Familie Ozeri

Het Jemenitische judaïsme vormt een van de oudste takken van de diaspora. Geïsoleerd tussen de hooglanden van Sanaa en de dalen van het Zuiden, hebben de leden ervan een religieuze cultuur van opmerkelijke cohesie ontwikkeld. Het meest onderscheidende kenmerk ervan is het rituaal dat baladi wordt genoemd — van het Arabisch balad, « het land », « het plaatselijk » —, in tegenstelling tot het rituaal shami, dat later werd geïmporteerd onder Sefardische en gedrukte invloed.

Het rituaal baladi is het oudste bekende gebedenuaal onder de Jemenitische Joden. Het berust op een kenmerk dat van doorslaggevend belang is voor het Joodse denken: zijn gelovigen volgen over het algemeen de juridische besluiten van Maimonides (de Rambam) zoals gecodificeerd in de Mishneh Torah, en hun liturgie wortelt in gebruiken die teruggaan tot oude Palestijnse en Babylonische tradities. Liturgisch onderzoek benadrukt dat de Jemenitische trouw aan de tekst formuleringen heeft bewaard die dicht bij die in de Talmud van Jeruzalem aansluiten [Reif, 1993 ; Elbogen, 1993]. Hierin belichaamde de gemeenschap waaruit de Ozeri-lignée voortkwam reeds een kardinale deugd van het judaïsme: de zorg voor de tekst als vorm van vroomheid, de overtuiging dat het behoud van de nauwkeurigheid van een gebed een verantwoordelijkheid jegens de generaties is.

De tiklāl baladi bevat de gebeden die het hele jaar door worden gebruikt, alsmede het voorgeschreven formaat voor de verschillende zegeningen die worden uitgesproken. Tot in de zestiende eeuw maakte de gehele Joodse gemeenschap van Jemen gebruik van dit enige rituaal. Dit feit is van cruciaal belang: het betekent dat het rituaal dat de Ozeri's eeuwen later zullen helpen te bewaren geen marginaal curiosum is, maar wel de oorspronkelijke en gemeenschappelijke erfenis van een heel volk.

De familienaam Ozeri wortelt in deze grond. Geattesteerd als Jemenitische Joodse naam betekenend « mijn hulp », behoort zij tot dit naamgebruik waarin de naam gebed en geloofsbelydenis is: « mijn hulp » zeggen (vgl. ʿezri van Psalm 121, « van waar zal mijn hulp komen ») komt erop neer de lignée onder goddelijke bescherming en onder de wederzijdse verplichting om anderen te helpen te stellen. De naam wordt dus het eerste document — bescheiden maar welsprekend — van de waarde van wederzijdse hulp die de familie zal dragen, en die men, generatie na generatie, in steeds nieuwe vormen zal zien zich uitbreiden.

Elke Jemenitische rabbijnse familie begrijpt zichzelf in relatie tot een matrijswerk: de tiklāl, het gebedenboek eigentijds aan Jemen, waarvan de klassieke vorm in de achttiende eeuw werd vastgesteld door rabbijn Yiḥye Ṣalaḥ, bekend onder het acroniem Maharitz (Mori ha-Rav Yiḥye Ṣalaḥ). Halverwege de achttiende eeuw ondernam Yiḥyah Ṣalaḥ de poging een uniform baladi-gebedenboek te scheppen, zoekend naar een weg tussen de oude Jemenitische vorm en de Sefardische vormen die reeds sinds ongeveer een eeuw waren geïntegreerd in de Jemenitisch-Joodse gebeden. Zijn werk wilde het erfgoed baladi-ritueel verdedigen tegen de geleidelijke uitholling veroorzaakt door de verspreiding van gedrukte boeken van Sefardische inspiratie [Langer, 1998].

De tiklāl baladi bleef onder manuscriptvorm tot 1894, toen de eerste gedrukte editie werd gepubliceerd te Jeruzalem. Dit lange verblijf in de manuscriptsfeer is op zichzelf veelzeggend: Jemenitische kopiisten zorgden eeuwenlang, uit eigen hand, voor het voortbestaan van een tekst die de drukpers nog niet had gegrepen. Deze schrijfverzorging getuigt van een eigenlijke Joodse deugd: kennis als dienst, geleerdheid niet in dienst van persoonlijke roem maar van de biddende gemeenschap.

Deze strijd werpt licht op de hele roeping van een rabbijn als Yehuda Ozeri, en op de hele aanpak van een uitgever als Or Neriyah ben Mosheh Ozeri. De Jemenitische liturgie bewaarde, binnen de Ḳeddushah en de aanvullende gebeden, oude formuleringen die onderzoek verbindt met de meest primitieve lagen van het Joodse gebed [Heinemann, 1977 ; Hoffman, 1979]. De heilige poëzie — de piyyut — nam daar een belangrijke plaats in: de grote corpora van middeleeuwse Hebreeuwse liturgische poëzie, vooral bestudeerd door Fleischer en Schirmann, tonen hoeveel de synagoge een plaats van literaire schepping was evenzeer als van gebed [Fleischer, 1975 ; Schirmann, 1997]. De Jemenieten integreerden in hun tiklāl composities van hoge kwaliteit, met name voor Yom Kippoer, waarvan de Avodah — poëtische verhandeling van de dienst van de hogepriester — het hoogtepunt vormt [Swartz, 2005].

Bewaarder van de tiklāl worden, zoals volgens de traditie de Ozeri-dynastie deed, betekent een dubbele deugd uitdrukken: Talmoedische en halakhische kennis — want een ritueel verdedigen vergt kennis van zijn fundamenten in de Wet — en de bescheidenheid van de overdracht, die zich niet het recht toe-eigent te vernieuwen maar zich deel weet van een keten. Deze actieve bescheidenheid, deze ʿanavah van de kopiist en ambtenaar, verbindt het lot van de Ozeri met de collectieve herinnering van Israël, volk dat zichzelf heeft gedefinieerd als trouwe houder van een ontvangen erfgoed.

De oprichtingsnotitie stelt de Ozeri voor als een familie die zowel „rabbijniek als koopman" was. Deze dubbele toebehorens was niet tegenstrijdig in de joodse wereld van Jemen, waar de geleerde niet gescheiden was van de wereld door een kerkelijke staat, maar vaak zijn brood verdiende met handwerk — goudsmid, wever, smid of handelaar — terwijl hij tegelijkertijd aan het gebed en de studie leidding gaf. Het joodse Jemen kreeg overigens reputatie voor zijn ambachten, in het bijzonder goudsmederij en zilverwerk, activiteiten waarin Joden uitblonken.

Dat de Ozeri zowel kooplieden als rabbijnen waren, weerspiegelt een discrete maar essentiële deugd: integriteit in economisch handelen en weigering om de Torah „een schop te maken om mee te graven", volgens het gezegde van de Vaderen (Avot) dat verbiedt om voordeel te trekken uit heilige studie. De rabbijn-koopman belichaamt het ideaal van eerlijke levensonderhoud verenigd met onbaatzuchtige dienst aan de gemeenschap. Hier spreken traditie (het familiale verhaal van een „rabbijnieke en koopman"-lignee) en historische context (de sociale structuur van het joodse Jemen) elkaar toe, zonder dat het naamarchief alles duidelijk kan maken — vandaar de voorzichtige status van dit hoofdstuk.

De koopmansfunctie impliceerde ook de verhouding tot de vreemdeling: joodse kooplieden uit Jemen reisden op de routes van de koffie van Moka, wierook en textiel, in constant contact met niet-joodse werelden. Deze ervaring van reizen en andersheid, beleefd zonder verlies van identiteit, bereidde de gemeenschap voor op de grote beproeving van het ontwortelen, en smeedde die vermogen tot aanpassing dat men later, in andere vormen, in het moderne Israël terugvindt: dezelfde familie waarvan een voorouder een kantoor had op de jemenitische routes zal, in Bnei Brak, een van de hunnen zien die een drukkerij van de geest uitbaat.

De wending van de twintigste eeuw zag de Joden van Jemen, in opeenvolgende golven, hun opgang naar het Land Israël ondernemen. De beweging, die al in 1881-1882 begon (de migratie genaamd Eʿeleh be-Tamar), bereikt haar hoogtepunt na de oprichting van de Staat Israël met de operatie genaamd « Sur les ailes des aigles » (Kanfei Nesharim), beter bekend onder de naam « Operatie Vliegend tapijt », die tussen 1949 en 1950 bijna de volledige Jemenitische gemeenschap per luchtweg vervoerde.

Het is in deze grote beweging dat de vestiging van de Ozeri in het Land Israël zich waarschijnlijk inscheef. De stad Tel-Aviv ontving vanaf haar oprichting een Jemenitische wijk, de Kerem ha-Teimanim — « de Wijngaard der Jemenieten » —, al in de jaren 1900 gevestigd en tot op heden gebleven een levend hart van deze cultuur. De gemeenschap herbouwde er haar synagogen en perpetueerde er haar eigen liturgie. Bnei Brak, een naburige stad met sterke religieuze identiteit, ontving op zijn beurt een gelettrde Jemenitische gemeenschap, waarvan enkele figuren zich wijdden aan de uitgave en overdracht van het rabbijnse erfgoed.

De beproeving van de uittocht onthult een belangrijke deugd: messiaansche hoop verbonden aan concreet moed. Een land van duizendjarige verblijfplaats verlaten, de overtocht en de onzekerheid van doorgangskampen trotseren, zonder de Wet noch de gebedenboeken prijs te geven die als het kostbaarste bagage werden meegenomen — zulk was het lot van deze gezinnen. Velen droegen met zich hun handschriften, hun handgeschreven tiklālīm, en redden op dezelfde beweging hun geloof en hun schriftelijk erfgoed. De tiklāl baladi bleef inderdaad lang in handschriftvorm bestaan, en de gezinnen die kopieën ervan droegen, verzekerde, in hun eigen vlees en in hun ballingschapbagage, de overdracht van een erfgoed dat geen gecentraliseerde instelling alleen zou hebben kunnen beschermen. Hierin namen de Ozeri, en hun gelijken, deel aan de collectieve deugd van Israël: van het boek het draagbare heiligdom van een volk in beweging maken.

In het midden van het onderhavige werk staat de figuur die door de familiale traditie is vastgehouden: Yehuda Ozeri, rabbijn van de jemenitische gemeenschap van Tel-Aviv, actief in het behoud van de baladi-liturgie. De documentatie waarover wij beschikken is hier in wezen getuigenis; daarom behoort dit hoofdstuk eerder tot het register van doorgegeven Herinnering dan tot dat van de vastgestelde Archieven, en het verdient gezegd te worden zonder omwegen.

Wat dit getuigenis ons oplevert is echter van grote waarde. Zich in het moderne Tel-Aviv van de twintigste eeuw wijden aan het behoud van de baladi-ritus, is de strijd van Maharitz zelf voortzetten: de authenticiteit van een gebruik verdedigen tegen de druk van uniformering. In het zich vormende Israël, waar diverse communautaire tradities onder sterke uniformeringsddruk stonden, het levend houden van de jemenitische uitspraak, zang en gebruiken was een daad van culturele zowel als religieuze trouw [Langer, 1998].

De handeling die aan Yehuda Ozeri wordt toegeschreven drukt aldus verschillende deugden uit die samen zijn geweven: betrokkenheid bij het collectieve leven, aangezien de rol van de gemeenschapsrabbijn is om een lichaam van gelovigen te dienen; bijdrage aan Joodse gedachte en Herinnering, door de overdracht van een bedreigd liturgisch erfgoed; en een vorm van gerechtigheid tegenover voorbije en toekomstige generaties, want een ritus bewaren is gerechtigheid bewijzen aan degenen die hem hebben gesmeed en hem intact nalaten aan degenen die zullen komen. De genealogische gemeenschap bewaart het spoor van deze jemenitische geslachten die in Israël zijn gevestigd [Geni / MyHeritage — Arbre Encaoua, 2024], hoewel nauwkeurige verbindingen voorzichtigheid vereisen.

De naam van Yehuda heeft ook zijn eigen klankbord: het is de naam van de vierde zoon van Jacob, degene die zijn naam gaf aan de koninklijke stam en, uiteindelijk, aan het gehele Joodse volk. Een buurtrabbijn die deze naam draagt en waakt over het zingen van zijn volk in de moderne stad neemt, naar zijn vermogen, deel aan dit erfdeel van trouw dat door de eeuwen heenloopt.

Naast de rabbijnse figuur van Yehuda Ozeri onthult de nieuw geïntegreerde bron een ander, even waardevol uitdrukking van de familiaire roeping: Or Neriyah ben Mosheh Ozeri, die in Bnei Brak in 2001 of 2002 het Tiklāl Ha-Mefoʾar (Maharitz) Nosaḥ Baladi — Meyusad ʿal pi ha-Tiklāl ʿim ʿEṣ Ḥayyim ha-Shalem ʿArukh ke-Minhag Yahadut Teiman publiceerde. De volledige titel verdient aandacht: "de versierde (of verduidelykte) tiklāl volgens de baladi-ritus, gebaseerd op de tiklāl met de volledige Eṣ Ḥayyim, ingericht volgens de gewoonte van de Joden van Jemen".

De tiklāl baladi steunt op oude formuleringen waarvan de term "baladi" pas werd gebruikt om de traditionele Jemenitische ritus aan te duiden vanaf het moment dat geboedenboeken van Sefardische ritus in Jemen verschenen. Het uitgeversinitiatief van Or Neriyah past dus in een lange keten van verdedigingen: nadat Maharitz in de 18e eeuw de ritus had trachten te stabiliseren tegen Sefardische invloeden, nadat de eerste gedrukte editie daarvan in 1894 de verspreiding had verzekerd, was het aan het begin van de 21e eeuw dat een lid van de familie Ozeri — dragende de schitterende naam Or Neriyah, "het licht van God is mijn lamp" — de fakkel overnam en een nieuwe editie leverde, gebaseerd op de oudste handschriftentradtie en aangevuld met het commentaar van de Eṣ Ḥayyim (de "Boom des Levens"), het grote commentaar van Maharitz zelf.

De oude tiklālīm van baladi-ritus werden traditioneel samengesteld in Babylonische bovenlijnse vocalisatie, hoewel tegenwoordig allemaal de Tiberiaanse vocalisatie hebben aangenomen; de tekst echter volgt de traditionele Jemenitische interpunctie van de Hebreeuwse woorden. Een editie als die van Or Neriyah ben Mosheh Ozeri kan dus niet tot stand komen zonder een diepgaande beheersing van deze taalstrata, zonder het vermogen om te onderscheiden wat tot de oude laag behoort en wat uit latere toevoegingen voortvloeit. Dit is een werk van geleerde zowel als van uitgever: het vereist Talmuludische kennis, kennis van de tekstgeschiedenis, en een nauwgezette filologische eerlijkheid.

Wat de uitgever in 2001-2002 in Bnei Brak — een stad die een van de centra van het Jemenitisch rabbijnse leven in Israël werd — volbracht, is een daad van filiale vroomheid in de breedste zin: vroomheid tegenover een erfenis, zorg voor de ander door hem een doordacht en toegankelijk gebedenboek aan te bieden. De tiklāl baladi bevat inderdaad de gebeden voor het hele jaar evenals het voorgeschreven formaat voor de verschillende zegeningen die worden uitgesproken: het is dus de gehele dagelijkse, jaarlijkse en feestelijke liturgische leven van een gemeenschap die aldus bereikbaar voor de gelovige wordt gesteld. Door aan dit werk de ondertitel "ingericht volgens de gewoonte van de Joden van Jemen" te geven, stelt Or Neriyah een identiteit vast in plaats van deze op te eisen: het gaat niet om een wetenschappelijke editie voor bibliotheken, maar om een boek om mee te bidden.

De tiklāl van baladi-ritus behoort tot de referentie-edities aangehaald in internationale academische bronnen over de Jemenitische ritus en de Joodse siddur in het algemeen. De vermelding van Or Neriyah ben Mosheh Ozeri in dit referentiecorpus getuigt ervan dat zijn editie erkende autoriteit heeft verworven buiten de alleen-Jemenitische kringen: het is een referentiepunt geworden voor onderzoek naar de Hebreeuwse liturgie. Dit is het merkteken van goed werk: de editie die zowel de synagoge als de universiteit dient, het gebed zowel als de wetenschap.

De voornaam Mosheh — Mozes, vader van Or Neriyah — opent een aanvullende resonantie: net zoals Mozes de Torah ontving en deze doorgaf, gaf Mosheh Ozeri aan zijn zoon een tekstueel erfgoed door dat Or Neriyah verder droeg. De keten der generaties, opgeroepen in de Vaders (Avot I, 1: "Mozes ontving de Torah van de Sinai en gaf deze door aan Jozua..."), vindt hier een concrete illustratie: van vader op zoon wordt een kennis overgedragen en vermeerderd.

De Jemenitische singulariteit berust niet alleen op de tekst van de gebeden, maar op hun stem. De uitspraak van het Hebreeuws, bewaard gebleven in Jemen, onderscheidt medeklinkers en klinkers die andere gemeenschappen hebben samengevoegd; geleerden zien daarin een kostbaar getuigenis van de oude Hebreeuwse fonetiek. De oude tiklālīm van het baladi-ritus waren samengesteld in Babylonische vocalisatie boven de regel, een systeem dat verschilt van de standaard Tiberiaanse vocalisatie, wat getuigt van een rechtstreekse verbinding met de academies van Babylonië en hun voorleesctradities. Evenzo vormen de Jemenitische liturgische zang en cantillatie, mondeling doorgegeven van meester op leerling, een klankmonument. Het baladi-liturgie bewaren, zoals de leden van de Ozeri-lignee deden, betekende dus het behoud van vervat weten, niet alleen in boeken maar in kelen en gebaren.

Deze mondelinge dimensie wordt beantwoord door een uitzonderlijke handschriftencultuur. Jemenitische schriftgeleerden stonden bekend om de schoonheid en nauwkeurigheid van hun kopieën van de Bijbel, de tiklāl en de werken van Maimonides; hun handschriften behoren tot de meest getrouwe die bewaard zijn gebleven. Deze schrijfzorg getuigt van een zuiver Joodse deugd: weten als dienst, geleerdheid niet gericht op persoonlijke roem maar op de bidderige gemeenschap.

Hier bevestigen traditie en archief elkaar wederzijds: onderzoek naar Hebreeuwse poëzie en liturgie bewijst de rijkdom van het corpus dat Jemenitische gemeenschappen hebben doorgegeven [Fleischer, 1975; Swartz, 2005], en het geheugenwerk dat aan de Ozeri's wordt toegeschreven, past daar volledig in. Men meet hier de intellectuele liefdadigheid — anderen toegang geven tot een erfgoed — en de zorg voor de ander, want het bewaren van het ritus van een gemeenschap betekent het behouden van dat waardoor zij zichzelf herkent en troost. De editie van 2001-2002 ondertekend door Or Neriyah ben Mosheh Ozeri is precies dat: een gebaar van zorg, gericht aan allen — in Israël en in de verspreide Jemenitische diaspora — die op zoek waren naar een getrouwe tiklāl om te bidden volgens het gebruik van hun vaderen.

Het is geen toeval dat de editie in Bnei Brak verscheen: deze stad is in de tweede helft van de twintigste eeuw een van de plaatsen geworden waar de Jemenitische vroomheid zich het best in Israël heeft wortels geschoten, met yeshivot's, rabbijnse drukkerijen en synagogen die het baladi-ritus voortzetten. Daar het Tiklāl Ha-Mefoʾar uit laten geven betekent de naam van de Ozeri's inschrijven in de topografie zelf van de Jemenitisch-Joodse Renaissance in Eretz Yisraël.

Aan het einde van deze reis tekent de Ozeri-lignée zich af, minder als een dynastie van machtigen dan als een familie van bewaarders. De naam zelf, « mijn hulp », gaf hiervan de sleutel: een bestaan onder het teken van hulpverlening — hulp gebracht aan de gemeenschap, hulp gebracht aan de tekst, hulp gebracht aan de Herinnering.

Van het oude land Jemen, trouw aan het baladi-ritueel en aan de beslissingen van Maimonides, tot de Kerem ha-Teimanim van Tel-Aviv waar een Yehuda Ozeri, volgens de traditie, waakte over de voortbestaande van de liturgie, en tot Bnei Brak waar Or Neriyah ben Mosheh Ozeri in 2001-2002 een geleerdde en vrome editie van de tiklāl van Maharitz uitgaf — het is dezelfde deugd die zich voortplant en verlengt, afwisselend gedragen door de stem van de rabbi en de pen van de editor.

De twee emblematische figuren die deze lignée ons heeft gegeven, zijn dus complementair: de ene levend in de mondeling heid, in het geleide gebed, in de aanwezigheid midden in het volk; de andere levend in het schrift, in de geleerdde vastlegging, in de publicatie die grenzen en eeuwen overstijgt. Samen illustreren zij het principe dat het Joodse geheugen altijd heeft samengevoegd: de Torah moet gehoord en gelezen worden, gezongen en gekopieerd, geleefd in gemeenschap en overgedragen door het boek.

Als men moet benoemen wat deze lignée het best heeft uitgedrukt, dan is het de trouw als vorm van liefdadigheid — de shemirah, de waakzame bewaking van een ontvangen pand, uitgeoefend niet voor zichzelf maar voor de gemeenschap en voor de generaties. Een exact gebed bewaren, een juist lied bewaren, een intacte uitspraak bewaren, een trouw manuscript bewaren, een zorgvuldige editie bewaren: deze discrete gebaren sluiten aan bij de grote deugd die Israël door zijn verbanningen heeft gedragen, die van het volk-getuige dat van overdraging een heilige daad maakt. Daarin laat de enkelvoudige en bescheiden geschiedenis van de Ozeri zich lezen als een gelijkenis van het collectieve Joodse geheugen: een stille hulpverlening, aangeboden aan het verleden opdat het levend blijft in de toekomst.