Yosef Shlomo Kahaneman

די מקורות פון רעפערענץ שטעלן די געבורט פון Kahaneman אין 1886 — עטליכע אינדיקירן דן 13 מײ — אין אַ קלײנע ליטװישע לוקאַליטעט. ער איז געבוירן געװארן דן 13 מײ 1886 אין Kuliai, אין דער गуберניע פון Kovno, דעמאָלט אַ טיל פון דער רוסישער אימפעריע, און ער איז געשטארבן דן 3 סעפטעמבער 1969 אין Bnei Brak, אין Yisroel. די ביאָגראַפיע פארשפרײטן דורך JewAge קלערט אַ סך דעם דער מדינה־כּרךרטראַקטער פון זײן הערקומפטס־אָרט: דער רבי Kahaneman איז געבוירן געװארן אין Kul, אין ליטװע, אַ קלײנע שטעטל מיט בערך 300 איינװוינער, װאָס בערך אַ דריטל פון זיי זײנען געװען אידן.

זײן לערנען דערגרײפט דעם קלאַסישן אפֿשװונג פון די טאַלמודישע עליטן פון ליטװישן יידן, דורכגײנד דורך די מעהרסטע שיינסטע אינסטיטוציעס פון יענער צײט. אין אַ האַלב־יאָר־האַלב צוואַנציק, ער איז געגאַנגן לערנען Talmud אין דער yeshiva פון Telz, װוּ ער האָט געלערנט Torah ביז צוואַנציק יאָר. די רעגיסטרים פון רעפערענץ ארװײטערן דעם דעם קורסום: זײנע לערנ־אינסטיטוציעס זײנען געװען די yeshiva פון Telshe, די yeshiva פון Novardok און די yeshiva פון Raduń.

דער איינפלוס קייבולן אין Telz איז געװען דעצידיוו און דאָװערנדיק. דער Encyclopaedia Judaica, אין זײער נאָטיץ פארװידמט צו «Kahaneman, Joseph», שטרײשט דן גוויכט פון דעם מלמד פון דער yeshiva אויף די מאָראַליש־ און אינטעלעקטואָלע פארמירונג פון דעם יונגן מאַן. יונגער מאַן, Kahaneman האָט געלערנט אין דער yeshiva פון Telz; דער rosh ha-yeshiva, Eliezer Gordon, האָט אויסגעװילט אַ איינפלוס אויף אים וואס האָט דױערט זײן גאַנצע לעבן, ביזן פונקט אַז, שפּעטער, יעדער מאָל אַז Kahaneman האָט געשפּראָכן פון «der rov» («דער ראַװ»), עס האָט געװען צום רבי Gordon וואַס ער האָט הינטער עשׂ רעפערירט. דער דורכגײן דורך Raduń האָט אים גַעברענגן אינעם קאָנטאַקט מיטן שפּירישן וועלט פון Chofetz Chaim, אַ מדבר־פעיער פון דער Mussar בעװעגונג און דער הלכה־שטרענגקײט וואָס וועט די Kahaneman זײן שטיל פון בילדונג עטוויקלן שפּעטער פון שטן.

דער ערשטער קאפּיטל צײכנט אַלסאָ דן פּראָפּיל פון אַ פּערפ עקט־פרודוקט פון דעם «וועלט פון יעשיװות» לִיטװיש: אַ יוגנט געװיטמט צו דער יחידוּטש־לימוד, אַ צירקולאַציע צװישן די גרויסע צנטערן, און די אימפּרעגנאַציע דורך מאַסטערם וואָס זייער מאָראַלער אויטאָריטעט וואלט געבליבן, זײנס גאַנצן לעבן, זײן קאָמפּאַס.

נַכְחַת־יוֹם לְאַחַר הַמִּלְחָמָה הָעוֹלָמִית הָרִאשׁוֹנָה וּלְדַת לִיטְוָנְיָה הַעֲצוּמָה, הִגִּיעַ Kahaneman לַתַּפְקִיד הָרַבָּנִי שֶׁנָּתַן לוֹ אֶת שְׁמוֹ לַדּוֹרוֹת. הַרַב Yosef-Shlomo Kahaneman הִשְׁתַּמֵּר רַב שֶׁל Ponievej (Panevėžys) בִּשְׁנַת 1919. בְאוֹתָהּ שָׁנָה, הִצִּיד הוּא אֶת הָעִיר בַּמּוֹסָד לִמּוּד שׁוּם קְרוּאִים לִשְׁמוּרִים יְחִידִים: הַיְשִׁיבָה שֶׁל Ponievej הוּשְׁתַּדְּלָה בִּמְקוֹם Ponievej, בְלִיטְוָנְיָה, בִּשְׁנַת 1919, מְעַט אַחַר קֵץ הַמִּלְחָמָה הָעוֹלָמִית הָרִאשׁוֹנָה, עַל־יְדֵי הָרַב שֶׁל הָעִיר, Hagaon Rav Yosef Shlomo Kahaneman.

רָחוֹק מִלְהִשְׁתַּמֵּר בִּיְשִׁיבָה גְבוֹהָה בִּלְבַד, הִשְׁקִיף Kahaneman עַל רֶשֶׁת חִנּוּכִית אֲמִתִּית וּמְסֻדֶּרֶת, הַמִּתְעַנְּיָנָה מִן הַיַּלְדוּת עַד לְתַלְמוּד בִּמְדַרְגָּה מְקַדֶּמֶת. הוּא הִקִּים Talmud Torah שֶׁהִשְׁתַּתַּף בוֹ 400 יְלָדִים וּיְשִׁיבָה הַכְנָסִית שֶׁנִּיתַּנָה לְהַאֲכִיל אֶת הַמּוֹסָד הַרָאשִׁי. סִדּוּר זֶה הַשּׁוֹנֶה — בֵּית־סֵפֶר יְסוֹדִי, מּוֹסָד הַכְנָסִי, יְשִׁיבָה גְבוֹהָה — הִזְהִיר כְּבָר אֶת הַחַשָּׁבוֹן הַמּוּסְדִּי שֶׁהוּא שִׁדֵּר מִשּׁוּם־כֵּן בְאֶרֶץ הַקּוֹדֶשׁ.

הָרַב שֶׁל Ponievej לֹא הָיָה רַק אִישׁ לִמּוּד: הוּא הִתְחַיֵּב בְחַיִּים הַצִּבּוּרִיִּים שֶׁל לִיטְוָנְיָה הַחֲדָשָׁה הַמְנוּחָה. הוּא הָיָה מְנַהֵל שֶׁל Agudat Israel וְחֵבֶר נִבְחַר בַּפַּרְלָמֶנְט הַלִּיטְוַאִי. הָאַרְכִיוִים שֶׁל הַקְּהִלָּה שֶׁל Ponievej מְאַשְּׁרוֹת יְשׁוּנוּ זוּ בְעַד־כּוֹחַ הַמְדִינִי בְּקִשְׁרוֹ לַמּוּסְדוֹת הַמְיַסְּדִים שֶׁל הַמְדִינָה הַלִּיטְוַאִית: בֵּין הַשְּׁלוּחִים לַ־Seimas הַמַּחוֹזִי הָיָה הַרַב Yosef-Shlomo Kahaneman, שֶׁנִּשְׁמַר רַב שֶׁל Ponievej בִּשְׁנַת 1919. זוּ כָּפִיל הַשַּׁיָּכוּת — סְמִכוּת רוּחָנִית וְנָצִיג פּוֹלִיטִי — מְהַדֵּקֶת אֶת הַמָּקוֹם שֶׁהוּא תָּפַס עוֹדוֹ לַרַבָּנִים בִּמְדַרְגַּת חוּסֶן בַּחַיִּים שֶׁל קְהִלּוֹת יְהוּדִיּוֹת בְמֶרְכַּז וּמִזְרַח אוֹרוּפָּה בִּשְׁנֵי־הַמִּלְחָמוֹת.

דער אָנהייב פון דער צווייטער וועלט־קריג איבערראַשט קאַהאָנעמאַן אַנדערשוו אין ליטװען, אַ אומגליק־שטאַנד וואס האָט אים דעם לעבן געגעבן. קאַהאָנעמאַן איז געװען אין אַ מיסיע בעלן־לאַנד ווען די צװייטע וועלט־קריג האָט זיך אָנגעהויבן. דער אָנגערעקנטער אַװעק־שטאַנד האָט אים דערמאָלן צו דער סורװײװער און דער אַװידער־בויער פון אַ וועלט וואס איז געװען שם צו דער תיקה.

דאָס גורל פון דער אינסטיטוציע וואס ער האָט געגרינדעט, איז געװען דאָס גורל פון אַלן יודאיזם אין ליטװען אונטער דער נאַצי־הערשaft. די בײאָגראַפיע־נאטיצן זאָגן ארויס די קאַטאַסטראָפע אָן קײן אומווועגן: נאָך דער אַרײנפאַל פון די נאַצים אין Ponievej, איז די יישיבה צעשטערט געװארן און איר שיטים ערמארדעט געװארן. די צײטונג פון יענער צײט, װאָס האָט אַרײנגערעכנט דער אַװידער־בנין־עבודה, האָט די חורבן פון Ponievej קאָל עס אַ טראַגעדיע אין הַרץ פון דער אַרבעט פון דעם רב. «די אַװידער־אױפבויונג פון דער יישיבה, אָנמילדיק צעשטערט בעת דעם היטלער־האָלאָקאָסט, איז אַ געשיכטע וואס צװינגט דער אַדמיריישן», האָט געשריבן אַ אָפיציעלער אַמעריקאַנער דאָקומענט סיטאַטעד אין 1968.

פאַר דער בראַנקמאס פון דער בידערבע, האָט קאַהאָנעמאַן ערשט פרובירט צו האַנדלען אום לעבן־טאָג צו רעטן, איידער ער האָט אַלע זײנע כּוחות אומגעקערט צום אַװידער־אױפבויונג. נאָך אומגליקיקע פּרובן צו רעטן די יידן פון אירופע, האָט קאַהאָנעמאַן זיך געװידמט צו דער אַנטװיקלונג פון קהילות אין פּלשתינה: ער האָט דאָרטן געבויט די Kiryat Ha-Yeshiva אין Bnei Brak און דער אָרפנים־היימן Batei Avot, און האָט געטראַװעלט אין דער דיאַספּאָרע אום ציהן די פינאַנציעלע שטיצן פון דער יישיבה, וואָס ער האָט פאַרבעסערט און פעררוקסן אָן אופהער. דער קאַפּיטל מאַרקירט דעם ווענדונג־פּונקט פון זײן לעבן: דער אַרײנגאַנג פון דעם רב פון אַ פלוישנדיקער קהילה צו דער סורװײװער וואָס האָט אויסגעװעלט די שאפונג קעגן דער אַװיזלונג.

עס איז אין ארץ־ישראל, אונטער דער בריטישער מאַנדאַט, וואָס קאַהאַנעמאַן האָט אונטערגענומען די ווידערבעלעבונג פון זיין שׁעף. דער רב קאַהאַנעמאַן איז אַװאָקס צו פּאַלעסטינע אונטער בריטישער מאַנדאַט אין 1940. פיר יאָר שׁפּעטער האָט ער די פאַרשׁװונדענע אינסטיטוציע ווידערגעגרינדט אויף אַ ביקל אין Bnei Brak, מאָביליזירנדיק צוגלײַך זיין זיכרון און אַ נבואה־פּסוק ווי אַ פּראָגראַם. הונדערטער פון שׁטוּדנטן און פּערזאָנאַל פון דער יעשיבה זײַנען אומגעקומען בשׁנות דער צװײטער װעלט־מלחמה, אָבער Rav Kahaneman, אַ מענטש פון חלום און דעם, האָט צוזאַמגעזאַמלט די סורװיווערס, געמאַכט זיין עלִיָה און ווידערגעגרינדט די יעשיבה אין Bnei Brak אין 1944.

דער פּרויעקט פון Bnei Brak איז ױ̈בערגעגאַנגען דעם בלויזן ריקאָנסטיטוציע פון אַ לערן־שטוּב: קאַהאַנעמאַן האָט געװאָלן ווידערבױן אַ „שׁטאָט פון דער תורה" און נעמען זורג צו דער דור זאָס איז צעברעכן דורך דער קריג. ער האָט געבױט די Kiryat Ha-Yeshiva („די שׁטאָט פון דער יעשיבה") אין Bnei Brak אַזױ ווי די יתומים־הײ̈מער Batei Avot. דער וואָקאַציע פון די הײ̈מער איז קלאָר געמאַכט דורך די קוועלן דיוועדיקט צו דער יעשיבה פון Ponievej: Batei Avot — אַ געשׁיצטער לאָגּיס עסטאַבלישׁט דורך דעם רב Yosef Shlomo Kahaneman פֿאַר די קינדער סורװיווערס פון די Shoah, די יתומים און די קינדער פון צעברעכנע דור־סטאָט.

צו פֿאַנאַנסן דעם אָלעם־מלחמה־אָנטערנעמונג, דער Rav איז געװאָרן אַן ערמיטלער־טרעװאַלער פון די קהילות פון דער דיאַספּאָרע. דער רב Kahaneman איז גרויס געטרעװלט אין דער דיאַספּאָרע צו אַזױער־שׁטעלן די פֿיננאַנציאַל סיפּאָרט פון זיין יעשיבה, וואָס ער האָט בעסער האָלט און גרעסער געמאַכט שׁטענדיק. די אַמעריקאַנישׁע ייִדישׁע פּרעסע צײַגט פון די טורן פון קאָלעקציע אַפֿילו אין זיינע לעצטע יאָרן: אָכטציק־יאָריק, „אַ שׁטראַם רב פון Ponievej, אין ליטע, דער צװײטער שׁטאָט נאָך Kovno, אנערקאַנט ווי איינער פון די גרעסטע תלמודיסטן פון זיין צײַט", ער קום צו אַמעריקע צום טובה פון זיין באַגערטער שׁטאָט־יעשיבה אין ישראל. דער קאָנטראַסט איז דרוקנדיק: דער שׁטיל־געזעסנער גּלומער פון די ליטע פון אַ מאָל, געװאָרן, דורך נויטיקייט און דורך אָרגאַניזציע־געני, דער וועלט־אַמבאַסאַדאָר פון אַ בילדונגס־זאַך.

אין Bnei Brak האיר קאהנמאן מקום ברור קדמון בתוך היהדות האורתודוקסית הלא-חסידית, המכונה „ליטוואק", שונה הוא לאחד מן הדמויות המובילות שלה. המקורות הגנאולוגיים וביוגרפיים מתארים אותו כרב ישראלי מן המסורת הירדנית הליטוואקית, אשר העמיד מחדש את ישיבת Ponievej בBnei Brak כראש הישיבה של המוסד הזה. מעבר לעומק הלימוד, חיוכים נשלחו לו אישיות מודגשת: חבר מובחר בדברי חכמים של התורה של Agudat Yisrael, איש של יראת שמיים עמוקה ורוח חדה.

המוסד שהעיר הוא מחדש לא נשהה הרבה בטרם הפך למטריצה המייצרת ישיבות אחרות וחלוקות מתמחויות. המקורות המוקדשים ל-Ponievej מתארים קבוצה מהודרת, הכוללת במיוחד חלוקה ל-200 תלמידי התיכון, ה-Yeshivat Ponevezh Le'zeirim, וגם ישיבה נוספת, Grodno Yeshiva – Beer Yaakov, הממוקמת בBeer Yaakov. הסתעפות זה משך, בהיקף של ישראל, את ההיגיון הפירמידלי שקאהנמאן כבר יישם בליטואניה לפני המלחמה.

התחייבות ציבורית שנחלה משנות ליטואניה שלו התהפכה, בישראל, להשתתפות במוסדות המנהיגות של היהדות החרדית. הוא היה דמות מובילה של הארגון Agudat Yisrael. בנו, Avraham Kahaneman, הרחיב את עבודתו בראשות המוסד: בין ילדיו מופיע Avraham Kahaneman. כך התעצבה, סביב „עיר הישיבה" של Bnei Brak, קוטב של סמכות והעברה שעתיד להיות שוקל זמן רב על הנוף הרוחני של ישראל.

Kahaneman איז אַנטלאָפן אין Bnei Brak, נאָך א לעבן וואָס איז געווען כּמעט גאנץ דעדיצירט צו דער ווידערופבאו. דער רב Yosef Shlomo Kahaneman איז געשטארבן אויפן כ׳ אלול תשכ״ט, אָדער אין תשכ״ט; ער איז אַנטלאָפן געווארן אן דער ג׳ סעפטעמבער תשכ״ט, אין אַלטער פון דרײַ און אַכציג יאָרן, אין Bnei Brak. די עברײַשע שומות פאַסן זיין היסטארישע רול אַרײַן אין אַן דיכטן פאָרמול: ראש ישיבה פון Ponievej אין Litauen פאָר דער שואָה, גרונדער פון דער ישיבה אין Erez Yisroel נאָך דער שואָה, איר ערשטער פירער, און חבר פון דעם קאָנסיל פון חכמי תורה פון דער Agudat Yisroel.

אַרום זיין פיגור האָט זיך צוזאַמענגעװאָבן אַ רײכע דענקוועי אינעם וועלט פון די ישיבות, ווו טשאַרקולירן מעשׂים וועגן זיין אומנאָכגעבן שטיוקן צו ווידערביטן און זיין אָפטימיזם קעגן די קאַטאַסטראָפע. די מונדלעכע טראדיציע באַריכט בעלומדער אַז אין דעם שװאַרצסטן פון דער מלחמה, וואָלט ער באַהויפטן זיין זיכערקײט צו בויען אַ גרויס ישיבה אין Erez Yisroel — רעדן וואָס די מעשׂים קנאָף צו דער נייער גרונדונג פארבינדן צו דעם פסוק וואָס ער אַליין האָט ציטירט: « Veb'har tzion tihiyeh pleita v'yihiyeh kodesh » (« אָבער אויף דער הרר ציון וועט זיין עפּיס וואָס האָט זיך בעצן, און עס וועט זיין קדוש »). די אַזא מעשׂים, דורכגעגעבן דורך די חרדיים, געהערן מער צו דער דערציוי־דענקוועי ווי צו דער בא־שטעטיקט־נאָכל־מעשׂים; זיי שטערן דעם געיסט דאָך נישט אַװעק אין וואָס די אַרבעט איז פּולקומען, גאַנץ קנאָף מיטן דאָקומענטירטן פּאַקטן פון דער ווידערביטן פון תש״ד.

דער אינסטיטוציאָנעלער עתידות, פּונקטים געשפּרעכן, איז שטארק אַרױסגערעט: די ישיבה פון Ponievej אין Bnei Brak בלײַבט אײנער פון די הױפּטשענקן פון דער ליטװאַק וועלט, און דער נאָמען פון אירן גרונדער בלײַבט אומצוטרענביק פּאַראָללעל צום דער תפיסה פון טאַקסיאָנװיט פון דער תורה נאָך דער חורבנות.

דער טראַעקטאָריע פון Yosef Shlomo Kahaneman קאַנדענסירט די צעריסנערײטן און די וויידערגעבורטן פון אייראָפּעיִשן ייִדישקײט אין דער XX יאָרהונדערט. געבילדעט אין די גרויסע ליטווישע יעשיבות ביי מאַיִסטרים וועלן ער האט געהאלטן אַלע זײַן לעבן דער אױסדרוק, פארוואנדלט צו רב און עפנטלעכער מענטש אַ בלואָיענדיקער ייִדישער שטאָט, ער האט דערלעבט זײַן וועלט צעשטערט דורך דער Shoah כאָטש ער איז געווען, דורך אַ רעטנדיקן צופאָל, אַרויס פון Lituanie. דער צוג וואָס אים אונטערשײדט אין דער היסטאָריע איז ניט די גָלמות, אָבער אַנערקענט, נאָר דער אַבלעהנונג פון סטעריללער טרויער: פון דער קאַטאַסטרפע, ער האט געמאַכט דעם אָנהייב פון אַ ריקאָנסטרוקציע.

דער מעלאָכה פון Bnei Brak — יעשיבע, פרעפּאַראָטארישע אינסטיטוציעס, יתומים־היימער, ראַמיפיקאַציעס אין גאַנץ יִשׂראל — קאָנסטיטוטעס אַן אַרבעטשאַפט טאַנגיבל, דאָקומענטעד דורך די אַרכיווען און די רעפערענץ־נאָטיצן. אַרום די אָרגאַנאַיזאַציע האט זיך אָנטוויקלט אַ לעבעדיקע מעמאָריע, געמאַכט פון מעשיות און שפּיץ־רידער פאַרמיטלט פון דור צו דור. עס איז בײַ דער ינטערסעקציע פון דער אַרכיוו און דער מעמאָריע אַז שטייט עמעץ ממש די פיגור פון דער Rav פון Ponievej: אַ מענטש וועלן, נאָך ער האט פארלוירן אַלץ, קירט צו וויידער­אָפּבױן אַלץ, און וועלן זײַן אינסטיטוציע בלײַבט הײַנט דער מער עלאָקוואנט זײג.