Nahum Goldmann

Nahum Goldmann איז געבוירן געװארן דעם 10טן יולי 1895 אין Wisznewo (Vishnevo), אַ שטעטל פון דער רוסישער אימפעריע געלעגן אין דער Zone of Residence, הײַנט אין Biélorussie [Britannica ; Wikipedia]. דער סטאַרטפונקט איז נישט זומבעס: דער יידישער Lithuania איז געװען דאס האַרץ פון דער מאסט דעמאנדינג ראביניק יודאיזם, הײמאַט פון yeshivot און דער קריטיש גײַסט וואס די טראדיציע רופט דעם pilpoul. אין דער זעלבער אַטמאספער אדשע הוט דער קינד געװאקסן.

אַ ציוג, פארמיטלט דורך ביאגרαטיק דערצײלונגען, קלערט דעם גאנצן שושלת: בלד נאך זיין געבורט, האבן זיינע עלטערן אים פארטרויט צום זיין זיד פעטערלעך און זיך אװעקגעגאנגן צו לערנען אין Allemagne, ווײַל Lithuania אונטער ציף צאריסט־רעזשים האט געטענקט אַ שרעקלעך numerus clausus אַנטקעגן יידן אין זיינע אונივערסיטעטן [Encyclopédie Universalis]. דער דעטאַל זאגט צװײ זאכן. ערשטנס: דער דורסט נאך וויסן פון אַ משפחה בערייט צום גלות כדי עס צו כאַפן, קעגן דעם numerus clausus — דער ווערט פון לימוד וואס דער litvak יודאיזם מאַכט צו דער ערשטער פרומקײט. צווײטנס: דער ווײטערגאב דורך דעם זיד — דער אַלטער מאן איז דער וואס אין דעם שטעטל דרוקט אױף דעם קינד די ערשטע אותיות פון דער טראדיציע איידער וועסטן נעמט זיך דאָס אן.

די משפחה וועט בעשרייבן ווי אַ האַרד פון מלמדים און שכנים, און דער פאטער ווי אַ האס ציוניסט [Wikipedia ; en-academic]. דאָ ווערן צװײ אמונות צוזאַמנגעװעבט וואס וועלן דיפינירן דעם גאנצן לעבן פון Nahum: די טרײַ צום Sefer, אַ ירושה פון דעם litvak זיד, און די הנגגחקײט פאר דער יידישער נאציאָנאלער אומנוויונג, גישטאמט פון דעם פאַטער. דער קליין Nahum אַנקאָרפורייץ אַלץ, שוין אין קינדשאַפט, דער ימברייקיישן וואס אִזראל׳ס מעמורי קאנן גוט: לימוד איז נישט צורוקציִנג, עס פּרעפּערס אַקשן אין דער מדינה.

אָנגעברַאכט זייער יונג צו דײַטשלַאנד, האָט Nahum Goldmann דאָרטן אַ פולשטעניקע יוניווערסיטעטישע בילדונג באַקומען. ער האָט געלערנט רעכט, געשיכטע און פילאָסאָפיע אין Marbourg, Heidelberg און Berlin [Babelio]. דער דער לויף שטעלט אים אַרײַן אין דער גרויסער טראַדיציע פון דער דײַטשער Bildung, אָבער אָן קיין צעשטויסן מיט זײַנע אָריגינן: דער יונגער מאַן קולטיווירט פּאַראַלעל אַ אידיש גלייכן געלערנטשאַפט געזעטיקט פון זײַן ליטוואַקער יוגנט.

דער דער צװײ־קולטור בּרענגט הערװאָר אַ הויפט־ינטעלעקטועלער אונטערנעמונג. נאָך דער מלחמה, פּובליצירט ער מיטן Jacob Klatzkin אַן עּנציקלאָפּעדיע־יודאַיקע אין דײַטשער שפּראַך; די פּובליקאַציע בּאַשטײט זיך נאָכן אַופׁשטײג צום מאַכט פון Adolf Hitler [Wikimonde]. דער Encyclopaedia Judaica אין דײַטש, פון וואָס איז געבליבן ניט־געענדיקט, מאַכט אַ פֿון די אַמביציאָזטע אָנשטרענגונגען פון דער „ווישנשאַפטן פֿון יהדות" פֿון דער צװיי־קריג־צײַט — דעם וויל צוזאַמראַפן און צובאָרדנען יודאַי שכל וואָס Perrine Simon-Nahum האָט אַנאַליזירט פֿאַר דער פֿראַנצייזישער פאַל ווי אַ מעשה פֿון קאָלעקטיווער כבוד כמו אויך וויסנשאַפט [Simon-Nahum, 1991]. אין טוענדיק דעם יהדות אַ דענקמאָל פֿון וויסן, פּראָלאָנגס Goldmann די ליטוואַקער טוגנט פֿון דער לימוד אונטער אַ מאָדערנער פֿאָרם: ניט מער בּלויז קאָמענטירן דעם געסץ, נאָר גיבן דעם יודאַי פֿאָלק די געאָרדנעטע זכרון פֿון זיך־אַליין. זאָס איז אַ דורעדיק בּײַטראַג צו יודאַיער דאַנק, און אַ טאַטן־מעשה פֿון טראַנסמיסיע בּײַם מאַס פֿון אַ קאָנטינענט.

מיליטאַנט פֿון פֿרי אָן, האָט Goldmann זיך אַרויפֿגעקליבן אויף די לייטערשפּראָסן פֿון דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַציע. ער איז געווען גענעראַל־סעקרעטאַר פֿון דער פּאָליטישער קאָמיסיע פֿון דעם 17טן ציוניסטישן קאָנגרעס (1931) [Wikimonde], און האָט אַזוי אַרייַנגעטראָטן אין דעם ערשטן קרייז פֿון דער ציוניסטישער דיפּלאָמאַטיע — אין דעם ממש מאָמענט ווען אייראָפּע האָט זיך אָנגעהויבן אומקערן.

דער אויפֿשטיג פֿון נאַציזם האָט אים געמאַכט פֿאַר אַ תּיכף. אים איז אָפּגענומען די דייטשע בירגערשאַפֿט אין 1935, ער האָט זיך איבערגעלאָזט קיין Honduras, דערנאָך אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן [Babelio]. דער מסלול פֿון אַ הפֿקרלאַנדן מענטשן — פֿון דייטשלאַנד קיין Honduras, דערנאָך קיין אַמעריקע — איז ניט בלויז אַן עפּיזאָד: ער האָט Goldmann בענטשט מיט אַ שאַרפֿן געוואָרענקייט פֿון דער ייִדישער שוואַכקייט, און האָט אין אים פֿאַרזייט די איבערצייגונג אַז עס דאַרפֿן דאָ זיין אינסטיטוציעס וואָס קענען פֿאַרטרעטן דעם ייִדישן פֿאָלק איבעראַל אויף דער וועלט. דער גולה פֿון 1935 וועט שפּעטער, מיט זיך, שטיין פֿאַר אַנדערע גולים.

אין דיזן פּרובן האָט זיך זייַן בערופֿונג אַלס מאַן פֿון אינסטיטוציעס אויסגעשמידט. די אַנטרעכטונג פֿון נאַציאָנאַליטעט — אַן איבערלעבונג וואָס אַזוי פֿיל ייִדן פֿון דייטשלאַנד האָבן דורכגעמאַכט — האָט דעם תּלמיד־חכם פֿאַרוואַנדלט אין אַן אָרגאַניזאַטאָר. זייַן ענטפֿער אויף דער רדיפֿה איז ניט געווען נייוועלן נאָר דאָס אַנטלויפֿן, נאָר די גאָרנישט־אָנגעהויבענע, פּאַמעלעכע בויונג פֿון אַ ראַם פֿאַר קאָלעקטיווער פֿאַרטיידיקונג — אַן אויסדרוק, אין ממשות, פֿון יענעם אויפֿנעם אין דעם קאָלעקטיוון לעבן וואָס די ייִדישע טראַדיציע שטעלט אונטער די העכסטע פֿליכטן: דאָס וואָס קלייַבט זיך פֿאַר דער משותּפֿטער אַחריות אַנשטאָט פֿאַר דעם אינדיווידועלן ישע.

דער אינסטיטוציאָנאַלער ווערק פון Goldmann גיפֿט זיך אַ שפּיץ אין דער גרונדונג פון דער וועלט־ייִדישער קאַנגרעס. אין 1936 גרינדט ער דעם אָרגאַניזאַציע מיט אַנדערע פֿירער [Babelio], בעשׁטימט צו געבן דער ייִדישער קהילות פון דער דיאַספּאָרע אַ איינגעיינטער שטימע קעגן די סכּנות וואָס פּלוצן.

ער ווערט שפּעטער דער פּרעזידענט, אַ פֿונקציע וואָס ער נוצט אָן דורך אַ לאַנגע צײַט: ער איז געװען איינער פון די גרינדער פון דער וועלט־ייִדישער קאַנגרעס און זײַן פּרעזידענט פון 1951 ביז 1978 [Wikipedia]. די פֿרענטשיש־נאָטיצן זעצן זײַן פּרעזידנטשאַפט פון 1951 ביז 1977 [Larousse], אַ איבערשטימונג פון דאַטירונג וואָס קומט פון דער אונטערשיד צװיש'ן עץ פון פֿאַקטישן מאַנדאַט און פֿאָרמאַלער איבערטראָגונג. דעם קווײַז־האַלב־יאָרהונדערט פון דינסט שטעלט Goldmann צװיש'ן די גרינדנדע פּיגוּרן פון דער צײַטנעמער ייִדישער דיפּלאָמאַטיע.

דער אַיידיע אַלײן פון אַ "קאַנגרעס" וואָס פּאַרזאַמלט די צערשטרייטע רירט די האַרץ פון דער קאָלעקטיװער זיכּרוֹן פון Israel: דעם פֿון אַ פֿאָלק איינס אין זײַן צערשטרייונג, אַנטװאָרטליך פון יעדן פון זײַנע מיטגלידער. אין אויפּביונג אַן אינסטיטוציע וואָס מאַכט דער סאָליטאַריטעט אַ פּאָליטישער פֿאַקט — דעם טאַלמודישן פּרינציפּ לויט וואָס גאַנץ Israel איז קוועָל איינער פֿאַר דעם אַנדערן איבערגעשטעלט אין דיפּלאָמאַטישן אינסטרומענט — מאַטער Goldmann די צדקה אין דעם ברייטסטן סינס, דעם וואָס אָרגאַניזירט דעם הילף אָדער שטעלט עס טראָגן עם צום געוועל פון גוטס־ווילן.

דער שװערסטער אַקט אין דער קאַריערע פֿון Goldmann איז בלינד נישט געװען זײן ראָלע אין דער סכום פֿון רעפּאַראַציעס צװישן Israel און דער Bundesrepublik Deutschland, אונטערגעשריבן אין 1952. צו פֿאָרהאַנדלן מיט Deutschland, נאָר זיבן יאָר נאָך דער Shoah, האָט אים אַװעקגעשטעלט צו אַלע רעדות; Goldmann האָט אַנגענומען דעם אַנטװאָרטלעכקײט אין נאָמן פֿון דער Congrès juif mondial און פֿון די קרבנות.

דער אויסװאָל איז נישט געװען שטײַבער. ער האָט געדאַרפֿט מאַכן אַ חילוק צװישן דער מחילה — װאָס קײן לעבעדיקער קען נישט אָפּגעבן אין נאָמן פֿון די טױטע — און דער אָפּקענוטנות פֿון אַ מאַטעריעלער פֿליכט פֿון רעפּאַראַציע צום דעם survivors און צום גיבור State פֿון Israel. Goldmann, געטרײַ צום realism וואָס האָט כאַראַקטערידזה אַלע זײנע אַקציעס, האָט געמײנט אַז אַ אָפּזאָג פֿון דיאַלאָג האָט געלאָזט די rescapés לאומר צום דער שכל־זכרון אָליין. די יידישע טראַדיציע קעניט דעם ספק: דער סוגיע צום אויף־פֿײַנט און צום נוכרים איז דאָ נישט קײנמאָל רידוצירבער צו דער נקמה, נאָר זוכט, אין דער גרענץ פֿון וואָס מעגלעך, אַ טײל פֿון דער גערעכטיקײט פֿאָר די לעבעדיקע צוריקשטעלן.

דער זעלביקער realism האָט ער מיטגנומען, אין זאַך פֿון דער Israel-Arab קאָנפֿליקט, צו אַ שטעלע פֿון מעטיקונג. שתיד realist, ער האָט בעטן, פֿאָר פֿילקײ מאָלן, פֿאָר אַ שלום־קאָעגזיסטענץ צװישן Arabes און Israelis [Britannica]. דעם אַרגענסטלעכן זוך אַפֿטער דער שלום — rodef shalom — ש׳ אָפֿט אָנווײן קעגן־שטרום, דרוקט אויס אַ טוגנד װאָס די טראַדיציע רופֿט דער פֿאָלגונג פֿון שלום, און וואָס ביי Goldmann איז נישט קײנמאָל געװען שוואַכקײט אָבער געגרונדיקטע אָבערצייגונג.

דער עקסיסטענץ פון Goldmann איז געווען באצייכנט מיטן א פלוראליטעט פון נאציאָנאליטעטן וואָס האט געזאגט אין זיך אַלײן די קאָנדיציע פון יידן פון דעם יאָרהונדערט. געבוירן סובייעקט פון דער רוסישער אימפעריע, געלערנט דייטש און דעמאָלט אַװעקנומען פון דעם קוואליטעט, רעפיודזשי צו אַמעריקעס, ער איז געווען דערנאָך נאַטיוראַליזירט יִשׂראֵלי אין 1962; אין 1968 נעמט ער די שווייצעריש נאציאָנאליטעט [Larousse]. ער האָט אָנגעפירט אַרומהיים דער וועלטלעכער ציוניסטישער אָרגאַניזאציע: די קוואלן שטימן איבער א פרעזידענץ פון דער וועלטלעכער ציוניסטישער אָרגאַניזאציע פון 1956 ביז 1968 [Wikipedia; Britannica].

דער נאָמאַדיזם פון אינסטיטוציעס איז נישט געווען צערשטרייונג נאָר פאַראדאָקסאל טרייַ: Goldmann האָט געהערט צום גאנצן יידישן פאָלק מער ווי צו קיין סטאַט. יִשׂראֵלי פון האַרץ און צו סיטיזנשיפ, ער האָט באַהאלטן זײַן פרייהייט פון רעדן אין בעובד פון דער גובערנמענטן פון Jерусалим, גאָר צו בראַנגען צו זיך העכעקס. דעם אומאָפהענגיקייט — אָפזאָגן צו באַפארן די ליבע פון יִשׂראֵל מיטן אַסענטימענט צו אַלע פּאָליטיק — שטאַמט פון א פאָרם פון דעמוט און קוראַזש געמישט: יענע פון דעם מענטש וואָס ווייס זיך דינער פון א זאַך גרעסער ווי זיך.

ער שטארבט דעם 29 אָגוסט 1982 אין Bad Reichenhall, אין דייטשלאַנד — לעצטער צוריקקער, בעלאָדן מיטן איראָניע און זײַן, צו דעם לאַנד פון זײַן אַשמעה און זײַן העכעקס [Larousse]. די קרײַז פון א לעבן צווישן Litauen פון דעם זײדן און דייטשלאַנד פון דער רעפאַראַציעס טוט זיך צוריקשליסן אַזוי אויף דעם ערד עצמה וואָס אַלץ איז געווען שפיל.

פון Wisznewo קיין Genève, פון דער yeshiva פון דעם זיידן בּיז צו די סלונים פון קאַנצלאַריעס, די שׁושלת Goldmann ווי זי קולמינירט אין Nahum בּיטט דאַס בילד פון דעם געשטאַלטנטן גורל פון דעם ייִדישן פאָלק אין דעם 20-טן יאָרהונדערט: אַװעקרײס, וויסן, גלות, וויידערבּויען. יעדער שטאַפל פון דעם לעבן טראָגט, באַהאַלטן דורך פאַקטן, אַ טוגנט פון דער תּרבּות — די ליטוואַק לערנען וואָס איז געגעבן דורך אַ אָהן, די עגנציקלאָפּעדישע אַמביציע הּערעדיטּед פון דער וויסנשאַפט פון יודאַיזם, די דור־קראַפט פון דעם אָן־לאַנד, דעם שׁמאָלם פון פרידן ביי דעם פארהאַנדלער.

אָבּער אויב מען דאַרף בּענעמן וואָס דיזע שׁושלת וועט, מער ווי אַלע, בּעסטער אויסגעדריקט האָבן, עס איז דער אַנטיילאַנז אין דער קאָלעקטיװער לעבן — דער אּיבערצייגונג אַז דער ייד פארשטייט זיך נישט אַליין און אַז גאַנץ Yisrael איז אַכיילים צו איינאַנדער. דורך מאַכן דעם World Jewish Congress צו אַן אינסטרומענט פון סאָלידאַריטעט, דורך טראָגן די קול פון די צערשטרײטע און פארהאַנדלנד פאַר די סערווײװערס דעם טיל פון גערעכטיקײט מאַטעריעל וואָס די וועלט האָט זיי געשולדיג, Nahum Goldmann האָט אַנטיניקפט אין מאָדערנע אינסטיטוציעס די אַלטע סיבילדית פון Yisrael. זיין לעבן איז נישט גێװן בּאַפ־ריי פון ספאַנונגען און קאָנטעסטאַציעס, און דער כּשׁרות אָבּלּיגיז זיך אונז עס צוריקצוריפן; אָבּער עס איז אין דעם ספּערן צו דער קהילה אַהינטער די גרענעצן און פּאַספּארטן אַז זיין שׁושלת שּׁליסט זיך אַן מיטן לאַנגן גדֿר־זיכרון פון דעם ייִדישן פאָלק.