואָס איז געווען גרונדעט מיט דער זאַמלונג פֿון קאַרדינאַל Girolamo Casanate (1620-1700), איז אפֿן געווארן פֿאַר אַלע פֿאָלק אין 1701 און איז ערשטלעך געווען פֿאַרוואַלטלט דורך די דומיניקאַנער מינך־אָרדן פֿון S. Maria sopra la Minerva.

דער בנין אַלײן האָט מען אַרומגעבויט שפעציאַל צו האַלטן די זאַמלונגען. אָפֿנגעפֿאַלן 1701, נאָך ענדיקן פֿון דער בנין־עבודה אַ שפעציעל בנין אין די פלאַץ פֿון אַ קלויסטער־הויף פֿון Minerva, נאָך דעם פּלאַן פֿון אַרכיטעקט Antonio Maria Borioni. די אַרבעטן און פֿאַרטיקן פֿון דער גרויסער הויל האָבן אָבער הכרח לאַנגע אונטערברעכונגען: דער שׁטריט וואָס האָבן די Gesuiti פֿון Collegio Romano אָנגעשטימט גראָנאַבן די גרעס פֿון דער בנין, און האָבן זיך אָפֿן אַרבעטן רוקן לאַמד נאָר אַ 1725.

די דומיניקאַנער־פֿאַרוואַלטונג, וואָס האָט דויערט ביז צום לעצטן פערטל פֿון דעם נײַנצנטן יאָרהונדערט, איז יקרה צו פֿאַרשטיין דעם עברעיִשן פֿונד: עס זיינען רעליגיעזער וואָס זיינען קומוודיק אין דער קומהן־שפּראַך, און מאַנץ אַלז זיי אַלײן זיינען מתנגדים געווען פאַר די אַנטי־ידישער סכסוכן און אַ צענזור פֿון די עברעיִשע ספֿרים, וואָס האָבן געמאַכט און אָרגאַניזירט די זאַמלונגען פֿון עברעיִשן שפּראַך. די איבערגאַנג צום איטאַליענישן שטאַט האָט פֿאַרנעמט אַ אינסטיטוציאָנעלן בראַך. די דומיניקאַנער־פֿאַרוואַלטונג דויערט ביז 1884, ווען די דומיניקאַנער האָבן פֿאַרלוירן דעם פּראָצעס וואָס זיי האָבן אָנגעשטימט קעגן דעם איטאַליענישן שטאַט צו צוריק צונעמען די Casanatense, און זיי זיינען אַװעק פֿון דער ביבליאָטעק וואָס האָט זיך דערנאָך בעקומן אַן "אָטאָנאָמן קרפּאָראַציע" און פֿאַנגט אָן צו האָבן אייגן פֿאַרוואַלטונג און אייגן פּערזאָנאַל.

די אַנווַאנדזשען פֿון אַ העברעיִש־קאָלעקציע אין אַ דאָמיניקאַנער ביבליאָטעק אין Rom איז נישט קיין צופֿאַל: סיי שטייט אַרײַן אין דער לאַנגער געשיכטע פֿון דעם אינטערעס — וויסנשאַפֿטלעך און פּאָלעמיש אַשטאַלץ — וואָס די kurie romane האָט געטראָגן צו יידישן בוכן. דער קלויסטער fun der Minerve איז שוין סך דעם XVI. יוארהונדערט געווען אַ צענטער פֿון דער ציענזור פֿון די hébraïca, וואָס מען האָט געפֿירט אונטער דער רשות פֿון דעם Santo Oficio, און דעם Prêcheurs האָט מען אָפֿט אָנווַאָרטן די עקספּורגאַציע און דער דורכשן פֿון העברעיִש־טעקסטן.

די דאָפּעלטע דימענסיע — גילומענער שמirement און ינקוויזיטאָריאַלער קאָנטראָל — שטעלט בעדיוק אַ פּונקט פֿון אינטערסעקציע צווישן יידישער מעמוריע און קירכלעכער ארכיוו. פֿילע העברעיִש־מאַנוסקריפּטן און דרוקים וואָס מען שמיר אין איטאַליע טראָגן די מאַטעריאַלע סימנים פֿון דער ציענזור: סיגנאַטורן פֿון ציענסאָרים, דאַטומען פֿון עקספּורגאַציע, דורכגעשטריכענס און צעשנידענע בלעטער. לויט די שטודיעס וואָס זיינען געווידמט צו דער איטאַליענער העברעיִש־קאָלעקציעס, זיינען די סימנים אַ הויפּט־קוול צו באַווײַזן די סערקיטן פֿון ציִרקולאַציע און קאָנטראָל פֿון יידישן בוכן צווישן דעם XVI. און דעם XVIII. יוארהונדערט [Margherita Palumbo, Il fondo ebraico della Biblioteca Casanatense, La Giuntina].

דער Casanatense־פֿאָנד האָט זיך אַזוי געשאַפֿן אין שיכטן: אַקוויזיציעס פֿון דעם קאַרדינאַל־גרינדער, דאָמיניקאַנער ציװַגעבן, בוכער וואָס מען האָט קאָנפֿיסקירט אָדער עקספּורגירט האָבן דורכגעפֿירט דורך די ציענזור־אינסטיטוציעס, דעמאלט שפּעטערדיקע פּערבעסערונגען דורך קאָפן און לעגאַטן. די Casanatense שולדיגט זיך איר אַנהייב דעם קאַרדינאַל Girolamo Casanate (1620-1700), וואָס מיטן ווילן האָט אָנגעצײגן דעם לאַגן... פֿון זיין ביבליאָטעק־זאַמלונג, רײַך מיטן עטליכע 20.000 בענד און שפּנדן פֿאַר דער אינסטיטוציע און דעם צוקונפֿטיקן צוואַקס פֿון דער ביבליאָטעק [Ministero della cultura]: סיי דער קלאָז פֿון «צוקונפֿטיקער צוואַקס» האָט דער וועג געעפֿנט צו שפּעטערדיקן פּערבעסערונגען, וואָס צו טייל זיינען צו שרײַבן די מענגער העברעיִש־בוכער.

די שטודיע וואָס איז דער ווייטערשטער פֿאָרגעטראָגן פֿון דער טעמע איז יענע פֿון Margherita Palumbo, Il fondo ebraico della Biblioteca Casanatense, פּובליצירט ביי La Giuntina, וואָס שטעלט דעם פֿאָנד אראַפּ אין דעם גרעסערן קאָנטעקסט פֿון דעם זאַמלונג־טויטיקקײט פֿון העברעיִש־בוכן אין איטאַליע און אין אייראָפּע [Palumbo, La Giuntina — Torrossa].

דאָס האַרץ פון דער עברית־קאָלעקציע וואָס ליגט אין אָנטהאָלטונג פון איר מנוסקריפטן. די רעפערענץ־מערקע שטעלט צוזאַמען צוויי־הונדערט זיבן־און־דרײַסיק, אַ צאָל וואָס שטעלט די Casanatense אונטער דע סיגניפיקאַנטער עברית־קאָלעקציעס פון איטאַליע, אָן צו דערגרײַכן דער גרײַטקײט פון דען גראָסן פאָנדן אין Parme אָדער בײַם Vatican. צו מעסטן דעם טײַל דארפמן עס אַנטקעגנשטעלן צום גאַנצן מנוסקריפט־מאַטעריאַל פון דער ביבליאָטעק, וואָס איז באַטראַכטליך און פון גרויסער מנוגווייטקײט. Oggi si compone di più di 6.300 esemplari che ricoprono un arco cronologico che va dall'VIII al XX secolo ed è caratterizzato da un'estrema varietà per quanto riguarda la tipologia libraria e documentaria, l'aspetto iconografico ed il contenuto testuale [Internet Culturale — Manoscritti della Biblioteca Casanatense].

די צוויי־הונדערט זיבן־און־דרײַסיק עברית־מנוסקריפטן מאַכן אַלסא אַ ספעציאַליזירטן פאָנד אין לימות פון אַ ענציקלאָפעדיש־קאָלעקציע. וואָס דעם רעגיאָנאַלן פארגלײַך — די איטאַליענישע עברית־פאָנדן האָבן אָפט אַ גימיינזאַמע פִּיזיאָגנאָמיע: יבערווײַט פון קאָדיצים אָסטשלאַטגנָער איטאַליענישער הרקומנץ, אַ געגנוואַרט פון מיסצעלאַנייאוס־זאַמלונגן, א פּעריאָד וואָס שטרעקט זיך פון שפּעטן מיטלאַלטער ביז מאָדערנע צײַטן. אַזוי, פאָר דעם בנחמד־פאָנד אין Mantova, il fondo manoscritto comprende 161 codici databili fra il XIV e il XVIII secolo, con numerosi esemplari miscellanei, per la maggior parte di origine italiana [Biblioteca Teresiana — Manoscritti Ebraici]. אַ פִּיזיאָגנאָמיע פון דעם סארט, אָן אַז מען קען עס מעכאַנישלי איבערטראָגן, בְּנַחל אַ פּלויזיבער קיידער צו פּלאַצירן דעם Casanatense־קאָרפּוס.

די וויסנשאַפטלिכע קאַטאַלאָגיזירונג פון די מנוסקריפטן איז אַ מעשה פון לאַנגמוטיקער אינסטיטוציאָנעלער אַנשטרענגונג געפירט דורך די מיניסטעריאַלע קאָמיסיע « Indici e Cataloghi ». La Commissione "Indici e Cataloghi" del Ministero per i Beni e le Attività Culturali prosegue la propria attività di censimento e catalogazione dei principali fondi manoscritti delle più importanti biblioteche italiane con quest'opera sui manoscritti della Biblioteca Casanatense di Roma [Catalogo dei manoscritti della Biblioteca Casanatense — IPZS]. די בענד פון דער קאַטאַלאָג, צוגעטאָן מיט איינלײַטונגן, אינדעקסן און טאַפלן, מאַכן אָס דאָס רעפערענץ־ווערקצייג פאָר פּרעצײַז יידנטיפיקאַציע פון די hebraïca.

אַחיי די מאַנוסקריפטן, האָט דער פֿונד פופצן העברעיִשע אינקונאַבלן — דאָס הײַסט געדרוקטע בִּיכער פֿאָר 1501 — ווי אויך אַלטע העברעיִשע אויסגאָבן פֿון סידער XVI און דערנאָך. די ציפער האָט אַ אומפּראָפּאָרציאָנאַלע וויכטיקײט צו איר שיינבאַר בשׁערות: העברעיִשע אינקונאַבלן זיינען זעלטן אין דער מוחלט, דער דרוק אין העברעיִשע אותיות האָט זיך נאָר אנהויבן פֿון דעם 1470ער יאָרן, בעיקר אין איטאַליע (Rome, Reggio di Calabria, Mantua, Soncino, Naples) און אין דער אייבערישער האַלבאײנזל.

האָבן פופצן פֿון דיזע ערשטע געדרוקטן איז געשטעלט די Casanatense אין דער אנגלימיטירטער קרײז פֿון אינסטיטוציעס וואָס האָלטן העברעיִשע אינקונאַבלן. די בענד — וואָס קענען אַרײַנהאָלטן תנ״ך־אויסגאָבן, תלמוד־אויסגאָבן, האַלאָכישע אָדער ליטורגישע אויסגאָבן פֿון די ערשטע וואָרקשטאַטן, ביז דער פֿאַמיליע Soncino — פֿארשטעלן אַ מער שטיין אין דער געשיכטע פֿון דעם יִדישן בוך און פֿון דער טעקסטואַלער איבערמאַכונג. זייער אָפּהיטן אין Rome, אין אַ דאָמיניקאַנער ביבליאָטעק, ווייזט עס אַמאָל-נאָכמאָל די כיבור, אויף דעם זעלבן רעגל, פֿון דעם היילקן יִדישן אָביעקט און פֿון דער כריסטלאַנער אינסטיטוציע וואָס האָט דאָס אינגעשטאַנטן, לויט די צײטן, צענזירט אָדער ראַטעװט.

די אַלטע העברעיִשע אויסגאָבן, נאָך 1500, פֿארלעגן דעם אינקונאַבלן פֿון. דער XVI יאָרהונדערט האָט בלויז דער הוצא פֿון דער וועניציאַנער העברעיִשער דרוקערײ — דער פֿון Daniel Bomberg און זײנע נאָכפֿאָלגער —, וואָס די אויסגאָבן פֿון דעם תלמוד און פֿון דער רבאָנים בײבל זיינען געװארן די סטאַנדאַרד פֿון רעפֿערענץ. פֿיל פֿון די בענד טראָגן, ווי מ'האָט געזען, די צײַכנונגן פֿון דער רימער־קליזיאַסטאַ צענזור, וואָס מאַכן דעם דאָקומענטן ווערטפול נישט נאָר פֿאַר דער געשיכטע פֿון דעם טעקסט אָבער אויך פֿאַר דער פֿון קאָנטראָל דער בוכער. דער וואָרק פֿון Margherita Palumbo אויף דעם פֿונד שטעלט דיזע געדרוקטן אין דער גרעסערער געשיכטע פֿון קאָלעקציעס פֿון העברעיִקע בעהאַלטן אין איטאַליע און פֿון זייער דיאַספּאָרע אין דער אייראָפּאַישער קאָלעקציאָנער [Palumbo, Il fondo ebraico della Biblioteca Casanatense, La Giuntina].

דער גורל פון דער עברית־זאַמלונג האַט חתנה געטן די אינסטיטוציאָנעלע אומוואַלצונגען וואָס האָבן באַרירט די Casanatense נאָך דער איטאַליענישער איינהייט. די ביבליאָטעק, וואָס איז געווען פאַר לאַנג אַדמיניסטרירט דורך די Prêcheurs, איז ארײנגענומען געווארן אין דער באַװעגונג פון סעקולאַריזאַציע און נאַציאָנאַליזאַציע פון קלעריקאַלע גיטער. Inizia così una gestione amministrativa congiunta con l'attigua Biblioteca Nazionale Vittorio Emanuele II, inaugurata nel 1876 con sede allora nel palazzo dei Gesuiti al Collegio Romano: l'obiettivo era quello di trasformare la Casanatense nella sezione teologica della Nazionale [Storia — Casanatense].

דער פראָיעקט פון אַבזאָרפציע האָט זיך נישט פולשטענדיג פאַרװיקלעכט. נאָך דעם פארלוירן פון די דאָמיניקאַנער אירן פראָצעס קעגן דער איטאַליענישער שטאַט אין 1884, איז די ביבליאָטעק געװאָרן אַן « ente autonomo », אַוסגעשטאַטעט מיט אַן אַדמיניסטראַציע און אַ שטאַב פאָר זיך [Storia — Casanatense]. דיזע אָטאָנאָמיע האָט ערמעגלעכט די אַנטװיקלונג פון אַ פאָליטיק פון קאָנזערװאַציע און װיסנשאַפטלעך קאַטאַלאָג, וואָס די עברית־זאַמלונג וואָלט געניצן קענן, ביזונדערש דורך די אַרײנקלעפן פון אירע כתבי־יד אין די קאַמפּאַניעס פון קענזוס־מיניסטעריום.

די גלובאַלע גרעס פון דער קולטור־האַ ריכטאם גיט א מאָס פון דער שניטן-קאַסטע ווו זיך די יידיש־זאַמלונג אײנלײגט. All'interno di questo patrimonio librario sono presenti oltre 120.000 volumi a stampa antichi e più di 6.000 manoscritti [Home Casanatense]. אין דער דיגיטאַלער עפאָכע האָט די ביבליאָטעק זיך אויך פאָרפליכטעט אין די נאַציאָנאַלע ביבליאָגראַפישע נעצװערק: La Biblioteca Casanatense partecipa all'Indice SBN fin dal 1991 [Home Casanatense], וואָס האָט באַפעסטיקט די אַקסעסיביליטעט און די נאָרמאַליזירטע באַשרײבונג פון אירע זאַמלונגען, די עברײות אַרײנגערעכנט.

אָפגעשטעלט אין יוראפּעישן קאָנטעקסט, די העברעאיש קאָלעקציע פון der Casanatense נימט חלק אין אַ ברייטערן פֿענאָמען: די קאָנצענטראַציע אין איטאַליע פון אַן אויסנעמדיקן העברעאיש מאנוסקריפטן שׂ, און אירער טיילווייזער צעטיילונג אין מאָדערנער קאָלעקציאָנאָליזם. דאָס איז בדיוק דער ווינקל וואָס גענומען איז אין דער רעפערענץ שטודיע צום סובחעקט, וואָס שטעלט דעם פאָנד אין דער דענקוועגען וועגן L'Italia paniere dei manoscritti ebraici e la loro diaspora nel contesto del collezionismo di libri ebraici in Europa tra Otto e Novecento [Palumbo, La Giuntina — Torrossa].

דער בילד פון איטאַליע אלס „קאָרב" פון העברעאיש מאנוסקריפטן איז נישט קיין פריי־הערציקע מעטאַפאָר: די האַלבינזל איז געווען, פון מיטן־אַלטער ביז צו דער מאָדערנער צייט, אַ הויפט־צענטער פון קאָפּירן, דרוקן און זאַמלן פון יידישע בוכים. די גרויסע פּריװאַטע יידישע ביבליאָטעקן — ווי צום ביישפּיל אין Mantua, דער וואָס איז מחובר געווארן דורך דעם ראַב Marco Mortara — האָבן דערנאָך געשפּייזט פּובליקע קאָלעקציעס. Numerosi studiosi e rabbini diedero vita a collezioni rilevanti di manoscritti e stampati. Molti dei testi appartenenti a tali librerie private, di cui la più ricca fu quella formata da Marco Mortara, זענען אָפּגעפלאָסן אין אינסטיטוציאָנעלע דעפּאָס [Biblioteca Teresiana — Manoscritti Ebraici]. דער Casanatense פאָנד, כאָטש פון קהלתיים־אָריגין, שטעלט זיך אין דיזער אַלגעמיינער באַװעגונג פון פּאַטרימאָניאַליזאַציע פון איטאַלי העברעאיקא.

צו דער שניטפּונקט פון יידישער זיקרון און קאַטאָליׁשער ארכיוו, דער פאָנד לאָדט דער אויס צו אַ דאָפּלטער לייענונג. אױף אײַן זײַט, הַלט ער בעוותער די טעקסטן פון יידישער טראַדיציע — Torah, Talmud, הלכה, ליטורגיע, פילאָסאָפיע. אױף דער אנדערער זײַט, דורך די צייכנים פון צענזור און זיין פּלאץ אין אַ דאָמיניקאַנישער אינסטיטוציע, דאָקומענטירט ער דעם בליק וואָס דער קירך האָט געווארפן אױף די טעקסטן. דאָס איז דער שפּאַנונג, וואָס איז נאַיַמאָל גאָנץ ארויסגעלייזט, וואָס מאַכט פֿון Biblioteca Casanatense אַ אָרט פון טײַלטער זיקרון, אָונט דער יידישער אָביעקט און קריסטליכער געשיכטע רעדן צוריק צו יענאַנדער און געבן זיך טכלית אָפּ.

דער העברעיִש־פאָנד פון דער Biblioteca Casanatense — צװײ־הונדערט־זיבן־אַן־דרײַסיק כתבי־יד, פופצן אינקונאַבלן און אַ זאַמלונג אַלטער דרוקים — איז ניט דער גרעסטער און ניט דער בערימטסטער פון דעם יידישן־פאָנדן אין איטאַליע. זײן ווערט קומט אַרוס פון זײן אייגנטומלעך־שטאָנדארט: דער פון אַ יידישער קאָלעקציע בנחמן אין דער מיטן־העך פון אַן אינסטיטוציע, געבאָרן פון אַ קאַרדינאַלן־הנחה און לאַנג פארװאַלטן דורך דעם דאָמיניקאַנער־אָרדן, אָרדן וואָס איז אויך געװעסן אַ טוער־שפּילער אין דער צענזור פון העברעיִקאַ. דיזע גרונדלעכע צװיװעליקייט מאַכט דעם פאָנד אַ דערשטער־קלאַס־עדות פון דם קנעס צװישן יהדות און קאַטוליצִיזם אין דער מאָדערנער־צײט.

פון דער טעסטאַמענטארער־גרינדונג פון 1698 און דער עפֿנונג פֿאַר די עלעמענט אין 1701 ביז דער אינסטיטוציאָנעלער־אַוטאָנאָמיע ערוווּנקן אין 1884, דורך די מאָדערנע טכנים פון विסנשאַפֿטלעכער־קאַטאַלאָגיזירונג, האָט די געשיכטע פון דער ביבליאָטעק קאָנסטאַנטלי גשמות איבער די פון איר העברעיִקאַ. דארטן ווו דער דאָקומענטאַציע איז פירם — גרינדונג־אַקטן, עפֿנונג־דעיטן, מיניסטעריאַלע־קאַטאַלאָגן — איז דער היסטאָריש־אָפּשטעל געזיכער; דארטן ווו זי בלײבט לוקנוג — גנאָ־פּרעציזע אָספּרינג פון יעדן קאָדעקס, עגזאַקטע־מאָדאַליטעטן פון אַרײַנקום פון דן צענזוריש־בוכן — דער טור דער פֿאָרשונג, באַמערקט פון Margherita Palumbo, פֿאָרצאַצן צו פּראָגרעסירן. דער פאָנד בלײבט ייענע אַן אָפֿן־וועלט, ווו יעדער אידענטיפיצערטער כתב־יד איז בּאַרײכערט דער פֿאַרשטאַנדיקונג פון דער דיאַספּאָרע פון דעם העברעיִש־בוך און זײן זיכערט־זאַמלונג אין Rome.