Naar de inhoud
Zakhor
Geoniem & al-Andalus801-900 apr. J.-C.

IXe eeuw n.Chr.

Saadia Gaon et la philosophie religieuse

Samenvatting

Saadia Gaon (882-942) traduit la Bible en arabe, rédige le premier traité de philosophie juive (Emounot veDeot) et affronte les karaïtes. Hasdai ibn Shaprut devient vizir du calife de Cordoue.

Markante gebeurtenissen

  • 928-942Saadia ben Yossef al-Fayyumi dirige l'académie de Sura ; il signe Saadia Gaon.
  • c. 933Saadia publie Emounot ve-Deot, premier traité systématique de philosophie juive.
  • c. 930Fermeture progressive de l'Académie de Sura ; basculement vers Poumbedita.
  • 929Abd al-Rahman III proclame le califat de Cordoue ; apogée de l'Espagne musulmane.
  • c. 960Hasdai ibn Shaprut devient ministre et diplomate d'Abd al-Rahman III.
  • c. 965Hasdai correspond avec le roi khazar Joseph ; échange documenté de lettres royales.

De eeuw in verhaal

Le IXᵉ siècle apr. J.-C. est dominé par la figure colossale de **Saadia ben Yossef al-Fayyumi**, mieux connu comme **Saadia Gaon**. Né en 882 à Fayoum en Égypte, mort en 942 à Sura en Babylonie, il est le plus grand rabbin du premier millénaire après la clôture du Talmud. Il concentre en sa personne toutes les tâches qu'un grand penseur juif pouvait avoir à assumer à son époque : théologien, philosophe, polémiste, grammairien, poète, traducteur.

**Théologien et philosophe.** Saadia écrit en 933 le premier grand traité systématique de pensée juive : le *Kitab al-Amanat wa'l-I'tiqadat*, traduit en hébreu sous le titre *Emounot ve-Deot* (« Croyances et opinions »). Il y confronte le judaïsme aux défis du kalâm musulman mou'tazilite, démontre rationnellement l'existence de Dieu, sa création du monde *ex nihilo*, la liberté humaine, la révélation, la résurrection des morts. Il prépare toute la philosophie juive médiévale qui culminera avec Maïmonide trois siècles plus tard.

**Polémiste.** Saadia mène la contre-offensive contre le karaïsme. Il rédige contre Anan ben David des traités virulents. Il démontre que la Torah écrite est inintelligible sans la Torah orale : qu'est-ce qu'un *tefillin* sans la tradition qui définit sa forme ? Qu'est-ce qu'une *cacherout* sans le Talmud ? Il parvient à endiguer le karaïsme, qui restera une minorité. Il répond aussi aux objections de Hiwi al-Balkhi. Il écrit des commentaires bibliques.

**Traducteur.** Saadia traduit la Bible en arabe — le *Tafsir* —, qui deviendra pendant mille ans la Bible des Juifs arabophones (Égypte, Syrie, Maghreb, Yémen). Il accompagne sa traduction d'un commentaire rationaliste. Il écrit aussi le premier dictionnaire hébreu, *Ha-Agron*, et une grammaire hébraïque.

**Chef politique.** En 928, il est nommé Gaon de Sura — un étranger (Égyptien) à un poste habituellement réservé aux Babyloniens. Il s'oppose vite à l'exilarque David ben Zakkai sur une question d'héritage ; chacun excommunie l'autre. Saadia est déposé, poursuit son œuvre en exil à Bagdad, puis est réintégré par le calife lui-même. Après sa mort en 942, l'académie de Sura décline. La préminence de Poumbedita, sous Hai Gaon (939-1038), prolonge l'autorité gaonique encore un siècle.

Pendant que Saadia rayonne à l'Est, un autre foyer juif majeur s'éveille à l'Ouest. En 929, Abd al-Rahman III proclame à Cordoue le califat indépendant des Omeyyades. Cordoue devient la plus grande ville d'Europe, avec plus de 400 000 habitants, la plus grande bibliothèque, les plus belles mosquées. À sa cour monte un médecin juif cordouan de génie : **Hasdai ibn Shaprut** (915-970). Fils d'un notable de Jaén, il devient médecin personnel du calife, puis son ministre des finances et son diplomate. Il négocie avec Byzance, avec Otton Iᵉʳ le Grand, avec les royaumes chrétiens du Nord. Il fonde un cercle d'érudits juifs à Cordoue : Menahem ibn Saruq, Dunash ben Labrat, premiers grammairiens de l'hébreu en Espagne. Il reçoit des rapports étonnants sur le royaume juif des Khazars et échange avec le roi Joseph une correspondance devenue légendaire.

Le IXᵉ siècle fait ainsi basculer le centre intellectuel : Sura faiblit, Cordoue s'éveille. Dans les cinquante ans qui suivront, la péninsule Ibérique deviendra la matrice du judaïsme mondial. L'âge d'or andalou est à portée.

Persoonlijkheden van de eeuw (57)

Abraham ben Sherira

Abraham Prochownik

Abumaï

Abumaï ben Abraham

Agobard

Aḥadboi

Amram ben Sheshna Ou Shushna

Amram Gaon

m. c. 875

Gaon van Soura, auteur van de Seder Rav Amram, eerste volledige liturgische verzameling (siddoer) in de joodse geschiedenis. Samengesteld als antwoord op een vraag van de Joden van Spanje, structureerde deze stichtende tekst het joodse gebed zoals het tot vandaag wordt beoefend.

Amulo , Théodobold

Asaph

Baḥtawi, Abu Ya'aḳub Joseph, le Babylonien

Benjamin ben Moïse al-Nahawendi

actif au IXᵉ siècle (première moitié)

Een van de grootste geleerden van het middeleeuwse karaïsme, zo zeer dat sommigen hem beschouwen als de ware grondlegger van het karaïsme zoals het zich voortzette. Zijn naam verwijst naar Nahavand in Perzië. Hij schreef, vooral in Judeo-Arabisch, zeer gewaardeerde Karaïtische wettencodes en bijbelcommentaren (Abraham ibn Ezra citeerde hem met respect).

Cyril

Dar'i, Moses

David ben Judah

David ben Zakkaï

850–940

Exilarch van de joodse gemeenschap van Babylonië

Eldad ben Mahli Ha-dani

Eldad ha-Dani

c. 880

Mysterieuze Joodse reiziger die beweerde afkomstig te zijn uit een onafhankelijk Joods koninkrijk in Afrika, afstammeling van de stam van Dan. Zijn verhalen over de Tien Verloren Stammen fascineerden middeleeuwse Joodse gemeenschappen en voedden de messiaanse hoop.

Hadoram

Hai ben David

Hai ben Nahshon

886–896

Gaon of Soura, son of Nahshon ben Zadok.

Haman L'agagite

Hananel ben Amittai

Ḥiwi Al-balkhi

Ḥiyya ben Solomon Ḥabib

Ismaël D'akbara

Jacob ben Mordecai Ha-kohen

Jacob Qirqisani

890–960

10th century Karaite dogmatist and exegete

Japhia

Jehonidab

Jehoshabeath

Joseph ben Abba

Joseph ben Noah Ha-baṣri

Joseph Gorionides

850–950

Rabbijn en historicus

Judah ibn Ḳuraish

Judah ibn Quraysh

IXe–Xe siècle

Filoloog van Tahort, auteur van de Risala, een vergelijkend woordenboek van Sémitische talen.

Kohen Tzedek ben Abimai

832–843

Gaon van Soura in de 9e eeuw.

Kohen-Ẓedek bar Ivomai (bar Abimai)

gaon de 838 à 848

Gaon, wiens responsa – opgesteld in het Hebreeuws (en niet in het Aramees zoals bij de meeste eerdere geonim) en in beknopte termen – alle gebieden van de halakha bestrijken, in het bijzonder de wetten van de zegeningen en liturgische teksten. Hij zou een heel werk aan de Séder van Pessah hebben gewijd en zou de eerste gaon zijn geweest (zelfs voor Natronaï b. Hilaï) die een gebedenboek samenstelde. Hij zorgde ervoor dat hij aan de gemeenten de gebruiken van de Babylonische academies niet oplegde.

Masarjawaih Ou Masarjoyah Ou Masarjis

Menahem B. Joseph B. Ḥiyya

Moïse B. Asher

Moïse Kahana ben Jacob

Musa de Tiflis Ou Al-tiflisi

Nahshon ben Zadok

872–879

Gaon van Soura, bekend om de kalendercyclus Iggoul de-Rav Nahshon.

Naṭronai Ii., B. Hilai

Palṭoi B. Abayi

Paltoi ben Abaye

841–858

Gaon van Poumbedita, die opdracht gaf voor het kopiëren van een geannoteerde Talmoed voor Spanje.

Saadia B. Joseph

Saadia Gaon

882-942

Gaon van Soura, eerste grote Joodse filosoof. Zijn Boek van meningen en opvattingen (Emounot ve-Deot) grondvest de rationele Joodse filosofie. Hij vertaalde de Bijbel naar het Arabisch (Tafsir) en besteed het karaïsme. Belangrijke intellectuele figuur van het middeleeuwse jodendom.

Sahl

Sar Shalom ben Boaz

843–853

Gaon de Soura, auteur de nombreuses responsa.

Sherira B. Ḥanina

Sherira Gaon

906-1006

Gaon van Pumbedit, auteur van de Épître van Sherira Gaon (Iggeret Rav Sherira), eerste geschiedenis van het rabbijnse judaïsme. Dit fundamenteel document beschrijft de transmissieketen van de mondelinge wet van Mozes tot de Geonim, waarmee het joodse historiografie werd gevestigd.

Shulamit Elizur

Hoogleraar aan de afdeling Hebreeuwse literatuur van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, specialist in piyyout en Hebreeuwse poëzie van de late oudheid tot de middeleeuwen, en in de geschiedenis van de liturgie. Zij heeft een vijftiental boeken en meer dan honderd artikelen gepubliceerd, waaronder kritische uitgaven van oosterse liturgische dichters (IXe–XIIe eeuw) en belangrijke ontdekkingen in de Genizah van Caïro (fragmenten van Ben Sira, van Yehuda ha-Lévi).

Zadok Gaon

Zemah ben Hayyim

879–886

Gaon van Soura eind 9e eeuw.

Zemah ben Paltoi

872–890

Gaon van Poumbedita, auteur van een talmoedisch lexicon.