משפּחה Sorani

דער דוקומענטער גרונד פון דעם דער מתנה שטייט אויפן אויטאָריטעט פון Samuele Schaerf. זיין אונטערנעמונג, ארויסגעקומען אין Florence אין 1925 און אַלע מאל אונטער־דרוקט, האָט געציילט צו מאַכן דעם בעטראַכטן אינווענטאָר פון די נאָמן וואָס אַנטיילן די יידישע קהילות אין דער האַלב־אַיילאַנד. דאס ווער‍ק I cognomi degli ebrei d'Italia שטעלט זיך פאָר ווי אַן שטודיום פון יידישע איטאַליענישע נאָמן, באַגלייטעט מיט אַן אַפּענדיץ וועגן די אַדלער יידישע משפחות אין Italia, שטעלן דער קשיא: ווער זענען, ווי פיל זענען, און ווי הייסן זיך די יידן אין Italia. דער נאָם Sorani נעמט אן אָרט צווישן די הונדערטער פון נאָמן וואָס מען האָט געטייליף, וואָס האָט דעם נאָם געערקערט אין דער עֿכט־יידישער איטאַליענישער קומוניטעט, נישט אין בלויז געדאַנקן.

דער דעגשיכנות פון אַ נאָם אין Schaerf ס אַנטאָלוגיע געבט, אַלע וואָס זי איז, קיין פאַמיליע־קרוניקל: זי באַשטעטיקט דער יש־שם און דער אומלאָיף פון אַ פאַמיליע־נאָם צו אַ געגעבן צייט. דאָס איז בדיוק די טוגן פון דעם סוג קאַטאַלאָג — ער שטעלט פאַסט דער פאַקט פון דעם נאָם, אָן צו מעניד זיין פור־געשיכט. פאַר די משפחה Sorani, דיזע אַרייַנשרייבונג שטעלט ארויס דעם זיכערסטן בנק־שטיין: זי מאַכט דעם נאָם אַ עלעמענט פון דעם לאַנדשאַפט פון יידישע איטאַליענישע אָנאָמאַסטיק באַשטעטיקט אין דער ערשטער טירטל פון דעם טוואָנציקסטן יארהונדערט.

מען דאַרף אָן הויפן אַ מעטהאָדיש ריכטלינג. די ליסטן פון יידישע איטאַליענישע נאָמן פּאַס־מאַךנט אָפּן, אַלצמאָל קאָפּירט אויף פאָרומס און קומפּילאַציעס וואָס דערפון קומן; דעריבער טרעפן מיר אַלפאַביצישע סעריעס וואו ארויס פארשיינן פּילע משפחה־נאָמן וואָס הובן אנגעהויבן מיט דעם אות ס. די בריכים, ניצלעך צו משער דער אָיסברייטונג פון אַ נאָם, האָבן קיין ווערט בנוסף דור זייער ערשטער קוואל — דאס ווערק פון Schaerf און די געלערטע אַרבעטן וואָס זיך קליינגלייבן אַדום. אַז דער קוואל אָן צייענונג צוויישן קודש אָדער דער שם־הפרט Sorani פעסטיקן מיר [Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia].

דער דעם־שיעור פון דעם ערשטן קאַפּיטל איז דעריבער בילדונג אָבער פעסט: דער נאָם Sorani איז אַ יידישער איטאַליענישער נאָם באַשטעטיקט, קאַטאַלאָגירט, און דערקיינט ווי אַזוי דור די לעקסיקאָגראַפיע פון בנק־שטיין. אַלץ דער רעשט — גיאָגראַפיע אָריגין, פּרעצעדן, אָלטערקייט — געהערט צו אַנטייל־שטופּעס פון פאָלן וואָס זיך פאַלן מער אַז מער, וואָס די קאַפּיטלער וואָס קומן דער שטאַנד שפּעטער זיך אָנשטאָפּן צו ווייג אָנטשידן.

פון וואו קומט דער נאָמן Sorani? די פראַגע, פאַר מאַנגל פון אַן אָנטװאָרפ־אַקט פאַר אָנאָמאַסטיק, רופט אױף פּרוּדנטע היפּאָטעזן אלא נישט אױף גװיסקײט. דער מערסט נאַטירליכער שלאַק, אין איטאַליעניש ערד, איז טאָפּאָנימיש: דער פאַמיליע־נאָמן וואָלט באַצײכנט אַ מאָל פון אָריגין, לויט דעם מעכאַנิזם וואָס האָט געגעבן אַזױ פיל אידישע איטאַליעניש נאָמן דערװאָקסן פון שטעט — Modena, Volterra, Pisa, Ravenna, Recanati. אין דעם לאָגיק, Sorani קאָנט באַצייכנען אַ פאַמיליע אָריגינאַל פון Sora, שטאָט אין Latium דרום־ליך (פראָװינץ פון Frosinone), דער סופיקס -ani מאַרקירן דעם דזשנטיל: „דײ פון Sora".

דער לעזונג בלײבט אַ רידאַקציע־קאָנדזשעקטור: מיר האָבן נישט, אין די קוואָלן וואָס מיר האָבן פּרופט, קײן אַקט וואָס פּאַסקט דער Sorani־שׁושלת אויסדרוקלעך צו דער לאָקאַליטעט Sora. דער מעכאַנִזם איז פּלאָזיבל — ער איז אפילו דער מערסט עקאָנאָמיש — אָבער ער שטײט אין דער אָרדנונג פון דעם שײנבאָר, נישט פון דעם אָפּשטאָלן. אנדערע דעריװאַציעס קענען נישט זײַן אַװעקגעשטאָסן ביי פּרינציפּ: אַ ִבעְּריאָג טאָפּאָנים (די רעגיאָן פון Soria, אין Castille, האָט געלאָזן שפּור אין דער אָנאָמאַסטיק פון Sefardi־יידן), אָדער אַ פּארמונג פון אַן העברײַש פערזענליכן נאָמן העלאָניזירט. יעדער פון דעם שלאָקן וואָלט דאָרפן אַ דאָקומנטאַרן דעמאָנסטראַציע וואָס דער איצטיקער שטאַנד פון די קוואָלן באַשאַפט נישט.

עס איז וויכטיק, אויף דעם פּונקט, צו מחדש זאָגן די דיסטינקציע וואָס מיר האָבן שטעלט אין דער אײנלײטונג. די האָמאָנימיע מיט דעם קורדיש־טערמין איז גאַנץ צופעלדיק: דער נאָמן Soran איז פון קורדיש אָריגין, דערװאָקסן פון דער דיאַלעקטאַל־רעגיאָן sorani פון Kurdistan, וואָס דעקט טײלן פון דעם אירק און דעם איראַן פון היינט, און וואָלט געקומן פון דעם היסטאָריש־עמיראַט פון Soran. קײן היסטאָרישער, מיגראַציע־מ, אָדער לינגװיסטיש־קשר איז נישט פאַרבינדן דעם אַרעם צו דער אידישער איטאַליעניש פאַמיליע; די גראַפיש־שניטלעכקײט קענען נישט גרינדן אפילו די מינסטער פילאַציע. צו דער־רופן זיך געהערט צו דער מעטאָדאָלאָגיש־כנסת: די אָנאָמאַסטיק איז מלא מיט באַלאָעמי, און די פּפליכט פון דעם היסטאָריקער איז צו זיי פּאָרנוטראַליזירן.

דערהער, דעם קאַפּיטל שטײט אין דער Mемория און די קאָנדזשעקטור מער ווי אין דער Archив. עס שלאָגט אַ דזשענעאַלאָגיע פון דעם נאָמן — נישט פון דער פאַמיליע — אינעם אָנגענומן אַז דער איטאַליעניש־טאָפּאָנימיש־וועג, און בסגוליותדיק די ביטע צו Sora, בלײבט דער מערסט רעזאַנאַבל־היפּאָטעזן, אָבער צו קענען אים נישט האַלטן פאַר באַװיזן [רידאַקציע־היפּאָטעזן, גרונדן אויף די רעגולאַריטעטן פון דער אידישער איטאַליעניש אָנאָמאַסטיק].

עס איז אין דער יידישער קהילה פון Rome — די älteste קהילה פון דער ווסטלעכער דיאספארע, פרישוועזנדיק אָן אונטערברעך זינט דער אַנטיקווידאַט — אַז די שושלת Sorani נימט אַ פולשטענדיק דאָקומענטירטע קאָנסיסטענץ. די זיכערסטע עינטריס-פּונקט איז די ביאָגראַפיע פון Settimio Sorani, דעסן קוואָלן־בירישטער אָנקערן בערפעסטיקן. Settimio Sorani ווערט געבוירן אין Rome דעם 9טן דעצעמבער 1899, אין אַ יידישער פאַמיליע, וואָס האָט געהאלטן דעם גלויבן. דער דעטאַיל איז נישט כייניקדיק: ער שטעלט דער פאַמיליע אין דער אַמונה־טרײַ צום מסורת, האָרץ־שום אַ קהילה, וואָס האָט קענען בלײַבן זיך טרוי צו איר אייגן־ריטואָל, דעם minhag italki, כמאבחן גוועפן פון די אַשכנזישע און ספרדישע צוגעבער.

די אינסטיטוציאָנאַלע פעסטיקונג פון דער פאַמיליע ווערט דארשטעלט דורך די פונקציע פון טאָטן. זיין טאָטן איז געוועζן לערער און האָט זיך גערעכנט צו דעם Consiglio פון דער יידישער קהילה פון Rome. צו געהערן צו דעם Consiglio פון אַ סך אַזויס הוקרה־וואָרדיקער קהילה, ס'בדוק אַ שטעלע פון אַנטװאָרטליכקײט און אָדנקײט: די פאַמיליע Sorani איז נישט געװען פערטרדק, אַנדערן אינטעגרירט אין דעם רעגירונג־מעכנעס פון Rome־יודאיזם. דער מעטיער פון לערער, אויכן, שרײַבט די שושלת אַריין אין דעם יידישן מינהג, ווו דער מקור־משכת פון וויסן ס'ווערט אַ דירה־דאָרים.

פון דעם מידן — דרייאָס מחשבות, קהילה־דינסט, קולטור פון לימוד — קומן אָרויס די דמויות, וואָס וועלן געבן צום שום Sorani זיין היסטארישער הילעל. די Rome־יידלעך פון דער סוף 19-ט און אָנהויב 20-ט יאָרהונדערט, וואָס האָט זיך בקרוב־אַרויס פון דער עמאנציפּאציע פון נאָך 1870, בעט געזיען זיך איר פאַמיליעס אַרײַנציִיהן אין דעם איטאַליענישן בירגער־לעבן, בעת געמאַנטענטשיפֿטן איר ייִדישן זעלבשט. די Sorani־־ קוקן צו דעם דור פון שאַרניר, פּעקט צװיסן נאציאָנאַלער אינטעגראציע און קאָנפעסיאָנאלער טרײַ — בּלאַנץ, וואָס די יאָרן 1930-ער און 1940-ער וועלן גרויבער אָפּגעװײַזן.

דער קאַפּיטל, געגרינדעט אויף קאָנװערדזשנטע ביאָגראַפישע דאַטן, איז אַ זאַך פון דער פעסטגעשטעלטער היסטאָריע: די פאַמיליע Sorani פון Rome ס'ווערט דאָקומענטירט אין איר מידן, איר פונקציעס און איר וורטונג [Wikipedia, Settimio Sorani, לויט ביאָגראַפישע קוואָלן].

די דער גדולה־פיגור אין דער שושלת איז אוןזווײפלהאפט Settimio Sorani, דעסן אַקציע פאַלט אין דעם שווארצסטן און הילדרײכסטן קאַפיטל פון דער ייִדישער גיכיכטע פון איטאַליע. ער איז געווען דער פרעזידענט פון דער רימער־סעקציע פון דער DELASEM און אַ פארטרעטער פון וואָס מען האָט געביידן „דער ייִדישער פּרימיריר". די DELASEM — Delegazione per l'Assistenza degli Emigranti Ebrei — איז געווען די אָפיציעלע אָרגאַניזאַציע פאַר הילף צו ייִדישע עמיגראַנטן אין איטאַליע; געבוירן אין דעם פּאַראַדאָקסאלן קאַדר פון דעם פאַשיסטישן רעזשים, איז זי געווארן, נאָך דער דייטשער אָקופּאַציע פון 1943, אַ פּאַרטיזאַן־נעץ פון ראַטונג.

די קוואָלן באַשרײַבן די דויער און נאַטור פון זיין אָפּגאַנג. Sorani איז געווען דער פאַראַנטווּארטלעכער פון דער רימער־סעקציע פון דער DELASEM פון 1941 ביז 1943 און האָט זיך געװיזן זייער אַקטיװ אין די אָפּעראַציעס פון דער ייִדישער פּרימיריר. ווען די אָרגאַניזאַציע מוז צוריק־שפּרינגן אין דער פּאַרטיזאַן־צייט, איז Rome געווארן אַ תיאַטר פון שטורעם. די רעגעלמעסיקע קאָנטאַקטן מיטן Rome, Gênes און דער ציריטנטער פונאַנסן אין שווײץ זיינען גנירשלאָק אונטערבראָכן געווארן מיטן אַרעסט און דער אונטערלויף פון Raffaele Cantoni אין שווײץ; דאָס ביוראָ בײַם Lungotevere Sanzio מוז שליסן, אבער די DELASEM האָט פארגעזעצט צו אָפּערירן אין Rome ביז צו דער בּעפרײונג אונטער דער דירעקציע פון דעם ייִדישן דעלעגירטן, צװישן וואָם Settimio Sorani. צו פירן אַ סויך שטרוקטור אונטער דער אָקופּאַציע, דאָס הײסט צו הודנען יעדן טאָג דער דעפּאָרטאַציע מכדי צו אָרגאַנירן הילף, פאַלשע פּאַפּירן, פארשטעקונגען און אונטערשליפּ־קנאַלן.

דאָס נעץ אין וואָס זיין אַקציע איז אַרײַנגעשריבן געווארן האָט היינטיקן א שטאַרקע קאָלעקטיװ־מעמוריע, ווו זיך קרייצן רעליגיעזע פיגורן, בירוקראַטן און אַפילו ספּאָרטיסטן. די פּאָפּולאַרער־היסטאָריאָגראַפיע ערינערט זיך אַלסו די ראָלע פון דער DELASEM אין דער ראַטונג פון טויזנטער־פון מענטשן [Il Fatto Quotidiano, 27 יאַנואַר 2019]. נאָך דער מלחמה, האָט Settimio Sorani זיין אָפּגאַנג דאַװערט אין דעם בעלד פון עמיגראַציע און ציאָניזם. אין דער שלוסדיק סוף פון דער מלחמה האָט ער גענומען די דירעקציע פון ציאָניסטישן אָרגאַניזאַציעס, און פון 1948 ביז 1952 איז ער געווארן קאָמיסאַר פאַר דער אימיגראַציע ביי דער Légation. פון דער פּאַרטיזאַן־צייט פון דער ראַטונג ביז צו דער אַרבעט פון וויידער־אױפּבוי און הילף צום אימיגראַציע קעגן דעם נייטן שטאַט Israel, באַשרײַבט זיין וועג אַ קאָהעסיע: זאָ פון אַ מענטש גאָנץ געפאלן דער הילף פון זיין פאָלק.

דער קאַפּיטל איז איינער פון דעם סטרעננגער־בּעשטעטן אין גאַנצן דעם באָך. די אַקציע פון Settimio Sorani איז דאָקומענטירט דורך די קאָנוערגיrentne עניקלאָפּעדישע און היסטאָריאָגראַפישע לייכטן; זי גיט דעם נאָמן Sorani אַ מאָקום אין דער גיכיכטע פון דער ייִדישער פּרימיריר אין איטאַליע [Wikipedia, Settimio Sorani ; Wikipedia, DELASEM ; Storiain.net].

דער נאָמען Sorani האָט דורכגעפּאסירט די שוועל פֿון עפּס בלויז אָנאָמאַסטיק כּדי אַרײַנצוגײן אין די היסטאָרישע מעמוריע ִאיטאַליעניש, דאַנק דער אַרבעט פֿון Settimio Sorani אַלײן, וואָס איז געווען ניט בלויז טעטיקער אָבער אויך עדות און מעמואַרן־שרײַבער פֿון DELASEM. זײן אַנגייַזשמענט איז בײַ אָנגעהאָלטן געווארן אין שרײַבונג און אַרכיוו־שטיקן וואָס ראַנגלען זיך מיט אַרבעט־הילף צו פֿאָלגער יידן אין איטאַליע. די שפּור וואָס א פּאַמיליע לאָזט זיך אָפט האָלטן צו דעם דאָפּלטן בעוועגונג: טאָן, דאַנן באַשרײַבן. אין דעם זינע, די Sorani פֿון Rome אַנװיזן די שניטפּונקט צװישן די מעמוריע וואָס איז פֿאָרגעגעבן — די בתחקירה פֿון רעטונג, דערציילט און געדענקט — און די אַרכיוו — די דאָקומענטן, די דאַטומס, די פֿונקציעס וואָס מען קען אָפּפּרוווירן.

דער שניטפּונקט דערמאנט משכל מיט נואַנס. די קאָלעקטיווע מעמוריע טוט אָפט הירואָיזירן, אַרום אָפּעק וועלן זיך; די אַרכיוו, זי, ריקול די קאָמפּליקאַציע פֿון א רעטונג וואָס איז געווען גמור אין אַ צװײדיק ראַמען, אונטערן רעזשים וואָס האָט ערשט זיך פּראַטעראַנט, דאַנן פּרוברירט. די DELASEM זייַ בא לעצטן געבוירן אַרויס פֿון אַ קאָמפּראָמיס: אַרלויבט פֿון דער פּאַשיסטישער מאַכט וואָס, פֿאַר סיבות וואָס מיקס פֿינאַנציאַל רעכנונג און וויל צו באַגרענץ די אַנזעטלונג פֿון רעפֿיודזשיז, שאָפן דער ערלויבן. די טעטיקײט פֿון Sorani אין דער יידישער קעגן־שטאַנד שטײט אין דעם געשיכטע, וואו אינסטיטוציאָנאַלע אַרבעט־הילף האָט זיך פּאַראַװאַנדלט אין אוּנטערגרוּנט קעגן־שטאַנד צװישן 1941 און 1943. די גרויסקײט פֿון דער אַרבעט איז נישט דערװײטערט — זי קומט אָרױס, אַדער היפּאָך, מער מענשלעך און מער תִּכנִּית.

ווי פֿאַר די מער־האַלטן פֿון דעם שלום־נאָמען בײַ עס דיזער פֿיגור, די קוועלן מיט מאַכט קונסולטאַד ערלויבן נישט צו ריקנסטרוקט אַ דיטאַליירטע שושלת אָדער טו מאַפּ אַנדערע צװײגן מיט סרטיטוּד. עס וואָלט זײַן קאַלן צו באַשטאַטן מער ווי וואָס די אַרכיוו ערלויבן. מיר האַלטן זיך דעמטוטוֹט צו דעם אַז דער נאָמען Sorani, אַטעסטעד בייא Schaerf און דורכגעשטעלט דורך Settimio Sorani, בלײַבט צעמערט אין אַ מחמל וועג צו די יידישער קהל פֿון Rome, זײער בעסטער דאָקומענטאַד פּלאַץ [סינטעזע דער גרונד אויף Schaerf און אויף די ביאָגראַפיק נאָטיץ פֿון Settimio Sorani].

אַלזא די הערשאַפט פֿון דעם נאָמען איז נישט אַזוי פֿיל דער פֿון אַ שושלת דער אַרבעט ווי דער פֿון אַ מאָראַלע מעמוריע: צו טראָגן דעם נאָמען Sorani, עס איז, אין דער פֿאַנטאַזיע פֿון יידישקײט איטאַליעניש, זײַן אסאָציאַטעד צו אַן עפּיזאָד וואו יידן האָבן רעטונג יידן ביים סאַכּנענעס פֿון זייער לעבן.

דער גרוסער בוך פון דער שושלת Sorani שליסט זיך אַבאָ מיט אַן געוויסהייט און מערערע בחיזוקים. די געוויסהייט איז דאָקומענטאַריש: דער פאַמיליע־נאָמען Sorani איז אַ בעטייטיגער יידישער איטאַליעניש־נאָמען, אַרײַנשריבן אין דעם רעפֿערענץ־קאַטאַלאָג פון Samuele Schaerf, און געברענגן צו דער דורות דורות דורך Settimio Sorani, פירער פון דער רוממיש־סעקציע פון DELASEM און פיגור פון דער יידישער וויידערשטאַנד אונטער דער באַזעצונג. אויף דעם גרונט, דער היסטאָריע איז פעסט.

די בחיזוקים באַטרעפן דעם אָיבן און דעם אונטן. אָיבן, דער אָנהייב פון דעם נאָמען — ווארשיינלעך טאָפּאָגראַפיש, עפֿשער פֿארבונדן מיט דער לאָקאַליטעט Sora אין Latium — מאַרכן מיט פֿארנונפֿט־באַגרונדעטער אַנשטאָס און ניט מיט דער באַװיז; די הוממאָנימיע מיט דעם קורדיש־טערמין איז אַװעקגעוואָרפן ווי אַ צופֿעליק־זאַך. אונטן, דער ווידערבויִ פון אַ פֿאַרצווײַגטער נאַכקומענשאַפט איבערשיסט וואָס די מקורות דערלױבן, און מיר האָבן זיך דערהיטן זיך פֿון אַרומצופֿינדן וואָס דער אַרכיוו ניט בארגט.

דערווײַל בלײַבט דער ווויכטיקסטע: אַ סקרומפל־נאָמען, אָנגוואָרצלט אין דער עלטסטער יידישער קאָמוניטעט פון מערבן, געװאָרן, אין דער צײַט פון אַ לעבן, דער נאָמען פון אַ רעטער. עס איז דיזע שניט־פונקט פון דער קליינער אָנאָמאַסטיק און דער גרויסער היסטאָריע וואָס מאַכט, פֿאַר די שושלת Sorani, דער דיגניטעט פון דעם געדענקן.