Naar de inhoud
Zakhor
Geoniem & al-Andalus901-1000 apr. J.-C.

Xe eeuw n.Chr.

L'âge d'or andalou

Samenvatting

Samuel HaNagid, vizir et général de Grenade, poète hébreu. Ibn Gabirol compose Keter Malkhut. L'école de Kairouan rayonne avec Hanaël et Nissim. Le Maghreb produit grammairiens et halakhistes.

Markante gebeurtenissen

  • c. 1013Prise de Cordoue par les Berbères ; dispersion des lettrés juifs en al-Andalus.
  • 1027-1056Samuel HaNagid, vizir de Grenade, est à la fois général, poète et talmudiste.
  • 1028Rabbenou Gershom « Meor ha-Golah » meurt à Mayence après avoir interdit la polygamie ashkénaze.
  • c. 1040Ibn Gabirol (« Avicebron ») écrit Keter Malkhut et le Fons Vitae.
  • 1038Mort de Hai Gaon ; fin effective du gaonat babylonien.
  • 1066Massacre antijuif de Grenade ; mort de Joseph HaNagid, fils de Samuel.

De eeuw in verhaal

Le Xᵉ siècle apr. J.-C. et les décennies qui le prolongent constituent l'âge d'or juif d'al-Andalus. Jamais depuis la chute du Second Temple, les Juifs n'avaient atteint un tel épanouissement culturel et social. Cordoue, Grenade, Tolède, Lucena deviennent des métropoles où poètes, philosophes, médecins, astronomes et vizirs juifs travaillent coude à coude avec les grands esprits musulmans. Pour un siècle, l'histoire juive ressemble à une conversation ininterrompue entre l'hébreu et l'arabe.

La génération qui hérite de Hasdai ibn Shaprut est celle des **grammairiens**. Menahem ibn Saruq et Dunash ben Labrat s'opposent sur les racines bilitères ou trilitères de l'hébreu, inaugurant une philologie hébraïque scientifique. Yehuda Hayyuj fixe définitivement la théorie des trois lettres radicales et ouvre la voie à Jonah ibn Janah (XIᵉ siècle), plus grand grammairien hébreu de tous les temps. Leur méthode, inspirée des grammairiens arabes, donnera à la Bible une lecture nouvelle.

L'âge d'or passe aussi par la **poésie hébraïque** andalouse, qui renaît après mille ans de sommeil. Samuel HaLévi ibn Nagrela (993-1056) — **Samuel HaNagid**, le « prince » — est son premier grand poète. Vizir militaire du royaume ziride de Grenade, il mène lui-même les armées en campagne, rentre la nuit pour écrire des poèmes hébreux sur le vin, l'amour, la guerre, la mort. Son *Diwan* compte 1 700 pièces. Ses lettres sur la halakha — l'introduction au Talmud qu'on imprime encore aujourd'hui — font de lui aussi un halakhiste majeur. Il meurt en pleine gloire en 1056. Son fils Joseph lui succède comme vizir, mais son arrogance déclenche un massacre antijuif à Grenade en 1066 — plus de 1 500 morts, fin violente de l'âge d'or à Grenade.

**Salomon ibn Gabirol** (c. 1021-1058), né à Malaga, vivant à Saragosse, est le grand philosophe-poète du siècle. Son *Keter Malkhut* (« Couronne royale »), grande hymne cosmologique, sera intégré au rituel de Yom Kippour des séfarades. Son *Fons Vitae* (Meqor Hayyim), traité néoplatonicien en arabe, traduit en latin au XIIᵉ siècle, influencera la scolastique chrétienne sous le nom d'*Avicebron* (on croira longtemps qu'il s'agissait d'un philosophe arabe chrétien).

En dehors d'al-Andalus, l'époque voit aussi l'essor du **judaïsme ashkénaze**. Rabbenou Gershom ben Yehuda de Mayence (c. 960-1028), surnommé *Meor ha-Golah* (« Lumière de l'exil »), fixe la jurisprudence rhénane. Il promulgue des *taqanot* (décrets) qui structurent pour mille ans le judaïsme ashkénaze : interdiction de la polygamie, interdiction du divorce contre le consentement de l'épouse, interdiction de lire le courrier d'autrui, protection des excommunications des tribunaux rabbiniques. Son école à Mayence forme les maîtres qui enseigneront Rashi au siècle suivant.

En Afrique du Nord, **Kairouan** devient le troisième grand centre. Hananel ben Houshiel (c. 990-1053) compile un commentaire du Talmud que Rashi citera abondamment. Son compatriote Nissim ben Yaakov rédige *Maftéah Manoul* et le recueil de récits *Hibbur Yafeh mé-ha-Yeshouah* — première anthologie narrative juive médiévale.

**En Babylonie, le déclin.** Hai Gaon (939-1038), dernier grand Gaon, continue l'œuvre des Gaonim. À sa mort, ses successeurs ne portent plus le même rayonnement. Le gaonat s'éteint. Le centre du judaïsme mondial, définitivement, est passé à l'ouest — à Fès, Cordoue, Kairouan, Mayence. Le millénaire suivant sera celui des Rishonim.

Persoonlijkheden van de eeuw (107)

Aaron ben Meïr

Xe siècle

Gaon van Eretz Israël, tegenstander van Saadia in de kalenderdispuut van 922.

Aaron ben Moses ben Asher

Aaron de Jérusalem

1000–1100

Karaïtische grammaticus en Wijze

Aaron ibn Sargado

943–960

Gaon van Poumbedita, tegenstander van Saadia Gaon.

Abda

Abitur, Joseph ben Isaac ben Stans ibn

Abraham ben Judah

Datation incertaine : entre le IXe siècle et le XIe siècle (hypothèse) — d'après Isaac Israeli mort vers 950 ; Abraham Ben Judah utilise/extrait ce travail médical hébreu.

Aharon ben Moshe ben Asher

1000–960

Joodse schriftgeleerde

al-Baṣri al-Lawi

Alphonse

Amittai ben Shephatiah

Amram de Mayence

Datation incertaine : entre le IXe siècle et le XIe siècle (hypothèse) — d'après Rabbi et saint à Mayence et Cologne ; légende médiévale, école rhénane du Xe-XIe siècle.

Antonia

Asad

Avicenne

Ben Kafron Ou ibn Capron

Ben Meïr

David Al-ḳumisi

David ben Abraham

David ben Boaz

David ibn Merwan al-Mukkamas

950–937

Medieval Judeo-Arabic philosopher and controversialist

Donash ben Labrat

c. 920-990

Dichter en grammaticus uit Fez en later Córdoba, hij introduceerde de Arabische metriek in Hebreeuwse poëzie en veroorzaakte een revolutie in de joodse prosodie. Zijn controverse met Menahem ben Saruq over Hebreeuwse grammatica legde de grondslag voor de wetenschappelijke Hebreeuwse filologie.

Dunash ben Labraṭ

Dunash ben Tamim

vers 890–960

Geleerde, arts en astronoom uit Kairouan, leerling van Isaac Israeli, auteur van een commentaar op de Sefer Yetsira. Hij droeg bij aan de vergelijkende Hebreeuwse grammatica.

Eleazar ben Ziṭa Abu Al-sari

Elhanan ben Shemariah

Datation incertaine : entre le Xe siècle et le XIe siècle (hypothèse) — d'après Talmudiste égyptien, florissait Xe-XIe siècles, correspondant de Hai Gaon.

Eliahou ben Menahem

980–1060

Franse Tosafist uit de 11e eeuw

Éliezer ben Faruḥ

Enoch ben Moses

Gershom ben Judah

Gueber

Hai ben Sherira

Hananeel ben Ḥushiel

Harselani, Abraham Al-

Ḥasan ben Mashiaḥ

Hasdaï ibn Shaprut

c. 915-970

Arts en diplomaat in dienst van de kalief van Córdoba, hij was de eerste grote mecenas van de Joodse cultuur in Spanje (Sefarad). Zijn correspondentie met de khazarische koning Joseph is een uniek document over het Joodse koninkrijk van de Khazaren.

Ḥefeẓ B. Yaẓliaḥ

Hushiel ben Elhanan

Xe–XIe siècle

Afkomstig uit Italië, leidde de yeshiva van Kairouan, introduceerde daar de Talmud van Jeruzalem.

Ibn Ḥusain Daud

Ibn Jau, Jacob

Ibn Killis, Ya'ḳub ben Yusuf

Ibn Shu'aib, Bishr ben Phinehas

Ibrahim ibn Ya'ḳub, L'israélite

Isaac ibn Jasos ibn Saḳṭar

Isaac ibn Yashush

982–1058

Isaac Israeli l'Ancien

vers 832–932

Joodse arts en neoplatonische filosoof van Kairouan, een van de eerste middeleeuwse joodse filosofische auteurs. Zijn medische verhandelingen werden in het Latijn vertaald en bestudeerd in Europa.

Jabali, Abu Al-ṭayyib Al-

Jacob bar Naṭronai

Jacob ben Ephraim

Jacob ben Nissim ibn Shahin

950–1006

Filosoof en Joodse rabbijn uit Ifriqiya

Jehudi B. Sheshet

Jonah ibn Janah

v. 990–1055

Grammaticus in Saragossa, auteur van de Kitab al-Tanqih, eerste volledige Hebreeuwse grammatica.

Joseph ben Abraham

950–1040

Philosopher and rabbi

Joseph ben Berechiah

Joseph ben Jacob

Joseph ben Jacob bar Satya

c. 930

Gaon van Soura, rivaal en voorganger van Saadia.

Joseph ibn Abitur

950–1025

Rabbijn

Joseph Tov Elem

980–1050

Franse rabbijn

Juda ben David Hayyuj

945–1000

rabbijn, exegeet en filoloog uit Marokko

Juda ibn Balaam

1000–1070

Andalusische rabbijn

Judah ben Eli, Ou 'ali , le Tibérien

Ḳirḳisani, Abu Yusuf Ya'ḳub Al-

Kohen Tzedek ben Joseph

917–922

Gaon van Poumbedita, in conflict met de exilarcha David ben Zakkaï.

Kohen Tzedek Kahana ben Joseph

gaon 917–935

Gaon van Pumbedita van 917 tot 935. Hij behaalde gelijke verdeling van inkomsten tussen Sura en Pumbedita en stelde zich tegen de exilarch David ben Zakkaï en vervolgens tegen Mebasser ben Qimoï, rivaliserende gaon, in een schisma dat rond 922 werd bezworen. Tijdens het conflict tussen de exilarch en Saadia Gaon (erfeniskwestie) stelde hij zich aan de kant van David ben Zakkaï.

Kohen Ẓedeḳ Ii. Kahana ben Joseph

Levi ben Yaphet

1000–1000

Karaïtische Joodse geleerde

Machir ben Judah

Datation incertaine : entre le Xe siècle et le XIe siècle (hypothèse) — d'après Savant français à Metz, 10e-11e siècles ; frère de Gershom Me'or ha-Golah.

Mashiaḥ, Ḥasun ben

Mebasser Kahana ben Kimoi

905–917

Gaon van Poumbedita, rival van Kohen Tzedek voor het gaonat.

Menahem B. Michael B. Joseph Ha-ḳara'i

Menahem ben Saruḳ

Menahem ben Saruq

vers 920–970

Hebreeuws lexicograaf en grammaticus uit Córdoba, auteur van de Mahberet, het eerste woordenboek van het Bijbels Hebreeuws. Hij was secretaris van Hasdaï ibn Chaprout.

Meshoullam ben Kalonymos

1000–1100

Moïse ben Enoch

Moïse ben Hanoch

mort v. 965

Grondlegger van de Talmud-studie in Córdoba, een van de « vier gevangenen ».

Moïse D'arles

Nathan ben Isaac Ha-kohen Hababli

Nehemiah ben Kohen Tzedek

960–968

Gaon van Poembedita, voorganger van Sherira.

Néhémie ben Kohen Ẓedeḳ

Netira (l'Ancien)

mort en 916

Grondlegger van een belangrijk Joods bankiersbedrijf in Bagdad, zeer invloedrijk aan het hof van de Abbasidische kalifen. Onder al-Muʿtaḍid zou hij het plan van een vizier hebben verijdeld om talrijke Joden ter dood te brengen. Met zijn schoonvader Joseph b. Phinehas ondersteunde hij de gaon in het conflict dat rond 909–916 de academie van Poumbedita tegen de exilarch Ukba opposeerde.

Nissim ben Jacob

c. 990–1062

Gaon van Kairouan, auteur van het Talmudisch commentaar ha-Mafteah en van de Hibbur Yafe.

Paltiel

Rabbenou Guershom

c. 960-1040

Bijgenaamd 'Licht van de Ballingschap' (Meor ha-Golah), hij stelde revolutionaire decreten (taqqanot) in voor het asjkenazische jodendom: verbod op veelhuiselijkheid, verbod op het lezen van andermans post, bescherming van de vrouw in geval van echtscheiding. Stichter van de talmudische school aan de Rijn.

Romi, Daniel B. Jehiel

Sahl ben Matsliah

910–990

Karaïtische wijze

Sahl ben Maẓliaḥ Ha-kohen Al-mu'allim Abu Al-sari

Sahl et Isaac ben Netira

première moitié du Xe s.

Zonen van Netira, zij bekleedden belangrijke posities in de Joodse samenleving van Babylonië en waren financiers van het kalifaat. Tijdens het conflict van 930 tussen de exilarch David ben Zakkai en Saadia Gaon, steunden zij Saadia, van wie Sahl ook de leerling was.

Salomon ben Jéroham

Salomon ben Judah Ha-babli

Samuel Ha-nagid

Samuel ha-Naguid

993-1056

Vizier van het koninkrijk Granada, dichter, talmudist en militaire bevelhebber — de machtcachtigste Jood van het moslim-Spanje. Uniek in de middeleeuwse Joodse geschiedenis commandeerde hij de legers van een moslimstaat terwijl hij briljante Hebreeuwse poëzie schreef en talmudische academies ondersteunde.

Samuel ibn Ḥayyim

Datation incertaine : entre le IXe siècle et le XIIe siècle (hypothèse) — d'après Poète liturgique médiéval; lieux et dates naissance inconnus, style poétique.

Seth

Shabbethai Donnolo

913–c. 982

Arts en astronoom geboren te Oria, auteur van de Sefer Hakhmoni over de Sefer Yetsira.

Shemariah ben Elhanan

Shemarya ben Elhanan

930–1011

Hoofd van de jeshiva van Caïro, Egypte

Siméon B. Isaac B. Abun

Datation incertaine : entre le Xe siècle et le XIe siècle (hypothèse) — d'après Maïence, Xe-XIe siècles ; contemporain Gershom et disciples datés.

Simeon bar Isaac

950–1015

Rabbi, kabbalist, dichter

Simeon Kara

1000–1070

Franse rabbi

Uḳba, Mar

Wiga, Judah

Yaakov ben Yakar

990–1064

Duitse rabbijn

Yaphet ben Ali

950–1010

Iraqi rabbi

Yehuda ben Meir

1000–1100

German Talmudic Rabbi

Yir'am of Magdiel

Yitzchak HaLevi

1000–1080

French Talmudist, liturgical poet and Tosafist

Ẓemaḥ ben Kafnai