Naar de inhoud
Zakhor
Risjoniem1101-1200 apr. J.-C.

XIIe eeuw n.Chr.

Maïmonide et l'apogée de la pensée médiévale

Samenvatting

Maïmonide (1138-1204) codifie toute la halakha dans le Mishneh Torah et la philosophie dans le Guide des égarés. Nahmanide, Tosafistes, premiers kabbalistes de Provence. Expulsion d'Angleterre (1290).

Markante gebeurtenissen

  • 1147Les Almohades prennent Cordoue ; persécution des Juifs et chrétiens en al-Andalus.
  • 1165Maïmonide s'installe à Fostat (Le Caire) ; devient médecin du vizir de Saladin.
  • 1177-1178Maïmonide achève le Mishneh Torah, codification totale de la halakha en hébreu.
  • c. 1190Publication du Guide des égarés (Dalalat al-Ha'irin) en judéo-arabe.
  • 1190Massacre de York : 150 Juifs se suicident dans la tour de Clifford.
  • 1204Mort de Maïmonide au Caire ; enterré à Tibériade.

De eeuw in verhaal

Le XIIᵉ siècle apr. J.-C. est dominé par une seule figure, si haute que le judaïsme dira pendant des siècles : *« De Moshe (Moïse) à Moshe (Maïmonide), il ne s'est pas élevé de Moshe. »* **Moshe ben Maïmon** (1138-1204), dit *Maïmonide* ou *le Rambam*, est le plus grand philosophe et halakhiste juif du Moyen Âge, et peut-être de tous les temps.

Il naît à Cordoue en 1138, mais dès 1148, les Almohades — nouvelle dynastie berbère fondamentaliste — prennent la ville et imposent aux Juifs et chrétiens le choix entre conversion à l'islam, exil ou mort. La famille Maïmon fuit, parcourt le sud de l'Espagne et le Maroc, puis la Terre d'Israël, et s'installe finalement à Fostat (Le Caire) en 1165. Moshe soutient financièrement sa famille par le commerce avec son frère David — puis, après la mort de David en mer vers 1168, il se consacre à la médecine et à l'étude. Il devient médecin du vizir al-Fadil, puis du sultan Saladin lui-même. Les lettres qu'il écrit à ses disciples décrivent ses journées épuisantes : consultations à la cour toute la journée, visites à domicile, et, tard dans la soirée, enseignement à ses étudiants juifs.

Son œuvre est triple. **Le Commentaire de la Mishna** (1168), en arabe, premier commentaire systématique rédigé depuis l'Antiquité. Il y introduit les *Treize Principes de la foi* qui sont depuis récités par les Juifs observants chaque jour. **Le Mishneh Torah** (1177-1178), écrit en hébreu mishnique pur, est une codification exhaustive de la halakha en 14 volumes. Il couvre tous les domaines — sanctuaire, prière, Shabbat, fêtes, mariage, tribunaux, rois — et présente le droit juif sans discussion talmudique, comme un code. Il suscite à la fois l'admiration et la controverse : certains rabbins reprochent à Maïmonide d'avoir court-circuité la discussion dialectique. **Le Guide des égarés** (*Moreh Nevoukhim*, c. 1190), écrit en judéo-arabe, tente la synthèse entre la foi biblique et la philosophie aristotélicienne. C'est un chef-d'œuvre de subtilité, parfois hermétique, adressé à un disciple tiraillé entre Torah et philosophie. Il influencera profondément Thomas d'Aquin, Spinoza, Hermann Cohen.

Maïmonide meurt en 1204. Son corps est transporté à Tibériade, où sa tombe reste lieu de pèlerinage. Ses polémiques posthumes — la « controverse maïmonidienne » des années 1230 — verront ses œuvres brûlées à Montpellier par ses adversaires traditionalistes, puis interdites un temps par Shlomo de Montpellier, avant d'être finalement adoptées par tout le judaïsme.

Dans le monde ashkénaze, les **Tossafistes** — disciples et descendants de Rashi — continuent l'œuvre du maître. Rabbenou Tam, petit-fils de Rashi, est le plus grand. Avec Ri (Rabbi Isaac) et les écoles de Troyes, de Sens, de Paris, ils créent un nouveau genre : les *Tossafot* (« additions »), gloses dialectiques imprimées face au texte de Rashi dans chaque Talmud. Ils innovent une halakha ashkénaze distincte.

En Provence, une nouvelle mystique apparaît : la **Kabbale**. Rabbi Isaac l'Aveugle, fils du Raavad de Posquières, enseigne à Narbonne les premières doctrines des *sefirot*. La pensée gnostique chrétienne et philosophique néoplatonicienne nourrit cette renaissance mystique qui éclora au siècle suivant avec le Zohar.

Les persécutions s'intensifient. La Seconde Croisade (1147) relance les violences. En 1171, à Blois, 31 Juifs sont brûlés sur la fausse accusation de meurtre rituel. En 1190, à York, 150 Juifs assiégés se suicident dans la tour de Clifford. En 1215, le IVᵉ concile du Latran impose la rouelle distinctive. Le siècle s'achève dans un monde qui se ferme — mais qui a produit un Maïmonide.

Persoonlijkheden van de eeuw (232)

Aaron ben Ḥayyim Ha-kohen

Aaron ben Joseph de Beaugency

Aaron ben Meshullam ben Jacob de Lunel

Aaron Ben-zion ibn Alamani

Aaron d'York

1101–1268

Jewish financier and Chief Rabbi of England

Aaron de Cantorbéry

Aaron de Lincoln

Aaron Halevi

1200–1290

Rabbijn en legalistische geleerde uit het tijdperk van de Rishonim

Aaron of York

Abba Mari ben Isaac de Saint-gilles

Abbas, Judah Ibn, de Fez

Abélard, Pierre

Abner

Abraham bar Hillel

Abraham bar Hiyya

vers 1070–1145

Wiskundige, astronoom en filosoof uit Barcelona, een van de eersten die wetenschappelijke verhandelingen in het Hebreeuws schreef. Zijn werk over meetkunde beïnvloedde het Latijnse Europa.

Abraham ben David de Posquières

1120–1198

Provençaalse rabbijn en Talmud-commentator (ca.1125–1198)

Abraham ben Isaac de Narbonne

1110–1158

Franse rabbijn

Abraham ben Joseph D'orléans

Abraham ben Maïmonide (Avraham ha-Nagid)

1186–1237

Enige zoon van Maimonides, hij volgde hem op als Nagid van de Joodse gemeenschap in Egypte en geneesheer aan het hof vanaf zijn achttiende jaar. Auteur van de ethische en spirituele gids Kifayat al-Abidin (Hamaspik le-Ovdei Hashem), hij verdedigde het werk van zijn vader en gaf talrijke responsa aan gemeenschappen in Egypte, Palestina, Syrië en Jemen.

Abraham ben Moses de Ratisbonne

Abraham ben Nathan ha-Yarhi

c. 1155–1215

Afkomstig uit Lunel, auteur van de Sefer ha-Manhig over liturgische gebruiken.

Abraham de Troyes

Abraham Fils de Samuel le Pieux

Abraham ibn Daud (Rabad I)

v. 1110 – v. 1180

Geboren in Córdoba, naar Toledo gevlucht na de almohadische invasie, hij was de eerste die systematische integratie van aristotelisme in het Joodse denken probeerde. Historicus van de rabbijnse overdracht, hij droeg ook bij aan de school van vertalers van Toledo (mogelijk onder de naam Avendauth).

Abraham ibn Ezra

1089-1167

Dichter, taalkundige, exegeet en astronoom van de Spaanse Gouden Eeuw. Zijn bijbelcommentaren, van baanbrekende filologische nauwkeurigheid, gaven vorm aan de moderne bijbelkritiek. Een onvermoeibare reiziger, hij droeg de judaïsch-Spaanse cultuur door heel Europa over.

Abraham of Augsburg

1200–1264

Joodse martelaar

Abu al-Bayan ibn al-Mudawwar

1101–1184

Egyptian court physician

al-Maghrabi

AL-TABBAN, LEVI B. JACOB IBN, portant le patronyme arabe Abu l'Fihm

Albertus Magnus

Alfaquin, Joseph

Alfaquin, Salomon

Ali B. Abraham Al-tawil

Ali Ha-levi ben Solomon

Alroy, Ou Alrui, David

Andronic Comnène

Anna

Arnold

Arnold de Cîteaux

As'ad Al-din, Ya'ḳub ibn Isḥaḳ Al-maḥalli

Asher B. Meshullam

Averroès, Ou Abul Walid Muhammed ibn Ahmad ibn Roshd

Azriel de Gérone

v. 1160–1238

Kabbaliet uit Gerona, leerling van Isaac de Blinde, theoreticus van het Eïn Sof.

Baruch ben Isaac

1140–1212

Duitse orthodoxe rabbijn

Baruch ben Isaac de Worms

XIIe–XIIIe siècle

Auteur van de Sefer haTeroumah, leerling van de Ritzba.

Baruchius , Valentinus

Bénédict D'york

Benjamin B. Isaac de Carcassonne

Benjamin de Tudèle

c. 1130-1173

Reiziger en geograaf uit Navarra, auteur van het Boek der reizen (Sefer ha-Massa'ot), verslag van zijn 14-jarige reis door Europa, het Midden-Oosten en Azië. Zijn beschrijvingen van joodse gemeenschappen vormen een onschatbare etnografische bron over de middeleeuwse joodse wereld.

Berechiah ben Isaac Gerundi

Béréchiah ben Natronaï Krespia Ha-naḳdan

Bogolioubski, André

Boleslaw Iii. Krzywousty

Calixte Ii.

Cardinal, Ou Cardineal, Judah ben Isaac

Casimir Ii., le Juste

Crispin, Isaac ibn

Da'ud Abu al-Fadl

1161–1242

Karaïtische joodse arts en geleerde

Daniel ben Solomon

David ben Abraham Ha-laban

David ben Hodaya de Mossoul

David ben Kalonymus de Münzenberg

David de Mossoul

fin du XIIe siècle

Rabbin d'Orient, actif à Mossoul à la fin du XIIe siècle. Neveu de l'exilarque Daniel ben Salomon, mort en 1175 sans héritier mâle, il disputa la charge d'exilarque à son cousin Samuel ; elle revint finalement à Samuel ben Ali ha-Levi.

Dorbolo Ou Durbal, Isaac ben

Efraim ben Isaak

1110–1175

German tosafist and liturgical poet (c. 1110–1175)

Éléazar ben Judah ben Kalonymus of Worms

Eleazar ben Samuel de Metz

Elhanan ben Isaac de Dampierre

fin XIIe siècle

Zoon van de Ri haZaken, tosafist gestorven voor zijn vader.

Élie ben Abraham

Élie ben Judah de Paris

Élie ben Shemaiah

Élie de York

Eliezer ben Joel ha-Levi (Ra'avya)

c. 1140–c. 1225

Duitse rechtsgeleerde, auteur van de Sefer Ra'avya.

Éliézer ben Samson

Eliezer ben Samuel de Metz (Re'em)

c. 1115–c. 1198

Leerling van Rabbeinu Tam, auteur van de Sefer Yereïm.

Eliézer de Beaugency

Eliezer di Verona

1101–1300

Italiaanse rabbijn

Ephraim B. Isaac de Ratisbonne

Ephraim B. Jacob

Éphraïm ben Judah

Ephraim ben Samson

XIIe–XIIIe siècle

Ashkenazi exegeet en tosafist, esoterische commentaar op de Torah.

Ephraïm de Bonn

1132–1221

Rabbijn beslissingsgever, tosafist en Duitse chroniqueur uit de 12e eeuw.

Esperial, Samuel

Fayyumi, Nathanael Al-

Ferdinand Iii.

Flaccus

Formose

Gerondi, Isaac B. Zerahiah Halevi

Gershon B. Jacob Ha-gozer

Gershon ben Solomon ben Asher

Ghayyat, Solomon B. Judah

Gumplin

Datation incertaine : entre le XIe siècle et le XIIIe siècle (hypothèse) — d'après Satire médiévale en allemand; Geiger publia le poème au 19e siècle

Hadrien

Haim ben Hananel ha-Cohen

XIIe siècle

Leerling en collega van Rabbeinu Tam.

Ḥayyim B. Hananeel Ha-kohen

Hezekiah ben Manoah

1200–1310

Franse rabbijn

Hibat Allah Abu Al-barakat B. 'ali B. Malka Al-baladi

Ibn Ezra, Abraham ben Meïr

Ibn Muhajar, Ahub ben Meïr Hanasi ibn

Ibn Sahl, Abū 'omar Joseph ben Jacob

Innocent Iii.

Isaac Ben Abba Mari

1122–1193

12th-century Provençal rabbi

Isaac ben Abraham de Dampierre (Ritzba)

fin XIIe siècle

Opvolger van de Ri haZaken aan het hoofd van de school van Dampierre.

Isaac ben Asher ha-Levi (Riba)

XIIe siècle

Eerste bekende Tosafist, leerling van Rachi, te Speyer.

Isaac ben Jacob Ha-laban

Isaac ben Jacob ha-Lavan

XIIe siècle

Leerling van Rabbeinu Tam, commentaar op het traktaat Ketoubot.

Isaac ben Judah

Isaac ben Lévi de Provence

Isaac ben Meir (Rivam)

XIIe siècle

Grandson of Rachi, elder brother of Rabbeinu Tam, died young.

Isaac ben Meïr de Narbonne

Isaac ben Melchizedek de Siponte

Isaac ben Merwan Ha-levi

Isaac ben Moses of Vienna

Isaac ben Samuel de Dampierre (Ri haZaken)

c. 1115–c. 1184

Leider van de tossafistische school van Dampierre, neef van Rabbeinu Tam.

Isaac ben Samuel de Narbonne

Isaac ben Samuel Ha-sefardi

Isaac ben Samuel Ha-zaḳen

Isaac ha-Kohen de Narbonne

XIIe–XIIIe s.

Disciple of Abraham ben David of Posquières (the Rabad). He wrote a commentary, now lost, on several treatises of the Jerusalem Talmud, cited by later authorities such as Isaac de Lattes and Menahem ha-Meïri. The Jewish Encyclopedia possibly connects him to the 'Isaac ha-Kohen' whose ritual authority is often invoked by Aaron ha-Kohen in the Orhot Hayyim.

Isaac ibn Ezra

1114–1158

Spaanse dichter

Isaac l'Aveugle

c. 1160–1235

Zoon van de Raavad, een van de eerste kabbalisten van Provence.

Isaiah di Trani

Isaiah di Trani l'Ancien (Rid)

c. 1180–c. 1250

Voornaamste Talmudist van Italië, auteur van tossafot en halachische beslissingen.

Itze de Tchernigov

Jacob B. Gershom Ha-gozer

Jacob ben Nathanael ibn Al-fayyumi

Jacob ben Nethanel al-Fayyumi

XIIe siècle

Leider van de Jemenitische gemeenschap, ontvanger van de Brief aan Jemen van Maimonides (1172).

Jacob ben Samson

Jacob ben Solomon

Jacob D'orléans

Jacob de Chinon

Jacob de Corbeil

Jacob of London

1101–1217

Britse rabbijn

Jair

Jean de Séville

Jéhiel ben Joseph de Paris

Joceus D'york

Joel ben Isaac ha-Levi

XIIe siècle

Rijnlandse Tosafist, vader van de Ra'avya.

Jonathan ben David ha-Cohen

1135–1211

12th-century French commentator on the Talmud

Josef ben Meir ibn Zabara

1140–1200

Catalan physician and moralist

Joseph Bekhor Shor d'Orléans

XIIe siècle

Exegeet en tosafist uit Orléans, leerling van Rabbeinu Tam.

Joseph ben Aḥmad ibn Ḥasdai

Joseph ben Isaac Bekor Shor D'orléans

Joseph ben Jacob ibn Ẓaddiḳ

Joseph ben Judah ibn Aknin

1140–1266

Joodse filosoof, dichter en schrijver uit de 13de eeuw

Joseph ben Judah of Ceuta

1160–1226

Marokkaanse schrijver en arts

Joseph ben Moses de Troyes

Joseph de Chartres

Joseph ibn Migash

1077–1141

Talmudist van Lucena in Spanje, leerling van de Rif, hij was de meester van de vader van Maimonides. Zijn talmudische commentaren werden zeer gewaardeerd door de rechtsgeleerden.

Joseph Kimhi

vers 1105–1170

Grammaticus, exegeet en vertaler, vader van David en Mozes Kimhi, uitgeweken uit Spanje naar Provence. Hij introduceerde de Andalusische Hebreeuwse grammatica in christelijke landen.

Juda ibn Tibbon

1120–1190

Andalusische geleerde, vertaler, taalkundige en rabbijn

Judah B. Kalonymus B. Meïr

Judah ben Abraham

Judah ben Barzillai

Judah ben Isaac

Judah ben Isaac Messer Leon de Paris

c. 1166–1224

Stichtte een belangrijke tosafistische school in Parijs (Sir Léon).

Judah ben Menahem

Judah ben Yakar

1170–1220

kabbalist, teacher of Nachmanides

Judah ibn Shabbethai

1168–1225

Spaanse dichter

Kalonymus ben Todros

Ma'ali ibn Hibat Allah, Abu Al-

Maïmon ben Joseph

Maïmon ben Yossef HaDayan

1110–1170

Andalusische rabbijn, exegeet en moralist van de 12e eeuw

Maïmonide (Rambam)

1138-1204

De grootste filosoof en codificator van het judaïsme, geboren in Córdoba. Zijn Gids voor de Dwalenden verwezenlijkt de synthese tussen aristotelisch verstand en Joods geloof. Zijn Mishneh Torah is de eerste systematische codificatie van alle Joodse wet. Arts van Saladin in Caïro.

Meïr B. Isaac de Tarascon

Meïr ben Joseph ben Merwan Ha-levi

Ménachem ben Siméon

Menahem B. Judah

Menahem B. Solomon B. Isaac

Menahem ben Perez de Joigny

Meshullam ben Jacob de Lunel

Meshullam ben Nathan de Melun

Moïse B. Benjamin Ha-sofer de Rome

Moïse ben Abraham de Pontoise

Moïse ben Joseph ben Merwan Ha-lévi

Moïse ben Joseph Ha-kohen

Moïse ben Maimon

Moïse ben Nahman (Nahmanide, Ramban)

1194–1270

Een van de grootste meesters van de middeleeuwse talmudische literatuur. Hij hield het Disputatiedebat van Barcelona (20–31 juli 1263) tegen Pablo Christiani voor Jacobus I van Aragon, winnend van het openbare debat maar daarna gedwongen om Spanje te verlaten. Hij eindigde zijn dagen in het Land Israël.

Moïse ben Salomon Ha-kohen Ashkenazi

Moïse ben Todros

Moïse de Kiev

Moïse de Paris

Moïse de Smolensk

Moïse Ha-kohen de Lunel

Moïse ibn Ezra

vers 1055–1138

Dichter en filosoof uit Granada, een van de grote meesters van de Andalusische Hebreeuwse poëzie. Auteur van veel verspreide boetepsalmen (selihot).

Moïse Maïmonide (Moshe ben Maimon, Rambam)

c. 1138–1204

Geboren in Córdoba, gevlucht naar Fez en vervolgens naar Fostat (Caïro), arts aan het Ayyubidische hof. Auteur van de Mishné Torah (volledige halachische code) en de Gids voor de dwalendon (Moreh Nevoukhim), hoogtepunt van de middeleeuwse Joodse filosofie. Centrale figuur in het Joods denken.

Moses ben Naḥman Gerondi

Moses Kimhi

c. 1127–c. 1190

Grammaticus uit Narbonne (ReMaK), auteur van de Mahalakh Shevilei ha-Daat.

Mudawwar, Elias ibn Al-

Munajja, Abu Al-faraj ibn Ṣadaḳah

Naḥman ben Ḥayyim Ha-kohen

Narboni, David ben Joseph

Nathan ben Meïr de Trinquetaille

Nazirite, Isaac

Parḥon, Salomon B. Abraham ibn

Pedro Ii

Pérez B. Menahem

Petahia de Ratisbonne

1200–1225

Tsjechische rabbijn

Peter

Pethahiah B. Jacob Ha-laban

Rabbeinu Tam

vers 1100–1171

Kleinkind van Rashi en belangrijke figuur van de tosafisten, leidde hij de talmudische school van Ramerupt in Champagne. Zijn halakkische bepalingen maakten duurzaam indruk op het Asjkenazische jodendom.

Rabbi David ou-Moché

né vers 1162 (selon une tradition)

L'un des tsaddikim les plus célèbres et vénérés du judaïsme marocain, dont le tombeau se dresse sur une montagne à environ 16 km du village d'Agouim, entre Ouarzazate et Marrakech ; sa hiloula est célébrée à Roch Hodech Hechvan. Selon une tradition rapportée sur la stèle symbolique, il serait né à Roch Hodech Kislev de l'année 4922 (1162). Les sages de Jérusalem l'auraient choisi comme émissaire (chadar) pour collecter des dons destinés aux talmidei hakhamim et aux pauvres de la ville, en raison de son immense érudition, de sa piété et de ses talents de prédicateur. Un miracle célèbre raconte qu'une menora de feu descendit du ciel pour marquer son lieu de sépulture, et de nombreux chants et piyoutim furent composés en son honneur.

Rabbi Yehouda HaCohen ben Soussan

XIIe s.

Maître établi au Maroc auprès duquel Maïmonide vint étudier la Torah après avoir quitté Cordoue (Espagne), à l'époque où le Maroc était réputé comme centre d'étude.

Rashbam

vers 1085–1158

Samuel ben Meïr, kleinzoon van Rashi, was een bijbelcommentator gehecht aan de letterlijke zin (peshat) en een tossafist. Hij commentarieerde ook talmoedische tractaten die door zijn grootvader onvoltooid waren gelaten.

Robert de Bury Saint Edmund

Salomon ben Abraham ibn Daud

Salomon ben Isaac D'orléans

Salomon ben Méïr

Salomon ibn Ẓaḳbel

Salomon L'égyptien

Samson ben Abraham de Sens (Rash)

c. 1150–c. 1230

Auteur van de Tossafot van Sens, vertrok rond 1211 naar het Heilige Land.

Samson ben Joseph de Falaise

Samuel ben Isaac ha-Sardi

1185

persoon geassocieerd met Hebreeuwse manuscripten

Samuel ben Joseph de Verdun

Samuel ben Kalonymus Ha-ḥazzan

Datation incertaine : entre le XIIe siècle et le XIIIe siècle (hypothèse) — d'après Chef congrégation Erfurt 12e-13e siècles; martyr 1221 daté précisément.

Samuel ben Kalonymus Le-ḥasid de Spire

Samuel ben Reuben de Chartres

Samuel Ha-naḳdan

Samuel ibn Tibbon

1150–1230

Franse Orthodoxe rabbi

Shemaiah de Soissons

Shemaiah de Troyes

Shemariah B. Mordecai

Sheshet Benveniste

1131–1209

Franse arts

Simḥah B. Samuel of Vitry

Todros ben Kalonymus

William de Norwich

Yehiel de Paris

1200–1268

French Jewish rabbi

Yitzhak Dorbelo

1101–1200

Franse koopman en rabbi

Yom-ṭob ben Isaac of Joigny

Yusuf ibn Teshufin

Zechariah Aghmati

1120–1195

Rabbi, Talmoedgeleerde

Zerahiah ben Isaac Ha-levi Gerondi

Zerahiah ha-Levi Gerondi

c. 1125–après 1186

Geboren in Gerona, actief in Lunel, auteur van de Sefer ha-Maor die de Rif kritiseert.