Naar de inhoud
Zakhor
Risjoniem1001-1100 apr. J.-C.

XIe eeuw n.Chr.

Rashi et la Première Croisade

Samenvatting

Rashi (1040-1105) de Troyes compose les commentaires standards de la Bible et du Talmud. La Première Croisade (1096) massacre les communautés rhénanes. Yehuda HaLevi rédige Le Kuzari.

Markante gebeurtenissen

  • 1040-1105Vie de Rashi (Rabbi Shlomo Yitzhaki) à Troyes ; commentaires de toute la Bible et du Talmud.
  • 1079Bahya ibn Paquda achève Hovot ha-Levavot (Devoirs des cœurs).
  • 1096Première Croisade ; massacres des communautés juives de Mayence, Worms, Spire.
  • c. 1140Yehuda HaLevi publie Le Kuzari ; il meurt en route pour la Terre sainte en 1141.
  • c. 1150Abraham ibn Ezra voyage d'Espagne en Italie, France, Angleterre ; commentaires bibliques rationalistes.
  • 1171Affaire de Blois : première accusation d'empoisonnement rituel en Europe ; 31 Juifs brûlés.

De eeuw in verhaal

Le XIᵉ siècle apr. J.-C. et le début du XIIᵉ donnent au judaïsme **le commentateur universel** — Rashi — et **le premier grand pogrome médiéval** — les massacres rhénans de 1096. Deux phénomènes inextricables, car c'est à la lumière du premier que le second a pu être surmonté.

**Rashi** (1040-1105), Rabbi Shlomo Yitzhaki, naît à Troyes en Champagne, fait ses études à Worms et à Mayence auprès des disciples de Rabbenou Gershom, et revient fonder à Troyes sa propre école. Il vit du travail de la vigne — l'un des rares éléments connus de sa vie privée. Mais son œuvre, immense, change le judaïsme. Il compose un commentaire complet de la Bible (Tanakh) et un commentaire presque complet du Talmud babylonien — œuvres à ce point décisives qu'elles sont, depuis mille ans, imprimées en marge de chaque exemplaire de ces deux corpus. Sans Rashi, on ne lit pas le Talmud. Sa méthode : le sens littéral (*pshat*) d'abord, l'analyse grammaticale ensuite, la clarification midrashique où utile. Son français vernaculaire — on y trouve près de deux mille gloses en ancien français — fait de ses commentaires un trésor pour l'histoire du français médiéval.

Rashi est juif, français et européen. Il vit une Europe qui se christianise, où les synagogues côtoient les cathédrales en construction, où les rabbins et les moines partagent parfois les mêmes étagères de bibliothèque. Mais ce monde va vaciller.

En 1095, le pape Urbain II appelle à la Première Croisade pour reprendre la Terre sainte. L'été 1096, des bandes de croisés incontrôlés, précédant les armées régulières, traversent la Rhénanie. Dans leur fanatisme, ils raisonnent : pourquoi aller massacrer des infidèles à Jérusalem alors que d'autres infidèles vivent parmi nous ? À Metz, Spire, Worms, Mayence, Cologne, Trèves, Regensburg, ils attaquent les quartiers juifs. Les Juifs cherchent refuge chez l'évêque, qui parfois les protège, parfois les livre. Face au choix baptême ou mort, beaucoup choisissent le *kiddouch ha-Shem* — la sanctification du Nom — en tuant leurs propres enfants et en se suicidant pour ne pas abjurer. À Mayence, 1 000 Juifs meurent en un jour ; à Worms, 800. Au total, plus de 5 000 Juifs rhénans sont tués en 1096. C'est le premier grand pogrome d'Europe médiévale. Les chroniques hébraïques (*Sefer Zekhirah*) en gardent mémoire. Les communautés se reconstituent, mais le traumatisme est fondateur : les Juifs d'Europe apprennent que leur statut peut s'effondrer du jour au lendemain.

En al-Andalus, la lumière brille encore. **Bahya ibn Paquda**, cadi rabbinique à Saragosse, écrit vers 1079 *Hovot ha-Levavot* (« Les Devoirs des cœurs »), premier grand traité d'éthique spirituelle juive — la vie juive n'est pas seulement observance extérieure mais transformation intérieure.

**Yehuda HaLevi** (c. 1075-1141), né à Tudela, médecin à Tolède puis à Cordoue, est le plus grand poète hébreu du Moyen Âge. Ses *Shirei Tsiyon* (« Chants de Sion ») expriment un amour brûlant pour la Terre d'Israël. Son traité philosophique, *Le Kuzari*, met en scène la conversion du roi khazar au judaïsme face à un philosophe, un chrétien, un musulman et un rabbin ; c'est la défense la plus brillante du particularisme juif. En 1140, il quitte l'Espagne pour Jérusalem. La tradition le fait mourir aux pieds de la Ville sainte, piétiné par un cavalier arabe, en récitant son *Ode à Sion*.

**Abraham ibn Ezra** (1089-1167), autre Andalou itinérant, sillonne l'Europe — Italie, France, Angleterre, Provence — écrivant des commentaires bibliques rationalistes qui influenceront Spinoza, et des traités d'astronomie, de médecine, de poésie, de philosophie. En lui, un dernier rayon d'al-Andalus passe aux rabbins ashkénazes et provençaux. Le XIIᵉ siècle s'annonce glorieux malgré tout.

Persoonlijkheden van de eeuw (150)

Abba Gorion de Sidon

Abiathar ben Elijah ha-Cohen

fin du XIe siècle

Gaon van Eretz Israël, auteur van de Meguilat Evyatar.

Abiathar Ha-kohen du Caire

Abin Ou Abun

Abraham ben Isaac Ha-kohen

Abraham ben Meir Ha-kohen

Abraham ben Samuel

Abu Isḥaḳ Al-elviri

Abun ben Saul

Abun ben Sharada

Achis

Ahimaaz ben Paltiel

Alexander Ii., Pape

Alfonsi, Petrus

Amnon de Mayence

Amram ben Isaac ibn Shalbib

Amram de Jérusalem

Anaclet Ii.

Anan ben Marinus Ha-kohen

Badis

Bahya ben Joseph ibn Paḳuda

Bahya ibn Paquda

c. 1050-1120

Filosoof en moralist uit Zaragoza, auteur van de Plichten van het hart (Hovot ha-Levavot), het eerste systematische traktaat over ethiek en Joodse spiritualiteit. Zijn werk, dat het innerlijk leven en oprechte toewijding verkent, blijft een van de meest gelezen vroom boeken in het jodendom.

Baruch

Baruch Ben Isaac Albalia

1077–1127

Spanish judge and head of a yeshivah in Córdoba

Baruch ben Samuel

1100–1221

Duitse rabbijn

Baṭalyusi, Al-hafiz Abu Mohammed Abd Allah ibn Mohammed ibn Al-sid Al

Belle-assez Ou Rachel

Bellette

Benjamin B. Samuel of Coutances

Benjamin ben Zeraḥ

Benoît Viii

Bérenger de Narbonne

Bernard de Clairvaux

Chélub

Cid, Campeador Ruy Diaz de Vivar

Damiani, Pierre

Daniel ben Azariah

mort en 1062

Gaon van Eretz Israël, afstammeling van de Babylonische exilarchen.

David Ha-levi

Dion Cassius

Dioscorides, Pedacius Ou Pedanius

Dosa ben Saadia

1012–1018

Gaon van Soura, zoon van Saadia Gaon.

Elhanan ben Isaac of Dampierre

1100–1184

Franse Tosafist

Eliakim ben Meshullam

1030–1001

Duitse rabbijn

Élie ben Menahem Ha-zaḳen

Élie ben Mordécai

Éliezer ben Isaac le Grand

Eliezer ben Nathan de Mayence (Ra'avan)

c. 1090–c. 1170

Rechtsgeleerde, kroniekschrijver van de vervolgingen van 1096.

Eliezer ben Samuel

1100–1190

Franse rabbijn

Elijah ha-Kohen ben Solomon

mort en 1084

Gaon van Palestina, laatse die in Tyrus zat.

Empédocle D'agrigente

Siècle corrigé à la relecture : 11e siècle — Grec du Ve siècle avant J.-C. mais sujet traité par philosophes juifs médiévaux

Ghazali, Abu Ḥamid Mohammed ibn Mohammed Al-

Ḥafz Al-ḳuṭi

Haï Gaon

939–1038

Laatste grote gaon van Poumbedita, hoogste halakhische autoriteit van zijn tijd, auteur van talrijke responsa en juridische traktaten. Zijn dood markeerde het einde van het tijdperk der gaonim.

Hananel ben Houchiel

vers 990–1053

Talmudiste de Kairouan, auteur de l'un des premiers commentaires continus du Talmud, transmettant les traditions des gueonim. Son œuvre influença Rashi et les décisionnaires séfarades.

Hanoch ben Moïse

mort 1014

Rabbi van Córdoba, figuur van de talmudische autonomie van Spanje.

Ḥasdai , Abu Al-faḍl ben Joseph ibn

Ḥasdai, Abu Omar Joseph ibn

Ḥazzan, Eleazar Ha-

Hezekiah Gaon

1038–1040

Gaon van Poembedita en Exilarch, wiens dood het einde van de gaonische periode markeert.

Hillel ben Eliakim

1001–1101

Griekse rabbijn

Hiyya al-Daudi

1080–1154

Spaanse rabbijn

Ibn Alfange

Ibn Bal'am, Abu Zakarya Yaḥya

Ibn Ezra, Moïse ben Jacob Ha-sallaḥ

IBN GABIROL, SOLOMON BEN JUDAH , connu aussi sous le nom d'Avicebron

Ibn Ghayyat, Isaac ben Judah

Ibn Migas, Joseph

Ibn Migas, Joseph ben Meïr Ha-levi

Ibn Migas, Meïr

Isaac Albalia

1035–1094

Andalusische Joodse Talmudist en astronoom (1035–1094)

Isaac Alfasi (le Rif)

1013–1103

Talmudist geboren in Algerije en actief in Fez en daarna in Spanje, hij schreef de Sefer ha-Halakhot, een afkortingswerk van halakha van de Talmud. Zijn werk was een belangrijke bron voor de Choulhan Aroukh.

Isaac B. Menahem le Grand

Isaac bar Bahlul

Datation incertaine : entre le XIe siècle et le XIIe siècle (hypothèse) — d'après Isaac bar Bahlul, érudit caraïte, fin XIe ou début XIIe siècle

Isaac ben Levi ben Saul de Lucène

Isaac ben Melchizedek

1090–1160

Commentator op de Mishna uit de 12e eeuw

Isaac ben Reuben Albargeloni

1043–1200

poet

Isaac ibn Barun

1001–1128

Andalusische Hebreeuwse grammaticus

Isaac ibn Ghayyat

v. 1038–1089

Halakhist en payetan in Lucena, auteur van Meah Shearim, meester van Isaac Alfasi.

Isaac ibn Ḥalfon, Abu Ibrahim

Isḥaḳ. ibn 'ali ibn Isḥaḳ

Israël ha-Kohen ben Samuel ben Hofni

1018–1033

Laatste gaon van Soura, zoon van Samuel ben Hofni.

Jacob B. Yaḳar

Jacob ben Jekuthiel

Jacob ben Moses ben Abun

Jeshua ben Judah

Joseph ben Solomon de Carcassonne

Joseph Cara

1065–1135

Joodse exegeet uit Noord-Frankrijk

Joseph ibn Naghrillah

v. 1035–1066

Zoon van Samuel haNagid, vizier van Granada, gedood tijdens de slachting van 1066.

Joseph ibn Tzaddik

v. 1075–1149

Rabbijn, dichter en filosoof in Cordoba, auteur van de Microcosme (Olam Katan).

Juda ben Barzilaï

1070–1140

rabbijn en talmudist uit Andalusië (11e-12e eeuw)

Judah B. Abun

Judah ben Moses D'arles

Judah ben Nathan

1050–1140

Uitlegger van bijbel uit de 12de eeuw, schoonzoon van Rashi

Judah ben Nathan (Rivan)

fin XIe–XIIe siècle

Schoonzoon en leerling van Rashi, glossator van de Talmoed.

Judah Ha-darshan ben Moses

Judah Ha-levi

Kalonymus ben Meshullam

1050–1096

German Jewish martyr

Kalonymus ben Shabbethai

Kamnial , Abraham B. Meïr ibn

Lévi ben Japheth Abu Sa'id

Levi ibn al-Tabban

1100–1200

12de-eeuwse Joodse grammaticus en dichter

Masliah ben Solomon ha-Kohen

v. 1075 – 1139

Laatste grote leider van de Palestijnse yeshiva (gaonat) die naar Fustat werd overgebracht, hij droeg de titel Ra'is al-Yahud (chef der Joden) van minstens 1127 tot zijn dood. Zoon van de Gaon Solomon ben Elijah ha-Kohen, behoorde hij tot de priesterlijke familie die sinds het midden van de 11e eeuw het gaonat leidde. Hij zou in 1139 zijn vermoord tijdens vervolgingen door vizier Ridwan ibn Walakhshi; na zijn dood spitste het gaonat zich tussen Damascus en Fustat.

Mattithiah de Paris

Maẓliaḥ ben Elijah ibn Albaẓaḳ

Meïr ben Isaac D'orléans

Meir ben Samuel

1060–1130

French rabbi

Meïr ben Samuel de Ramerupt

c. 1060–c. 1135

Schoonzoon van Rachi, vader van Rabbeinu Tam en van de Rashbam.

Ménachem ben Machir

Menahem ben Helbo

XIe siècle

Franse voorganger-exegeet, voorafgaand aan de tossafistische school.

Merwân Ha-lévi

Minna of Worms

1050–1096

Jewish martyr and businesswoman

Moïse de Pavie

Moïse de Worms

Moïse Ha-darshan

Moïse Ibn al-Taqana

Joodse Hebreeuwse satirepoëet uit de 11e eeuw, afkomstig uit een adellijk Joods gezin in Saragossa; enig gedocumenteerd lid van de familienaam Ibn al-Taqana.

Moïse Kalfo

Moše Bar-Šemû'ēl Ibn-Ǧîqaṭîlā

1020–1080

rabbijn en Hebreeuws grammaticus uit Al-Andalus

Nagdela , Abu Husain Joseph ibn

Natan'el al-Fayyumi

1090–1165

Jewish writer

Nathan ben Jehiel

Nathan ben Machir Ou Ha-makiri

Nathan ben Yehiel de Rome

v. 1035–1106

Joodse Italiaanse lexicograaf, auteur van de Aroukh, eerste groot Talmudisch woordenboek. Zijn werk blijft een essentieel hulpmiddel voor de verstaan van de Talmoed.

Nissim ben Jacob ben Nissim ibn Shahin

Ovadia le Prosélyte

1073–1150

italiaans-normandische muzikant

Pecherski, Feodosi

Pierre Alphonse

1062–1140

Joodse schrijver van Andalusische afkomst

Rabbi Shlomo Yitzhaki (Rachi / Rashi)

1040–1105

Geboren in Troyes rond 1040, hij studeerde in de yeshivot van Mainz en Worms en keerde terug naar Troyes waar hij een school stichtte en van handel (wijn) leefde. Hij wordt beschouwd als de grootste commentator van de Hebreeuwse Bijbel en de Babylonische Talmud. Zijn Talmud-commentaar staat in alle uitgaven sinds Bombergs eerste druk (jaren 1520) en de studie van Bijbel en Talmud begint nog steeds met zijn glosaria.

Rivam

1090–1130

Franse rabbi

Saadia ben Naḥmani

Salomon ben Abraham ben Jéhiel

Salomon ben Samson

Salomon de Tours

Salomon ibn Gabirol

c. 1021-1058

Dichter en filosoof van Málaga, auteur van de Bron des levens (Meqor Hayyim), een neoplatonisch verhandeling zo universeel dat de christelijke scholastici hem voor een moslim hielden (onder de naam Avicebron). Zijn gedicht Keter Malkhout (Koninklijke kroon) wordt op Jom Kippoer in de Sefardische ritus gereciteerd.

Samuel B. Meïr

Samuel bar Asher

Samuel ben Hofni

mort en 1013

Gaon van Soura, halakist en exegeet, schoonvader van Haï Gaon, auteur van rationalistische commentaren op de Tora. Hij was een van de laatste grote geonim van Babylonië.

Samuel ben Jacob ibn Jam

1100–1200

Samuel ben Jehiel

Samuel ben Natronai

1100–1175

Duitse Tosafist uit de 12de eeuw

Samuel ibn Abun B. Yaḥya

Samuel of Speyer

1100

Rabbi from Hasidei Ashkenaz

Shabbethai ben Moses

Simha ben Samuel de Vitry

1100–1105

Franse rabbijn

Simḥah B. Isaac B. Kalonymus Ha-kohen

Solomon ben Judah

première moitié du XIe siècle

Gaon van Jerusalem, rijkelijk gedocumenteerd door de Cairo Genizah.

Tobiah ben Eliezer

Tobie ben Éliézer

vers 1050–1108

Byzantijnse exegeet en payetan, auteur van de Lekah Tov (Pessikta Zoutarta), midrashische commentaar op de Thora. Hij was een vooraanstaand figuur in het middeleeuws Grieks-Joods jodendom.

Yaḳḳar ben Samuel Ha-levi I

Yehuda Halevi (Juda Halévi)

v. 1075 – v. 1141

Rabbi Yehuda ben Shmuel ha-Levi, geboren in Tudèle rond 1075, een van de belangrijkste figuren van het Sepharadische gouden tijdperk, bekend als de « Zanger van Sion ». Arts in Toledo en Córdoba, auteur van de Kuzari (verdediging van het Joodse geloof geschreven in het Arabisch rond 1140) en van ongeveer achthonderd gedichten, waaronder de beroemde Oden aan Sion (Sioniden).

Zacharie ibn Sa'id Al-yamani