Michael Sachs

Michael Sachs — Michael Yechiel Sachs, אָן העברית מיכאל יחיאל זַקש, לפי דער פֿארשטעלטער פֿאָרם פֿון זיין נאָמען — איז געבוירן געוואָרן אין א Silésie וואָס איז דעמאָלס געווען פרוסיש, אין א יידיש היים וואָס איז געווען פֿול פֿון טראַדיציע [לפי Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)]. Michael Yechiel Sachs איז געבוירן געוואָרן דעם 3טן ספטעמבער 1808 אין Groß-Glogau, אין Silésie, און איז געווען איינער פֿון די ערשטע יידישע דיפֿלאָמאַטן פֿון מאָדערנע אוניווערסיטעטן, ווייל ער האָט באַקומען א דאָקטאָראַט אין 1836. זיין געבורטשטאָט, Glogau (הײַנט Głogów אין פּוילן), האָט געהאַט א אַלטע און אַקטיווע יידישע קהילה, א גרינד פֿאַר אַ בילדונג וואָס איז געווען סו רעליגיעז און אָפן פֿאַר די וויסנשאַפטן פֿון דעם יארהונדערט.

אַ פּרעציזירונג אין בניות־חיים־ספֿור האָט דאָ ווערט געטייגט, וואָס קלערט אױף די פֿריידיקייט פֿון זיין ליטערארישער טאַלאַנט: שוין אין 1821, ווען ער האָט געהאַט נאָר דרײַצן יאָר, האָט ער פֿאַרשיינען לאָזן אַ לאַנגן פּאָעם אין דער זאַמלונג העברית Reshit ha-Meliẓah, פֿאַרלעגט אין Zamość [לפי JewishEncyclopedia, Sachs, Michael Jehiel]. דער ערשטער פּרובן־פּאָעם, וואָס איז געווען פֿון אַ סדר פֿון פּרעציזירטער פֿריידיקייט, קינדיקט אַן עמפֿינדלעכקייט וואָס שפּעטער האָט אים געמאַכט צום מיטלער אין דײַטש־שפּראַך פֿון העברית־פּאָעזיע. נאָר פֿאָר דעם וואָס ער האָט דיסקוסיעגוט זיין דאָקטאָראַט, האָט ער אױך פֿאַרפֿענטליכט אין Berlin אין 1835 אַ דײַטש־איבערזעצונג פֿון די תהילים [לפי JewishEncyclopedia], ערשטער צייכן פֿון אַ רופונג אַלס איבערזעצער וואָס האָט אים נישט אָפגעלאָזן.

דער וועג פֿון Sachs איז טיפּיש פֿאַר דער בחלופים וואָס דער דײַטשער יידישקייט איז געגאַנגען דעמאָלס. ווי די רעפֿאָרמאַטאָרן Abraham Geiger (1810-1874) און Holdheim, איז Sachs געווען דערצוגן אין אַ דײַטשער אוניווערסיטעט און האָט באַקומען אַ דאָקטאָראַט פֿון דער אוניווערסיטעט פֿון Berlin אין 1836; ער איז געווען דער ערשטער רב וואָס איז באַזעצט געווער דורך דער אוניווערסיטעט צו זיין אַנגעשטעלט דורך די יידישע קהילה פֿון Berlin, און האָט אַנגעהויבן אַ טרענד וואָס האָט זיך פֿארברייטערט אין אַנדערע דײַטשע קהילות. דער צווייער־בילדונג — דער טיפּענד־קענטניס פֿון די רבנות־קוואָלן אַיינערזייטס, און די פֿילאָלאָגישע און פֿילאָסאָפֿישע דיסציפּלינן פֿון די פּרוסישע אוניווערסיטעטן אַנדערזייטס — דאָס איז די שליסל פֿון אַלער זיין אַרבעט. ער האָט געהערט צו דער ערשטער קאָװאָרטע פֿון אָיילען וואָס, משודכים מיטן טיטל דאָקטאָר, וואָלטן פּאַרטײער דער פּנימות פֿון דעם רב אין דער פֿון אַ מאָן פֿון קולטור וואָס איז פֿול אַרײַנגעבונדן אין דער דײַטשער געזעלשאַפט, אָן צו צערייסן מיטן געזעץ. מען ערקענט דאָ די לאַנגע פֿאָדן פֿון אַ געשיכטע פֿון דעם רבנות וואָס, פֿון די כּוהנים פֿון דער אַלטקייט ביז צו די דאָקטאָרן פֿון מאָדער־צײַטן, האָט זיך שטענדיק וויידערדיפֿינירט דעם רעליגיעזן אָטאָריטעט אַלס פּער דעם קאָנטעקסט פּאָליטיש.

דער ערשטער גרויסער שריט אין דער קאַרירע פון Sachs איז געווען Prague, וווּ ער איז געקאַלט געווארן צו אייעריש דעם מיניסטעריום פון דער פּרעדיקירן. Sachs, געבוירן אין Glogau אין Silesia, איז געווארן פּרעדיקער אין Prague אין 1836, אָנשטעלט זיך נאָך L. Zunz. אָנשטעלן זיך נאָך Leopold Zunz, שטייפֿער פון דער Wissenschaft des Judentums — די קריטישע וויסנשאַפט פון יהדות — איז נישט געווען אַ לייכטע משימה: Prague איז געווען איינער פון די גרויסע קאַמוניטעטן פון מיטל־אייראָפּע, רייך פון אַ בדיקות אינטעלעקטואַלן ירושה, און די קעטעדרע פון פּרעדיקירן איז געווען אַ פּאָזיציע פון השׁפּעה און פּרעסטיזש.

עס איז בעת דעם פּראַגער יאָרן וואָס Sachs האָט געשמידט זיין טוגנד ווי אַ הײליקער רעדנער. דער דורכגאַנג דורך Prague, אַז קאַפּיטאַל פון אַ וויכטיקער יהדות פון מיטל־אייראָפּע, האָט אים געברענגן אין קאָנטאַקט מיט אַ דערציִדערישער עדה, אנגעשלאָסן צו אִירע מנהגים, און האָט אים געטריבן צו קאָנצעפּטן אַ פּרעדיקירן וואָס, אָן אָפּצוגעבן די אַעסתעטיק פון דער דייטש שפּראַך, איז געבליבן גיטל צום טראָדיציאָנאַלן ריטואַלן קײדער. דעם שטאָט דעם בארוק, וווּ די זכור פון Maharal און די גרויסע טאַלמודישע שולן האָבן געוווינט מיט די שרומיםַ פון דער Haskalah, האָט אנגעבאָטן אַ בילדיקע שטיבל פון דער שפּאַנונג צווישן גיטלקייט און מאָדערניטעט וואָס Sachs וואָלט אינקאָרפּאָרירט דער גאַנצער זיין לעבן. די אַכטערי יאָר אומגעגנג אין Prague האָבן אַזוי געמאַכט אַ חלוצי לערנשאַפט אין דער קונסט פון רעדנערײַ און דער פירונג גמייניש, בעת די קאַל צו Berlin וואָס וואָלט שטעלט אים אין האַרץ פון די גרויסע דיבאַטן פון דער דייטש יהדות. עס איז פּון דעם צייטן, אָדער ניט אַזוי לאַנג דערנאָך, וואָס קומט זיין דערציִדערישער צוזאַמענאַרבעטערס מיט Zunz צו אַ נייִער דייטש איבערזעצונג פון דער בײבל [לויט Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)] — אַ מעשׂה וואָס זיגלט צווישן די צוויי מענער אַ אינטעלעקטואַלן קרוּבות וואָס איבערשרײט די פּשוטע סוקצעסיע צו זעלבער קעטעדרע.

אין 1844 האט זאַקס געוואָנען בערלין, ווו ער האט זיך אױפגעהאַלטן ביז צו זיין טויט און האט אַרויסגעפירט זיינע מערסט בדוקות פונקציעס. פון 1844 אַן, איז ער געווען פּרעדיקער אין בערלין, ווו ער האט אױך געדינט ווי דיין אין בית דין. ער האט אַזויס קומולירט דעם דרשן — א נאָיע און פּרעסטיזיעזע פונקציע — און די ראַביניקאַלע מאַגיסטראַטור פון דעם רעליגיעזן בית דין, אין קוואַליטעט פון דיין (שופט). די דאָפּלטע לאַסט האט זיי געמאַכט פון אים בײדע די פּובליק שטימע פון דער קאָמוניטעט און איינער פון די שמירים פון איר רעליגיעזן רעכט. די פיגור פון דעם ראַבינער־שופט, באַװיזן פון דער אַלזעריע פון דעם XVIII יארהונדערט ביז צו די גרויסע אַייראָפּייישע קאָמוניטעטן, בלײַבט איינער פון די שטול פון די קאָמוניטאַרע אַוטאָריטעט פון דעם יידן פּולק; אין דעם שיטא, די דיינות פון זאַקס שרײַבט אים אין אַ פונקציע ווַס איז צוגלײַך אַלטערלוס און אין אַ נײַער מאָדערנות.

די פעסטקייט פון זיין קונוויקשנס מעס איצט אַ בערימטן מאַעס. ער האט דעקלינירט אַן עסקדיישן צו ווערן ראַביע פון דער קליין אָבער גראָוינג אָרטאָדאָקס קאָנגרעגאַציע פון Francfort, וואס האט אָפּשלוס אַוסגעקליבן Samson Raphael Hirsch; זאַקס איז געווען אַ שטארקער טראַדישניאַליסט. דעם מאַעס איז ריך אין לערונגן: זאַקס האט נישט געעמברײסט דעם פּראָגראַם פון די סעפּעראַטיסטישער אָרטאָדאָקסיע אין דער מאַנער פון Hirsch, אָבער ער איז נישט געווען אױך דער מאַן פון דער Reformatsye גרויסער. ער האט אָקופּירט אַן אינטערמידיער פאָזישן, זאָרגפול זיך העמפן דעם ריט און דעם געסעץ בײַ אַניימניג דער מאָדערנער קולטור. דאָס איז בּכ די פאָזישן וואָס האט אים דיסטינגוױשד פון זיינע קאָנטעמפּעררים: דאָרט וווּ Michael Sachs האט געהאַט אַנדערע אידיעס פון יענע פון Samuel Holdheim אַלן דער פּראַקטיש פון יידישער רעליגיעזער פּראַקטיש און דעם רויל פון דעם ראַביע, ער איז געווען אָפּגעשטעלט פּרינציפּיאַלי צום דעמאַנטלינג ריפאָרמערישער פון דעם טראַדישניאַלן קולט, בײַ אַניימניג שערינג מיטן די ריפאָרמערס די אוניווערסיטער ביילדונג און דעם שורה פון דער אַסתעטישער דיגניטעט פון דעם סערװיס.

די שפּאַנונג האט געפּונען זיין פּונקט פון ברוך דער מערסט הלל דרתן אין דעם קװערעל פון דעם אַרגאַן. זאַקס האט זיך אָפּגעשטעלט מיטן אַ סאָ גרויסער מאַכט צום ייסיציע פון דעם אַרגאַן אין דער שול אַז ער האט פּריפּערד זיך ווידערציען פון דעם ראַבינאַט איז אים צו קאַנסענט [אַקאָרדינג צו Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)]. דער אַרגאַן, דער עמבלעם אַלס סער אַלס פון דער ליטורגישער ריפאָרמז אינספּירד פון דעם פּראָטעסטאַנט מאָדעל, קריסטאַליזירט טאָן דעם גאַנצן סטייקס: פּאַר דער ריפאָרמערס, אינסטרומענט פון דיגניטעט און סאָלעמניטי; פּאַר דער טראַדישניאַליסטן, ווילאָלעישן פון דעם שבת רוז און אימיטאַציע פון קריסטליך יוזשעס. דער געסטור פון זאַקס — סאַקריפיסינג זיין לאַדש צו אַ פּרינציפּל — רივילז אַז אין דעם כּרל אַלן פון זיין קולטור מאָדערניטי סובסיסטיד אַן אַנטאָטשטער ריטשאַלן אינטראַנסיגענצע. די שפּאַנונג — לאָיאַלטי צום טראַדישן, מאָדערניטי פון דעם מיינס — מאַקס פון דער בערלינער פּעריעד דעם סומיט פון זיין קעריער־אַבּלישע. ער איז דער געשטאָרבן פרימאַטור. ער איז געשטאָרבן דעם 31 יאַנואַר 1864, אין דעם אַלטער פון 55 יאָר, אין בערלין.

אַחאױ פּרעדיקאַנט און ריכטער, איז Sachs געווען אַ גלאָבן גרעסעם, וועמענס הױפּטווערק בלייבט אַ דױערנדיקן ביישטײַער צו דער געשיכטע פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור. Michael Jehiel Sachs האָט אַרױסגעגעבן Die religiöse Poesie der Juden in Spanien (די רעליגיעזע פּאָעזיע פֿון ייִדן אין שפּאַניען) אין Berlin, בײַ Veit und Comp., אין 1845. דאָס ווערק האָט דעם דײַטשן פּובליקום אַנטפּלעקט דאָס פּאָעטישע גאָנגלעך פֿון דעם ספֿרדישן גאָלדענעם צײַטאַלטער, און האָט עס אָנגעשטעלט מיט אַ פּרעזענטאַציע אַזױ וויסנשאַפֿטלעך ווי ליטעראַריש-פֿײַנזיניק.

די אײגענע מבנה פֿון בוך, וואָס די קאַטאַלאָגישע אָנמערקונגען לאָזן אונדז מיט פּינקטלעכקײט אַפּשטעלן, באַצײגט דעם אַמביציע פֿון דעם אונטערנעמונג. דאָס ווערק באַשטײט פֿון צוױ טײלן: דער ערשטער, אַנטיטלט Religiöse Dichtungen (״רעליגיעזע דיכטונגען״), זאַמלט פֿאָר פּאָעמעס פֿון Ibn Gabirol, פֿון Ibn Abitur, פֿון Ibn Ghayyat, פֿון Baḥya ben Joseph ibn Paquda, פֿון Juda Halévi, פֿון Rabbi Ḥalfon, פֿון Abraham Ibn Ezra, און פֿון Moïse ben Naḥman (Naḥmanide); דער צווײטער, אַנטיטלט Geschichtliche Entwickelung der religiösen Poesie der spanischen Juden im Mittelalter (״היסטאָרישע אַנטוויקלונג פֿון דער רעליגיעזער פּאָעזיע פֿון ספּאַנישע ייִדן אין מיטלאַלטער״), שטעלט פֿאָר דעם היסטאָרישן אָנאַליז, בשעת די אָריגינאַלע העברעיִשע פּאָעמעס זײַנען צוזאַמענגעשטעלט אין סוף פֿונעם ווערק [לױט JewishEncyclopedia, Sachs, Michael Jehiel]. דאָזע אַרכיטעקטור — איבערגעזעצטע אַנטאָלאָגיע, היסטאָרישע שטודיע, אָריגינאַלע טעקסטן — מאַכט פֿון בוך צוגלײַך אַ בלומנזאַמלונג, אַ ליטעראַרישע היסטאָריע, אױך אַ קוועלן-אױסגאַבע.

זײַן וויסנשאַפֿטלעכע וויכטיקײט איז געװען מאָדנע גרױס און דױערנדיק. דאָזע שטודיע פֿון דער מיטלאַלטערלעכער ייִדישער פּאָעזיע פֿון שפּאַניען האָט זיך אַפּגעהיט אַלס אַ ווייזנטלעכס ווערק זינט זײַן ערשטן אַרױסגאַנג; Sachs איז געווען אַ אױסגעצײכנטער גאָן מיט די פּאָעטישע סענסיבילן נייטיק צו אַזאַ אָנגאַבע. דאָס ערשטע העלפֿט פֿונעם ווערק ברענגט גרעסעפֿולע בײַשפּילן פֿון ווערקן פֿון אַלע גרױסע ייִדישע פּאָעטן פֿון מיטלאַלטערלעכן שפּאַניען, למשל Salomon Ibn Gabirol, Moïse Ibn Ezra, און Juda Halévi. דאָס אױטאָריטעט פֿון Sachs אין ענינים פֿון העברעיִשער פּאָעזיע איז אַזױ גרױס, אַז זײַנע איבערזעצונגען און אַנאַליזן זײַנען אָנגעצאָגן ביי שפּעטערדיקע קאָמענטאַטאָרן; אַזױ, לגבי דעם Keter Malkut (״קרוין פֿון קעניגרײַך״) פֿון Ibn Gabirol, אַ פֿילאָזאָפֿישן הימן אין גערײַמטן פּראָזע אײַנגעגליידערט אין פֿיל ריטוסן פֿאַרן דינסט פֿון יום כּיפּור, האָט מען צו Sachsס איבערזעצונג אַװעקגעװיזן כּדי צו פֿאַרשטײן זײַן טעאָלאָגישן תּוכן [לױט JewishEncyclopedia, Ibn Gabirol]. דורך דאָזן אונטערנעמונג האָט Sachs אַרײַנגענומען אַ פּלאַץ צווישן די בױ-מײַסטערס פֿון דער Wissenschaft des Judentums, לעבן Zunz וועמענס נאָכפֿאָלגער ער איז געווען אין Prague, אינדעם ער האָט צוריקגעשטעלט דעם דײַטשן ייִדנטום די זכּרון פֿון אַ ליטעראַרישן יורשה וואָס האָט לאַנג פֿאַרבליבן די אַלײניקע אױסגאַבע פֿון העברעיִשע תּלמידי-חכמים.

די בלײַבעניקײט פֿון ווערק מעסט זיך מיט זײַנע נאַכדרוקן. דאָס ווערק איז אָפּגעדרוקט ווואָרן אַ צװײטן מאָל מיט אַ ביאָגראַפֿישן הקדמה און צוזאַצלעכע אָנמערקונגען דורך S. Bernfeld, אין 1901. כּמעט פֿיר יאָרצענדלעקן נאָכן טױט פֿון מחבר, האָט דאָס בוך נאָך אַלץ גערעכטפֿאַרטיקט אַ קריטישע אױסגאַבע מיט דאָדאַצעס, אַ צײכן פֿון דעם דערגרײכטן וויסנשאַפֿטלעכן אױטאָריטעט. דאָס ווערק איז פֿון גרױסן באַדײַט פֿאַר דעם ידיעה פֿון דער מיטלאַלטערלעכן ייִדישער פּאָעזיע אין שפּאַניען.

דאָס ווערק פון Sachs איז נישט בלויז זײן מײסטערבוך אויפן לשון פון סעפֿיראַדישן שיר: ס'צײַטשפֿרײַטן זיך אין אַ רײטן שפּעקטרום פון איבערטראַגונגען און פילאלאָגישע שטודיום, וואָס מאַכן אים צו אײנעם פון די אַקטיוואסטע מיטלער צווישן דער העברעאישער מסורה און דער דײַטשלענדיקער לייזער פון נוינציקן יוֹרהונדערט. זיין גענױ פון איבערטראַגער האט זיך באָוואלט מיטן בעזונדער גלאַנץ אין דער ליטורגישער טעריטאָריע. ער האט געגעבן אַ איבערטראַגונג פון די תפילות פון די חגים — דער Machzor, אין נײן בענד, ארױסגעקומן אָנהייב פון 1855 — דעם נײַערקײט דערפון איז געלעגן אין דער מעטרישער רענדערונג פון די העברעאישע מיטלאַלטערלאַנדישע הימנס, צוריקגעשטעלט אין דײַטשע שייִם [לויט ויקיפּעדיע, Michael Sachs (rabbi)]. דאָ וווּ אַנדערע האָבן זיך צופֿרידנגעשטעלט מיט אַ ווערטלעכער איבערטראַגונג, האט Sachs זיך געמיית, צו טרענספּאַזירן אין דײַטש דער פּראָזאָדישער פֿאָרם אַליין פון די piyyutim, געבן צו זײן ווערזיאָנס אַ ליטעררישע דיגניטעט וואָס מאַכן זיי צו קלאַסיקן פון היימישער דעװאָציע. ער האט יבער דעם אַלין שוין מִטּגעווָרקן צו דער Festgebete der Israeliten, זאַמלונג פון תפילות פון די חגים, פאָר וואָס ער גיט אַ סך איבערטראַגונגען [לויט JewishEncyclopedia, Ibn Gabirol].

צו דער ליטורגישער אַדער לעגט זיך צו אַ נאַראַטיווע און פּאָעטישע אַדער: זיין זאַמלונג Stimmen vom Jordan und Euphrat: ein Buch fürs Haus (« קאָלנות פון יארדן און יופֿראַט: אַ בוך פֿאַר דער שטוב »), ארױסגעקומן אין בערלין אין 1853, בייט פּאָעטישע פּאַראַפֿראַזן פון די רובנישע לעגנדן, דאָס איז צו זאָגן פון דער aggada תלמודישער און מידראַשישער [לויט ויקיפּעדיע און JewishEncyclopedia]. דאָס ווערק האט באַקומן גרױסן פֿאָלקס-הצלחה, ווי מען זעט דערפֿון אַז ס'איז וויידער ארױסגעקומן אין פֿראַנקפֿורט ביז צום דריטן אַברוק קיגן 1890-1891. דורך מאַכן צוגענגלעך צום היימישן דײַטשן יידישן האַװײ די דערציילונגען פון די חכמים — דער דער ספֿונדער גנוז וואָס די קלאַסישע אַײנלײטונגען צום תלמוד און מידראַש בעשרײַבן ווי דער האַרץ פון דער רובנישער פּאַנטאַזיע —, האט Sachs אַרױסגעפּילט אַ ווערק פון צוְמַטרום אַזױ ווי פון ליטעררטור.

דער פילאלאָג, לעצטנס, איז נישט מיגער געווען אַז דער איבערטראַגער. Sachs האט פּובליציִרט Beiträge zur Sprach- und Alterthumsforschung (« בײַטריג צו דער לשוני און אַרכעאָלאָגישער פֿאָרשונג »), אין צװײ בענד ארױסגעקומן אין בערלין אין 1852 און 1854 [לויט JewishEncyclopedia; ויקיפּעדיע]. דאָס קריטישע ווערק מער אַמביציאָז, געװידמט בעzonדערש צו דער גריכישער און לאַטײנישער אָפּנעמונגען אין דער לשון פון די חכמים, איז געװאָרן בעשרים דורך די שפּעטערונג פון מינדער דאַװערנדיקער ווערט ווי זײנע פּאָעטישע אַרבעטן [לויט ויקיפּעדיע, Michael Sachs (rabbi)]; זי בער צײִג נישטאָ-מיִדער פון דער גרײטקײט פון אַ געלערנטער קיריאָזיטעט וואָס איז נישט צורוקגעװיקן קעגן די סדרות פון דער אַרידסטער טאַלמודישער לעקסיקאָגראַפיע. מע דארף אִם אַך שולדן עקסעגעטישע אַרבעטן פון יוגנד, אַזױ ווי אַ שטודיום אויפן אַ קאַפּיטל פון Yirmeyahu פּובליציִרט אַזױ ווי אַ בריוו אין דער זשורנאַל Kerem Ḥemed, און אַן עסיי געװידמט צו Yohanan ben Zakkaï [לויט JewishEncyclopedia, Sachs, Michael Jehiel].

די שטעלונג פון Sachs אין די רעליגיעזע קוויליים פון זיין צייט פארדינט אױפגעקלערט צו ווערן, ווייל זי דיפינירט זיין היסטארישע אָריגינאַליטעט. דאָס דײַטש-יידיש טום פון דער מיטן נײנצנטער יאָרהונדערט איז געווען דורכגײנדיק פון אַ מג'ױער קאָנפליקט: אַן זײַט די רעפאָרמע, געמאַטער דורך Geiger און מער־וויי דורך Holdheim, וואָס האָט געוואָלט אַדאַפטירן דעם קולט און ן דין צו די פארדערונגען פון דער מאָדערניטעט; אַן אנדערע זײַט די אָרטאָדאָקסיע, וואָסן Samson Raphael Hirsch איז געוואָרן אין פראַנקפורט דער טעאָרעטיקער פון קאָמיונאַלער סעפאַראַציע. שטארק טראַדיציאָנעל, האָט Sachs אָבער אַװעקגעוויזן די קאַטעדרע פון דער אָרטאָדאָקסער גמיינע פון פראַנקפורט וואָס האָט אָסגעװײלט Hirsch — ער איז געװען scholar און יידישער פרידיקער, געלערנט אין בערלין וואָס ער האָט דאָרטן אַקווַירד אַ גראַד אָן דאָקטער אין פילאָסאָפיע.

דעם דװופאַלטן אַװעקװײַזונג — אַװעקװײַזונג פון דער רעפאָרמע, אַװעקװײַזונג פון דער סעפאַרטיסטישער אָרטאָדאָקסיע — טײַטשט אַ דריטע וועג. Sachs איז געװען פארביטן צו באַהאָלטן די אינטעגריטעט פון דער טראַדיציאָנעלער ליטורגיע און דין, בשעת אַזױ אַפהן דעם קולטורעלן און עסטעטישן ניװא דורך די קוואַליטעט פון דער פרידיקונג אין דײַטשער שפּראַך און דורך ערודיציע. זיין יוניװערסיטער־אַרױסביל, געטײלט מיט דעם רעפאָרמאַטאָרס, האָט אים נישט געפירט צו די זעלבע מסקנות: ער האָט דאָרין געזען אַ כלי־ זך פון דיגניטעט און טיפקײט, נישט אַ העבל־פון־אַברעגאַציע. זיין ערגעבנקײט צו דער ריטואַל איז געווען אָיך אַזױ גאַנץ אַז ער האָט גענומען דעם קאָנסערװאַטיװ פרטיי קעגן דער רעפאָרמאַטישער אַרױסלױנונג, איז אַװעק שטײן פון דער ראַביניש־שטעל מער וואו צו דולדן דעם אָרגל [לױט Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)].

מען קען, מיט פאָרזיכטיקײט, אים שטעלן צװישן די פריידאָקער פון וואָס מען וועט שפּעטער רופן די „פאָזיטיװ־היסטארישע" אָדער קאָנסערװאַטיװע אָרטאָדאָקסיע — אַ יידישטום פארביטן צו דער לעבעדיקער טראַדיציע אָבער אָפן צו קריטישער טײַלונג. די צ'ראַקטעריזאַציע בלײַבט אַ רעטראָספּעקטיװער קרוי, וואָס מען דאָרף פּרעזענטירן מיט דער רעזערװ וואָס זיך שיקט פֿאַר יִסטאָריקער. זי דערדרײַסט זיך אָבער אין אַן עלער מאָװמנט פון ריידעפיניציע פון יידישן אידנטיטעט בעים שוועל פון דער מאָדערניטעט, וואָס די יִסטאָריקער פון אַ שלוסער־יאָרהונדערט האָבן דעסקריבירט ווי אַ קאָנשטנטער אַסילאַציע צװישן קאָנפעסיאָנאָלער ערגעבנקײט און אַרײַנפּירונג אין דער אומגעבנדער קולטור.

דער ערבע פון Michael Sachs זיך אויסברייטן אויף צוויי עבודות. אויף דער קהל־שטוב, ער איז געווען, אין Berlin, איינער פון די רבנים־פרדיגערס וואס פעסטיקן א טרדיציאנעלן געטרייַער אין אַ גרויסן קהל אונטערווארפן צו די דריקן פון דער Reform, מיטהעלפנדיק צו פארמיידן דעם גאנצן ברוך צווישן מאדערניטעט און שמירה. זיין מעמשולת אין דער בית־דין און זיין עלנטער רעדן האבן אים געמאכט אַ מאָרל־אוטאָריטעט אָס אַ אנערקאַנטער רעדנער. ער איז געווען, לויט דעם אודם פון דער למדן־טראַדיציע, איינער פון די גרעסטע פרדיגערס פון זיין דור, און זיינע קלנויים זײַנען שמירט און פארפיליקט געווארן נאָך זיין טויט אין צוויי בענד פון Predigten, ארויסגעקומן צווישן 1866 און 1891 [לויט Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)]. די נאָכמאָלדיקע פובליקאַציע, פארשפרייטלדיק זיך איבער אַ פערטל־יאָרהונדערט, וואָס באַװייזט אַז די רעדן פון דער פרדיגער האָט פארלעבט לאַנג די מענטש, בלייבנדיק אַ מוסטער פון היילגער בריליאַנץ פֿאַר די געמיינדעס פון דער דײַטשענדיקער שפּרןאַך־רגיאָן.

אויף דער ינטעלעקטואָלער עבודה, זיין ביישטייַער צו דער Wissenschaft des Judentums אַפּגעם זיין בוידן אין דער לימדן־מיכרון. זיין Die religiöse Poesie der Juden in Spanien בליבן אַ ווערק־פון־רעפערענץ, ווי ס׳גיט בװיס און זיין שמירה אין די גרויסע בילבליאָטעקער — די בוכים פון דער קלעקציע פון דער Library of Congress זײַנען אין דער עלנטער מעינטן און פֿרײ שטייַטוס — און זיין קריטישער נײּדרוק דורך Bernfeld אין 1901. אַז ער האָט אַװעקגעװיזן Ibn Gabirol, Ibn Ezra און Juda Halévi צו אַ בריט לייַער־שטוב אין דער דײַטשענדיקער שפּרןאַך־רגיאָן, Sachs נעמט טייל אין דער ווידער־דיסקאָװערי פון דעם Golden Age סענױחרני וואס פידert, אלץ לאַנג דער XIX יאָרהונדערט, די געשיכטן־בן אין דער טראַדציאָן און דעם פאַנטאַזי פון דעם Juden פון מיטל־אייראָפּ. דער ווידער־דיסקאָװערי איז נישט געווען אָן אַ קער אויף דער מיכרון וואס די Juden פון דעם מזרח אין דעם מערבן האָבן אים אונטערנעמנדיק פון זייער אַנדאַלוסיאַן גנבה, א מיכרון וואס דאַרף ווְעגן אין די אידענטיטעטן־דעבאָטעס פון די פאָלגנדע יאָרהונדערטן. די לימדנשאַפט פון Sachs האָט זיך אַוךַ אַחוץ עקסטענדיד צו אנדערע שטוברעיטצס פון דער העברעאיש פילאָלאָגיע און טלמודישער — פון Psalmen צו דער Machzor, פון די רבאִנִיש לעגענדעס צו די לעקסיקאָגראַפיע — , אבער עס איז דעם מײסטער־בוך וואס צו זיינן דער באַשטיק זיינן דערמבל־דערנער רוף פון אַ גרינער געטונקן־אַ־פּאָעט. זיין וועלטאַרבעט מיטן Zunz אויף דער ביבעל־איבערזעצונג, אַ שלוס, וער בינדט אים פֿאַר אימער צו דער ניתן־גרינדער פון דער קריטיש-וויסענשאַפט פון דער יודאיזם [לויט Wikipedia, Michael Sachs (rabbi)].

Michael Sachs (1808-1864) embodied, in a relatively brief life, the difficult and fruitful synthesis that characterized the best of emancipated German Judaism. Born in Groß-Glogau in 1808, one of the first Jewish graduates of modern universities with a doctorate in 1836, he was at once Zunz's successor in Prague, preacher and judge in Berlin, and author of scholarly work that remains authoritative. His singularity lay in his refusal of extremes: neither radical Reform nor separatist Orthodoxy, but an enlightened fidelity to tradition, served by the tools of modern erudition. The gesture by which he left his position rather than consent to the organ summarizes, better than any long discourse, the inflexibility of principle beneath the flexibility of culture.

A man of the pulpit and of study, translator of the Psalms and of the Machzor, conveyor of rabbinic legends and Sefardi poetry, guardian of the Law and admired orator, Sachs leaves the image of a rabbi for whom cultural modernity and religious continuity were not contradictory but complementary. It is in this that his figure preserves, beyond nineteenth-century Prussia, an exemplary value in the history of Jewish diasporas — that of a man who knew how to make erudition an instrument of fidelity, and fidelity a source of work.

---

[Pardon: I notice you asked for Yiddish translation, not English. Here is the Yiddish version:]

מיכאל זאַקס (1808-1864) פארקערפערט, אין אַ רעלאַטיוולי קורצע לעבן, די שווער און פרוכטיק סינתעזע וואָס קאַראַקטערייזד די בעסטע פון אמאנציפירטער דײַטשער יודאיזם. געבוירן אין גראָס-גלאָגױ אין 1808, איינער פון די ערשטע יידישע גראדואאטן פון מאָדערנע יוניווערסיטעטן מיט אַ דאקטאָראָט אין 1836, ער איז געווען בײַ אַ שורה צוניקס סאַקסעסאָר אין פראג, פרעדיקער און ריכטער אין בערלין, און אויטאָר פון געלערנטע ווערק וואָס בלײַבט אַטאָריטעטיוו. זיין סינגיוליאָריטี שטייט אין זיין ופוַסיק פון עקסטרימס: נישט רדיקאַלע רעפאָרם, נישט סעפאַראַטיסט אָרטאָדאָקסי, אָבער אַ געלערנטע ָטרױ צום טראדישן, געדינט דורך די קלײ פון מאָדערנער געלערנטשאַפט. דער מאָװ דורך וועלנס ער פארלאָז זיין שטעלע ווי אַ שטאָלן אַ אָרגאַן רזיומירט, בעסער ווי אַ לאנגער רעדע, די אומביגגינג פון פרינציפּ אונטער די פלעקסיביליטי פון קולטור.

אַ מאַן פון דער פלימ און לערנען, איבערזעצער פון די פּסאָלמס און דער מחזור, טראַנסמיטער פון רבע־צירכיםן לעגענדס און סעפאַרדי שירה, שומר פון דער גזירה און באוואַנדערטער רעדנער, זאַקס לאָזט אַ בילד פון אַ רב פאָר וועמס קולטורעל מאָדערניטעט און רעליגיעוס קאָנטיניוויטעט זיינען נישט קאָנטראַדיקטאָרי אָבער קאָמפּלימענטערי. עס איז אין דעם אַז זיין פיגור פּרעזערווז, בײַ נעבן ניינטענט סענטשורי פּרוסיאַ, אַן עגזעמפּלערי ווערט אין די היסטאָריע פון יידישע דיאַספּאָרעס — דאס פון אַ מאַן וואָס וואַס קענן מאַכן געלערנטשאַפט אַן ינסטרומענט פון ָטרױ, און ָטרױ אַ קוואָל פון ווערק.