Sanaa

De oudheid van de joodse aanwezigheid in Jemen wordt zowel door archeologie als door traditie bevestigd. Volgens de inventarissen die zijn opgesteld door onderzoekers die werken aan de joodse wijk van Sanaa, zouden joodse inscripties uit 589 voor onze era, evenals overblijfselen van een synagoge en twee rituele baden, zijn gevonden op de top van de Jabal Nuqūm, 550 meter boven de stad. Hoewel de datering van dergelijke sporen ter discussie staat, getuigt zij van de historische diepte die door deze gemeenschap wordt opgeëist.

Het meest opvallende moment van deze oudheid is de bekering tot het jodendom van het koninkrijk van Himyar, dat toen het zuiden van Arabië domineerde. Het Himyarische koninkrijk, in het huidige Jemen, bekeerde zich tot het jodendom, mogelijk als politieke manoeuvre in de handelsorlogen om specerijen. Het Himyarische koninkrijk werd opgericht in 110 voor J.C. en duurde tot 570 van onze era. Het wordt tegenwoordig meestal aangeduid als het « joodse koninkrijk », omdat zijn overheersende religie gedurende zekere tijd het jodendom was.

De joodse Jemenitische traditie omhult deze oorsprongen in een legendarisch verhaal. Er bestaat een fascinerend verhaal over de koning van Himyar en de Joden. De bronnen noemen de figuur van de laatste bekeerde Himyarische koning, Yūsuf Asʾar Yathʾar, beter bekend onder de naam Dhū Nuwās. Er wordt gezegd dat heilige mannen uit Tiberias naar Himyar kwamen om deze man, Joseph Dhu Nuwas, te bekeren, wat verondersteld wordt meer gewicht toe te kennen aan de status van zijn bekering. Historici blijven echter voorzichtig: de bekeringen waren niet totaal, en er waren evenveel heidenen als Joden in het land; er is ook debat over de vraag of hij zich uit oprechte overtuiging of uit berekening bekeerde. Deze spanning tussen godsdienstige toetreding en politieke strategie — en meer in het algemeen tussen de gemeenschappelijke herinnering en het voorzichtige oordeel van het onderzoek — kenmerkt het gehele dossier van de oorsprongen. De val van Himyar, gekenmerkt door de vervolging van de christenen van Najran en de Ethiopische interventie, maakte een einde aan het koninklijke episode, maar liet achter zich een gewortelde joodse bevolking, waarvan Sanaa het duurzame centrum zou worden.

Met de komst van de islam in de zevende eeuw kregen de Joden van Jemen de status van dhimmis, beschermden maar onderworpen aan beperkingen. Sanaa, dat een belangrijk Islamitisch centrum was geworden, behield desondanks een actieve en geletterde joodse minderheid. Middeleeuwse Arabische bronnen bewijzen dit nauwkeurig. De Jemenitische chroniqueur Aḥmad al-Rāzī (gestorven rond 1068) vermeldt dat vijfendertig van de 1 040 huizen in Sanaa in 991 bewoond werden door Joden. Dit gegeven, zeldzaam voor die tijd, getuigt van de continuïteit van een stedelijke aanwezigheid die in het weefsel van de stad was geïntegreerd.

Het middelpunt van dit gemeenschapsleven was de synagoge. De synagoge vormde het spirituele centrum van het joodse leven in de stad, een plaats van studie en van gebed. Eromheen was een maatschappij gestructureerd van handelaren, ambachtslieden — met name goudsmeden wier reputatie door de regio verspreid was — en geleerden die bedreven waren in de halakha en de overdracht van de Schrift.

Het beroemdste intellectuele moment van de middeleeuwse periode is de uitwisseling tussen de Jemenitische gemeenschap en Mozes Maimonides, de grootste joodse meester van zijn tijd. De Epistel aan Jemen, waarschijnlijk een compilatie van verschillende kortere responsa, werd door Maimonides rond 1172 geschreven naar aanleiding van een verzoek van Jacob ben Netanʾel al-Fayyūmi, destijds leider van de joodse gemeenschap in Jemen. De Epistel aan Jemen, Iggeret Teiman, ontstond vanwege religieuse vervolging en ketterij in het Jemen van de twaalfde eeuw. Deze correspondentie — bedoeld om een gemeenschap die door gedwongen bekeeringen en het verschijnen van een valse messias was geschokt, te sterken — bezegelde een duurzame spirituele band tussen de Joden van Jemen en de grote rabbijnse traditie. Ter erkentenis daarvan voegden de Jemeniten de naam van Maimonides in in het gebed van de Kaddish, een gebruik dat eigen bleef aan hun rite.

In de moderne periode concentreerde het joodse leven van Sanaa zich in een afzonderlijke wijk, de Qāʿ al-Yahūd (« de wijk van de Joden »), gelegen aan de westkant van de oude versterkte stad. Deze wijk, tegenwoordig uitvoerig gedocumenteerd door archieven en fotografische collecties, vormde een wereld op zich. De joodse wijk (Qaʿ al-Yahud) van Sanaa herbergde synagogen, religieuze scholen en werkplaatsen, en functioneerde volgens een autonome gemeentelijke organisatie binnen de grenzen opgelegd door de zayditische imamische macht.

De visuele documentatie van de wijk is waardevol. Een Nederlandse missie onder leiding van G. Flieringa en C. Adriaanse in 1934 liet een opmerkelijk iconografisch getuigenis na, waarin de joodse wijk werd geregistreerd bij het bezoek van G. Flieringa en C. Adriaanse in 1934, de joodse huizen, portretten zoals dat van Israel Suberi, joodse jongens, en een hebreeuwse handschrift dat door Adriaanse werd verworven. Deze foto's en verwervingen, bewaard in Europa, bieden een zeldzaam venster op de architectuur, het kostuum en het materiële leven van een gemeenschap die spoedig uit haar plaats van herkomst zou verdwijnen.

De wijk was het toneel van intense religieuze en professionele activiteit. De Joden van Sanaa, onderworpen aan gereserveerde ambachten, blinken uit in goudsmederij, metaalwerk, naaiwerk en handel. Deze ambachtelijke specialisatie gaf, verre van slechts een beperking te zijn, aanleiding tot uitzonderlijke vakmanschap, met name in zilverfiligraan, waarvan de stukken tegenwoordig in musea worden gezocht. Het leven werd bepaald door feesten, overgangsrituelen en studie, in een kader waarin de druk van de status van dhimmi — verplicht dragen van onderscheidende kleding, verbod op het uitsteken boven moslimhuizen — naast elkaar bestond met een spiritueel leven van opmerkelijke rijkdom.

Als Sanaa de titel van "hart van de manuscripttraditie" van het Jemenitische judaïsme verdient, is dat vanwege de uitzonderlijke trouw van zijn kopiisten aan de overdracht van de bijbeltekst en de rijkdom van zijn scriptoria. De Joden van Jemen behielden een massorétisch systeem van grote precisie, evenals tradities van vocalisatie en kantillatie die als bijzonder archaïsch en conservatief werden beschouwd.

De omvang van dit erfgoed wordt getuigd door de collecties die in de hedendaagse tijd zijn samengesteld. Een centrale figuur in deze redding was Yehuda Levi Nahum. Yehuda Levi Nahum (1915-1998) werd geboren in Sanaa, Jemen, en verliet op veertienjarige leeftijd in 1929 Jemen om naar Israël te gaan, waar hij eerst in Jeruzalem woonde en later in Tel-Aviv. Zijn passie leidde tot een eersteklas documentaire verzameling. Deze collectie wordt geanimeerd door de allesverterende passie van één man voor zijn erfgoed.

Dit fonds illustreert de universele waarde van manuscripten uit de Jemenitische sfeer. De Nationale Bibliotheek van Israël heeft 's werelds grootste collectie van Jemenitische Joodse manuscripten verworven, inclusief onder meer een zeldzaam exemplaar van Maimonides in Jemenitisch-Joods. Deze documenten — gevocaliseerde bijbels, talmudische verhandelingen, verzamelingen van liturgische poëzie, kopieën van de Mishneh Torah van Maimonides in Jemenitisch-Arabische vertaling — vormen een onvervangbare bron voor de tekstgeschiedenis van het judaïsme. Voorbij hun wetenschappelijk belang getuigen zij van een beschaving van het boek: in de huishoudens van Sanaa vormden het kopiëren, lezen en memoriseren van de heilige tekst het fundament van identiteit. De overdrachtaal, het Jemenitisch-Arabisch, en de gemeenschappelijke praktijk van het lezen van de Targum Aramaïsch tijdens de erediensten, maken van Sanaa een levend conservatorium van de oudste vormen van de Joodse traditie.

De stichting van de staat Israël in 1948 verstoorde het seculiere evenwicht van de Joodse gemeenschappen in de Arabische wereld. Na de stichting van Israël in 1948 werden ongeveer een miljoen Joden die in Arabischsprekende landen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika leefden, geconfronteerd met een nieuwe situatie, vaak gekenmerkt door vijandigheden en onzekerheid. Jemen vormde geen uitzondering, en vrijwel de gehele Joodse gemeenschap koos voor vertrek.

De beslissende gebeurtenis was een luchtoperatie van ongekende omvang, die in het collectieve geheugen bekend is gebleven onder de naam « Operatie Vliegend Tapijt » — On Wings of Eagles, « Op de vleugels van adelaars », met verwijzing naar het profetische vers. Operatie Vliegend Tapijt, gelanceerd op 8 november 1949, was een grote luchtbrugeoperatie gericht op het herplaatsen van meer dan 40.000 Joden uit Jemen naar Israël, een pas gestichte natie die met aanzienlijke regionale uitdagingen werd geconfronteerd. De lokale autoriteiten gaven toestemming voor dit massale vertrek. De imam van Jemen gaf toestemming voor de Joodse emigratie; en hoewel Israël aan het einde van zijn onafhankelijkheidsoorlog verwoest en bijna bankroet was, gaf zijn eerste premier, David Ben-Gourion, opdracht voor de onmiddellijke en snelle « verzameling ».

De aantallen van deze exodus variëren enigszins afhankelijk van de bron, maar convergeren naar een aanzienlijke orde van grootte. Tijdens Operatie Vliegend Tapijt werden ongeveer 49.000 Jemenitische Joden, voornamelijk kinderen, per vliegtuig naar Israël vervoerd vanuit Jemen, Aden, Djibouti, Eritrea en Saoedi-Arabië. Deze exodus betekende het einde van de duizendjarige Joodse aanwezigheid in Sanaa. De Qāʿ al-Yahūd leegde zich; de synagogen werden stil; de juweliersateliers sloten. Wat overbleef, was al snel niet meer dan een handvol families, en de stad hield op het levende thuis te zijn dat het tweeduizend jaar lang was geweest.

Beroofd van haar gemeenschap, blijft Sanaa desondanks in het Joodse bewustzijn een naam geladen van prestige en nostalgie. Het Jemenitische erfgoed heeft zich naar Israël verplaatst, waar de nakomelingen van de Joden van Sanaa hun onderscheidende ritus, hun liturgie, hun melodieën en hun keuken hebben voortgezet. Het Baladi-ritus, getrouw aan oude gebruiken en het gezag van Maimonides, wordt nog steeds beoefend in de Jemenitische synagogen van de Israëlische diaspora, getuigend van de vitaliteit van een traditie die aan haar grondslag is onttrokken.

De meest blijvende dimensie van dit erfgoed is het schriftelijke erfgoed. De geredde manuscripten — waaronder de verzameling bijeengebracht door Yehuda Levi Nahum, die onderdeel is geworden van de collecties van de Nationale Bibliotheek van Israël — behouden de schriftelijke herinnering van de stad in stand. Een schat van manuscripten werpt licht op de geschiedenis van de Joden in Jemen, en het is door deze voorwerpen van perkament en inkt dat Sanaa nog steeds spreekt. De Europese fotografische documentatie, zoals die van de Nederlandse missie van 1934, vult dit beeld aan door de gezichten en stenen van een buurt die nu verdwenen is, in hun volle omvang terug te geven.

Zo komen herinnering en archief samen: de traditie geeft het herinnering door van een prestigieus thuis, en de bewaarde documenten bevestigen de materiële en intellectuele werkelijkheid daarvan. Sanaa behoort nu tot de geschiedenis — die van een stad waar gedurende twee millennia een trouwe minderheid kopieerde, bad en overdroeg, van haar steegjes een vooraanstaande plaats van het universele judaïsme makend.

De Joodse geschiedenis van Sanaa tekent een volledig traject: van antieke oorsprong verbonden aan het koninkrijk Himyar, bevestigd door inschripties en omwonden met verhalen, tot de nagenoeg totale uittocht van 1949-1950; voorbijgaand aan het middeleeuwse leven gedocumenteerd door Arabische kroniekschrijvers, de dialoog met Maimonides, en de bloei van een beschaving van het manuscript. Gedurende deze eeuwen combineerde de gemeenschap van Sanaa lokale inworteling en trouw aan een universele Joodse traditie, bewarend liturgische en tekstuele vormen die het onderzoek vandaag voor onder de oudste houdt.

De eigenaardige aard van Sanaa ligt in deze dubbele natuur: heilige stad van de zaiditische islam en geestelijke hoofdstad van een geleerde Joodse minderheid. Deze coëxistentie, gemaakt van wettelijke bescherming en beperkingen, van nabijheid en afstand, maakte de voortbestaan van een Joods centrum mogelijk waar anderen uitstierven. Toen de luchtvaartoperatie van 1949 tienduizenden Jemenitische Joden naar Israël vervoerde, was het het einde van een duizendjarige aanwezigheid, maar niet de verdwijning van zijn erfenis: overgebracht, de traditie van Sanaa blijft voortleven in het ritueel, de taal en vooral de manuscripten die zijn zonen meenamen of die verzamelaars bewaarden. Sanaa blijft, op die grond, het historische hart van het Jemenitisch judaïsme, een naam waar herinnering en archief elkaar wederzijds bevestigen.