Familie Mansoura

Voordat Mansoura een familie is, is het een geografische wortel. Het jemenitische jodendom behoort tot de oudste van de diaspora, aanwezig in Zuid-Arabië lang voordat de Islam ontstond, en doordrongen van een messiaanisch geheugen en een opmerkelijke rituele trouw. Bat-Zion Eraqi Klorman heeft aangetoond hoezeer deze gemeenschap in de negentiende eeuw nog steeds werd bewerkt door de verwachting van de Verlossing, een portret van een samenleving waar de eschatologische hoop het collectieve leven structureerde [Eraqi Klorman, 1993]. Deze dimensie — de vroomheid (yir'at shamayim) en het vertrouwen vol verwachting — is geen decoratie: zij is de matrix zelf van het joodse bestaan in Jemen, en dus de spirituele horizon van een lignage dat zich daarmee verbonden voelt.

De Joden van Jemen hadden daarin een bijzondere plaats in de lokale economie: metaalarbeiders, goudsmeden, smeden, wevers, rondreizende handelaren, zij oefenden beroepen uit die vaak voorbehouden waren of toegewezen aan de joodse minderheid. Deze ambachtelijke specialisatie was verre van slechts een beperking die opgelegd was door de status van dhimmī, maar transformeerde zich tot een knowhow die van vader op zoon werd doorgegeven, een geduldig vakmanschap dat behoort tot wat de joodse traditie melakha noemt — het werk als waardigheid en niet als slavernij. Het jemenitische goudsmeedwerk bereikte in het bijzonder een reputatie die de grenzen van het schiereiland overschreed.

Het is in dit kader dat de waarde van talmudische kennis en doorgave haar meest voortdurende uitdrukking vindt. De jemenitische gemeenschap heeft liturgische en halachische gebruiken van grote ouderdom bewaard, en bewaarde aflezingen en rituelen die andere diaspora's hadden laten verdwijnen. De trouw aan de Wet, in een omgeving die vaak vijandig was, was de manier waarop deze gemeenschappen participeerden in het collectieve geheugen van Israël: bewaren, doorgeven, niets verloren laten gaan. Een lignage afkomstig uit deze wereld erft, vóór alle materiële erfenis, deze deugd.

Het jemenitische negentiende eeuw was ook een eeuw van discrete intellectuele gisting, waarin geleerdde mannen, zonder academische middelen noch drukkersen, met de hand verdragen van halacha, verzamelingen van preken, gedichten in het Hebreeuws en Judeo-Arabisch samenstelden. Deze handschriftelijke bloei, die de bibliotheken van Israël, Londen en New York in verspreide fragmenten bewaren, getuigt van een hardnekkig geestelijk leven, dat geografische afzondering weigerde. De Mansoura behoorden tot deze Republiek der Letteren van Zuid-Arabië: hun handschriften zijn het concrete bewijs daarvan.

De stichtingsbericht plaatst de familie in Al-Mansoura, in het zuiden van Jemen, en verbindt haar met de haven van Aden. Deze twee ankerpunten — het ene landelijk of provinciaal, het andere havengerelateerd en kosmopolitisch — tekenen een klassiek traject van Zuid-Arabische Joodheid: de beweging van kleine binnenlandse plaatsen naar de grote maritieme doorvoerpoort. Aden, onder protectoraat en vanaf 1839 Brits kolonieën, werd in de negentiende eeuw een knooppunt waar Joodse bevolkingsgroepen uit het achterland van Jemen toevloeiden, aangetrokken door handel, de relatieve veiligheid van het Britse bestuur en de uitgangen naar de Indische Oceaan.

Tudor Parfitt heeft deze verschuiving in de Jemenitische Joodse wereld tussen 1900 en 1950 beschreven, een periode van hoop, vertrekken en omwentelingen waarin Aden een sluisrol en schuilplaats speelde [Parfitt, 1996]. De haven was een doorgangsplaats naar Eretz Israël, en haar Joodse gemeenschap — de Adeni — ontwikkelde een eigen identiteit, tussen de Jemenitische wereld waar zij vandaan kwam en de keizerlijke handelsnetwerken die haar verbonden met Bombay, Oost-Afrika en Europa. Een familie Mansoura afkomstig uit Al-Mansoura zou deze openingsbeweging hebben meegemaakt: van binnenland naar zee, van zich terugtrekken naar uitwisseling.

Al-Mansoura zelf — waarvan de naam in het Arabisch, al-manṣūra, « de zegevierende » of « zij die door God is geholpen » betekent — is vandaag een wijk van de Aden-agglomeratie, maar droeg gedurende eeuwen een eigen bestaan als dorp of buitenwijk in het onmiddellijke achterland van de haven. Deze plaatsnaam en deze familienaam delen dus dezelfde wortel en misschien dezelfde ontstoningsgeschiedenis: een familie die zich definieerde door haar herkomstplaats, en die aldus in haar eigen patroniem de herinnering aan een ancestrale overwinning of verlossing droeg. Dit toponiemisch en antroponiemisch toeval is één van de aanwijzingen — niet het bewijs — van een diepe lokale verankering.

Hier antwoorden traditie (de familienotitie) en archief (de geschiedenis van Aden) elkaar zonder elkaar precies te bedekken. Wat de geschiedenis van Aden documenteert, is de feitelijke gastvrijheid van een knooppunt waar ballingen en kooplieden elkaar kruisten; wat de Joodse deugd van omgang met de vreemdeling daar aantreft, is de gedeelde ervaring van ontvangst en circulatie, het leren van samenleven in een wereldstad. De familie, als zij dit pad volgde, nam deel aan deze drempelcultuur: noch geheel sedentair, noch nomadisch, maar verbonden.

Het is met het autograafmanuscript gedateerd uit 1847 dat de familie Mansoura eindelijk uit de documentaire anonimiteit naar voren komt. Zivchei Toda (« Offers van dankbetuiging ») is een verhandeling gewijd aan de wetten van de shechita — het ritueel slachten van dieren — opgesteld naar aanleiding van de Choulhan Aroukh, de codex van Joseph Caro die sinds de 16e eeuw autoriteit heeft in de hele joodse wereld. Dat Shalom Mansoura ervoor kiest over dit specifieke onderwerp te schrijven is niet zonder betekenis: de wetten van de shechita behoren tot de meest technische en het meest rigoureus gecodificeerde van de halakhische praktijk. Zij vereisen van de beoefenaar daarvan een beheersing van de talmoedische bronnen, een nauwkeurige anatomische kennis en een morele autoriteit die door de gemeenschap wordt erkend. De shohet — de rituele slager — is in kleine Jemenitische gemeenschappen een centrale figuur: de kasjoetheit van een hele stad hangt af van de kwaliteit van zijn mes en zijn intentie.

Door Zivchei Toda in 1847 met eigen hand op te stellen, voert Shalom Mansoura een meervoudig gebaar uit. Hij produceert eerst een praktisch instrument: een geordende geheugensteun voor zichzelf of voor zijn leerlingen, die de regels van de Choulhan Aroukh verzamelt en toelicht door ze toe te passen op de plaatselijke omstandigheden van Jemen. Vervolgens voert hij een daad van intellectuele bescheidenheid uit die kenmerkend is voor de Jemenitische traditie: niet om heteven te vernieuwen, maar de overdracht te dienen door de Wet toegankelijk en gedenkwaardig te maken. Het autograaf — het geschrift van zijn eigen hand — is een persoonlijk engagement: Shalom Mansoura ondertekent, in eigenlijke zin, zijn relatie tot de halakha. Ten slotte openbaart hij wat de traditie yir'at shamayim noemt, de vrees van de Hemel die niet de angst is maar de nauwgezet naleving van wat is geopenbaard.

Deze verhandeling past in een lange keten van Jemenitische geleerden die de Choulhan Aroukh sinds de verspreiding ervan in het schiereiland in de 16e eeuw hebben geannoteerd, geannoteerd en aangepast. De opvatting van de joodse wet (halakha) zoals deze geleerden die uitoefenen, is geen vastgestelde rechtspraak: zij leeft in het commentaar, in de plaatselijke toepassing, in de beslissing van de posek die een nieuw geval beslist. Door Zivchei Toda te schrijven, plaatst Shalom Mansoura zich in deze actieve en deelnemende lijn. Hij kopieert niet: hij beheerst, selecteert, ordent. Het is het werk van een man die heeft gestudeerd.

Het tweede manuscript dat het corpus aan hem toeschrijft, Nir Mitzva (« Licht van het gebod »), verruimt de horizon van Shalom Mansoura buiten de rechtsgeleerdheid. Deze verzameling van Torahinterpretaties — waarvan de interne datering niet is vastgesteld maar die door deskundigen van het corpus in de 19e eeuw wordt geplaatst — behoort tot een ander register: de derash, de homilaire exegese, die de bijbeltekst door de eeuwen heen laat spreken om er een morele of spirituele les uit te putten. De man die wetten over slachten schrijft en de Thora commentarieert, is een volledige geleerde, in de zin zoals de Jemenitische wereld die verstaat: geworteld in concrete praktijk en in meditatie op de heilige tekst. Deze twee werken vullen elkaar aan als de twee zijden van dezelfde toewijding — de vroomheid die handelt en de vroomheid die aanschouwt.

Of Shalom Mansoura shohet, wijkrabijn, schoolmeester (melamed) of gewoon een persoon van buitengewone cultuur was, weten wij niet. Zijn exacte status in de gemeentelijke hiërarchie is niet gedocumenteerd. Wat zijn manuscripts zonder enige twijfel aantonen, is een degelijke vorming, een persoonlijke en betrokken verhouding tot de Wet, en de wil om schriftelijk vast te leggen wat hij wist — voor zichzelf, voor de zijnen, voor hen die zouden volgen. In een wereld waar het gedrukte boek zeldzaam en duur bleef, is het autograaf van 1847 zelf een daad van overdracht en intellectuele liefdadigheid: zijn kennis ter beschikking stellen van de gemeenschap, zonder tussenpersoon of uitgever.

Si Shalom Mansoura is the man of the Law, Saadia Mansoura is the man of song. His documented work, Ha-Galut ve-ha-Geula ("Exile and Redemption"), is identified by the Zakhor corpus as the last known maqama of Yemen [Zakhor Corpus id:29b85531]. This title alone expresses the ambition and spiritual rootedness of the enterprise.

The maqama is a classical Arabic literary genre, born in the 10th century, which blends rhymed prose and verse, framed narrative and rhetorical virtuosity. Yemenite Jews seized upon it to pour Hebrew and Judeo-Arabic material into it, exploiting the formal framework of the Arabic-speaking tradition to express a profoundly Jewish interiority. The proliferation of maqamāt is a particularity of Yemenite literary production of this era, attested by scholars such as Yosef Tobi, specialist in Jewish poetry of South Arabia. By placing his work under this title — Ha-Galut ve-ha-Geula — Saadia Mansoura seizes the central and constitutive theme of Jewish consciousness: exile not as a curse endured but as a mystical tension oriented toward return.

This Exile/Redemption polarity is, in 19th-century Yemen, of burning actuality. The community had endured decades of heightened oppression under the Zaydi imams, periodic expulsions, destructions of synagogues and forced conversions. The messianic expectation, which Bat-Zion Eraqi Klorman describes as the backbone of Yemenite spirituality of that time [Eraqi Klorman, 1993], is not a theological abstraction: it is the daily response to the precariousness of existence. That Saadia Mansoura shaped this expectation in poetic form — and did so in the most elaborate genre of Arabic-speaking artistic prose — reveals a man capable of transforming collective suffering into literary beauty.

The maqama, as a genre, demands simultaneous mastery of Hebrew and Arabic, of grammar and rhetoric, of classical figures and biblical tradition. In composing Ha-Galut ve-ha-Geula, Saadia Mansoura demonstrates a bilingual and bicultural culture: he is at once heir to great medieval Hebrew poetry — that of Al-Harizi, of Yéhouda Halévi — and participant in the Arabic-speaking adab whose codes he masters. This position of bridge between two cultures illustrates, in its own way, what Yemenite Judaism has always known how to do: live in the language of the other without losing the soul of one's own.

The fact that this maqama is described as the "last" known of Yemen confers upon it a particular dignity: it is the closure of a genre, the swan song of a literary tradition. Saadia Mansoura could not have known this in writing; but literary history has thus assigned him a place as ultimate witness. His work circulates in "various mss and diwans" [Zakhor Corpus id:29b85531], which indicates a manuscript diffusion sufficient for the text to survive and be copied: the sign of real success in the learned circles of his time.

The value of literary and philosophical knowledge, expressed here in its poetic form, links Saadia Mansoura to a long Jewish tradition of contribution to thought through the beauty of language. The Yemenite diwan — this collection of liturgical and secular poems whose greatest representative remains Shalem Shabazi (17th century) — is the framework in which the work of Saadia Mansoura is inscribed. Through his poem, he participates, at his level and in his time, in a collective poetic memory that Israel has constituted since the Psalms to medieval pioutim: the conviction that the suffering of the people, sublimated into art, becomes testimony and prayer.

De link van de familie met de haven van Aden oriënteert haar waarschijnlijke geschiedenis naar de handel. De Adense handel in de 19de en vroeg 20ste eeuw steunde grotendeels op familiale en confessionele netwerken: Joodse huizen bekleedden daar posities in import-export, wisselhandel, textiel, specerijen en goudsmeedkunst. De economische actie — die deugd die de Joodse traditie nooit tegenover het spirituele leven stelt maar daarin integreert, mits zij eerlijk is (yosher) — was waarschijnlijk het domein waarin een met de haven verbonden lignage zich heeft onderscheiden.

De manuscripten van Shalom Mansoura tegenspreken deze hypothese niet: in de Jemenitische gemeenschappen coëxisteerden de geleerde en de handelsman vaak in hetzelfde individu of in dezelfde familie. De shohet betaalde zijn inkt met winsten uit bijkomende handel; de handelaar financierde het kopiëren van een halaka-verhandeling. Economie en Torah waren geen gescheiden sferen maar twee facetten van dezelfde aanwezigheid in de wereld. Dat Shalom Mansoura in 1847 een autograaf heeft opgesteld, betekent minimaal dat hij kon beschikken over perkament en inkt, en over voldoende vrije tijd — wat in de Jemenitische context op zich al een teken was van relatieve welvaart of gemeenschappelijke steun.

Echter, in de Joodse ethiek heeft commerciële rijkdom slechts zin wanneer zij wordt gerelateerd aan tsedaka, rechtvaardigheid-liefdadigheid. De Joodse gemeenschappen van Aden, zoals die in het binnenland van Jemen, hebben instellingen voor onderlinge hulp onderhouden: kassen voor de armen, dotaties voor wezen, gastvrijheid voor reizigers en emigranten onderweg naar het Heilige Land. De haven was een plaats waar men diegenen verwelkomde die vertrokken en diegenen die niets meer hadden; liefdadigheid en zorg voor de ander namen daar de concrete vorm aan van hulp aan migranten. Een familie van handelaren verankerd in Aden zal naar alle waarschijnlijkheid hebben deelgenomen aan dit weefsel van solidariteit — want in deze gemeenschappen betekende erbij horen dat men bijdroeg.

Deze verweven van handel en weldadigheid verbindt de lignage met een constante van de collectieve herinnering van Israël: het vertrouwen dat materiaal goed een deposito (pikadon) is waarover men verantwoording aflegt, en dat de welvaart van een huis zich meet aan zijn vrijgevigheid. Wij blijven hier in het waarschijnlijke, wegens het ontbreken van naamgevende akten die bewaard zijn gebleven voorbij de manuscripten; maar het waarschijnlijke steunt op de gedocumenteerde regelmatigheid van een gemeenschappelijk model.

Eerlijkheid gebiedt een waarschuwingshauptuk. Het referentiecorpus dat voor dit onderzoek is verzameld, toont naast de Jemenitische draad een krachtige Maghrebijnse draad: de families Encaoua / Ankawa, gedocumenteerd in Marokko (Salé), Algerije (Tlemcen, Sidi Bel Abbès) en Tunesië (Sousse), met toonaangevende rabbijnse figuren zoals Rabbi Raphaël Encaoua. Deze Sefardische geslachten hebben, gezien de huidige bronnen, geen vastgesteld verband met een Jemenitische familie Mansoura. Hen samen te voegen zou verwarring zijn.

Deze voorzichtigheid is niet bijzaak: zij raakt de opvatting van de Wet en de deugd van intellectuele bescheidenheid. Joseph Toledano herinnert ons in zijn standaardwerk over de familienamen van Joden uit Noord-Afrika hoezeer Joodse patroniemen bedrieglijk zijn, onderhevig aan varianten, transcripties en toevallige wortelelementen [Toledano, 2003]. De wortel n-ṣ-r kan onafhankelijk zowel een Jemenitische Mansour(a) voortbrengen als verwante vormen elders, zonder werkelijke verwantschap. De eerlijke genealoog onderscheidt klankovereenkomst van bewezen afstamming.

De ontdekking van de manuscripten van Shalom en Saadia Mansoura heft deze voorzichtigheid niet op: zij versterkt haar juist, want zij herinnert ons eraan dat de Jemenitische Mansoura's een eigen documentaire geschiedenis hebben, die geenszins opgeblazen hoeft te worden door leningen van andere families. Een autograaf halakha uit 1847, een maqama over Ballingschap en Verlossing: dat zijn voldoende bronnen voor een werkelijke identiteit. Het zou tegen de geest van emet — waarheid als zegel van de traditie — ingaan deze bronnen op te lossen in onbewezen benaderingen.

Wij stellen dus, als aangenomen redactionele hypothese (conjectured), dat de familie Mansoura in dit artikel inderdaad tot de Jemenitische en Adenitische wereld behoort, en niet tot de Encaoua-netwerken van de Maghreb — tenzij er een document wordt ontdekt dat beide expliciet verbindt. De genealogische fabel afwijzen, dat is waarheid (emet) eerbiedigen als zegel van de traditie.

Het lot van de Joden van Aden en Jemen kantelde halverwege de twintigste eeuw. De oprichting van de Staat Israël in 1948, de spanningen die Aden en de gehele Arabische wereld teisterden, en vervolgens de massale emigratieoperatie bekend als de « Operatie Vliegend Tapijt » (On Wings of Eagles, 1949-1950), legden in enkele jaren millenniaouwe gemeenschappen ontwricht. Tudor Parfitt documenteerde deze « weg van de verlossing » waar de voorouderlijke messianische verwachting de historische gebeurtenis van de terugkeer ontmoette [Parfitt, 1996]. Aden was het verzamelings- en vertrekpunt : tienduizenden Jemenitische Joden transiteerden er voordat zij naar Israël vertrokken.

Het is onmogelijk deze gebeurtenis niet te lezen in het licht van Ha-Galut ve-ha-Geula van Saadia Mansoura. De maqama uit de negentiende eeuw had in woorden gezet — in geritmeerde proza, in zorgvuldig geconstrueerde verzen — de spanning tussen het ondergane ballingschap en de gewenste verlossing. Enkele tientallen jaren later vond deze spanning zijn letterlijke ontknoping : het volk vloog naar het Beloofde Land en volbracht in daad wat het gedicht in hoop had geformuleerd. De Mansoura-lignage zal in zijn twee gedocumenteerde figuren aldus deze geschiedenis hebben vooruitgelopen en geleefd : de ene door het gedicht, de ander door de wetten die de gemeenschap tot aan de dag van de terugkeer zichzelf lieten blijven.

Voor een Mansoura-familie geworteld in Aden vormde het episode van de alija waarschijnlijk het scharnierpunt voor de volgende generatie : het einde van een wereld en een nieuw begin. Wat de Jemenitische traditie had gekweekt — de hoop op de terugkeer naar Sion — vond daar haar vervulling, in vaak uiterste armoede maar gedragen door een ongeschonden geloof. De vroomheid van een heel volk werd in deze maanden collectieve beweging ; en de betrokkenheid bij het collectieve leven, zelfs in de beproeving van het ballingschap, nam de vorm aan van gezamenlijk vertrek, van hele dorpen of wijken die zich in beweging zetten.

Deze losmaking verbindt op intieme wijze de geschiedenis van de lignage met het collectieve geheugen van Israël : de Joden van Jemen hebben in één generatie het samengevat van de gehele Joodse geschiedenis — het ballingschap, de trouw, de terugkeer. Degenen die bleven of zich elders verspreidden (Bombay, Londen, Amerika's) droegen met zich mee het adenitische erfgoed : een cultuur van eerlijke handel, een bewaard gebleven liturgie, een herinnering aan de haven. De Mansoura-familie, ongeacht welke tak, behoort tot deze diaspora die eerst verspreid raakte en daarna deels weer samenkwam.

Wat blijft er over wanneer de naamgeving archieven ontbreken voor normale generaties? De naam zelf, als geheugenopslag. Mansoura — « de overwinnaar » — draagt voor degenen die hem doorgeven een symbolische last die de traditie weet te lezen: de overwinning daarin is niet die van wapenen maar die van volharding, de discrete nitsahon van wie overleeft en overdraagt. In het judaïsme is de naam (shem) levend geheugen; het bewaren ervan is een plicht.

De manuscripten van Shalom en Saadia Mansoura hebben de exodus overleefd. Hoe? Waarschijnlijk met de hand gedragen door families die wisten dat deze perkamenten onvervangbaar waren, of toevertrouwd aan gemeenschappen in transit waarvan de bibliotheken uiteindelijk bij de grote Israëlische collecties terechtkwamen. Het verhaal van de overdracht van deze teksten — die men niet in detail kan navertellen zonder precieze colofons — is zelf een illustratie van de waarde van overdracht: iemand, in elk geslacht, heeft besloten dat deze vellen het waard waren gered te worden. Die iemand heeft zijn naam niet achtergelaten; toch is zijn daad constitutief voor de geschiedenis van de lignée.

Deze afdeling behoort bewust tot het register van overgedragen geheugen: het steunt zich niet langer op de akte maar op wat de Jemenitische en Adenitische families gewoonlijk voortplanten — verhalen van voorvaderen die goudsmeden of handelaren waren, herinneringen aan de haven, liturgische gezangen, sabbatrecepten, gebaren van het feest. Dit immateriële erfgoed, dat Parfitt en Eraqi Klorman aanduiden als het kloppend hart van de Jemenitische identiteit [Parfitt, 1996] [Eraqi Klorman, 1993], is wat de familie Mansoura zeer waarschijnlijk het best heeft bewaard: niet eigendomstitels, maar een manier van joods-zijn uit Zuid-Arabië.

Daarin neemt de lignée deel aan een discrete maar constitutieve deugd: de bescheidenheid van degenen die geen grote namen in de kronieken hebben achtergelaten maar die van generatie op generatie, de alledaagse trouw hebben gedragen — de hesed van elke dag. Het is de deugd van de anonieme trouwen, zonder wie geen traditie overleeft. Het Groot Boek eert hier, omdat het hen niet allen kan noemen, degenen wiens standvastigheid het werk was.

Shalom Mansoura (19e eeuw, precieze datums onbekend) — Wetgeleerde en Jemenitische geleerde, Shalom Mansoura is de auteur van twee bewaarde manuscripten: Zivchei Toda (« Dankoffers »), een autograaf verhandeling over halakha gewijd aan de wetten van shechita volgens de Choulhan Aroukh, gedateerd 1847, en Nir Mitzva (« Licht van het gebod »), een verzameling Toraverklaringen. Deze twee teksten getuigen van een solide halakhische opleiding, een meesterschap van talmoedische bronnen en een wil om de Wet toegankelijk te maken voor zijn gemeenschap. Shalom Mansoura is tot op heden de oudste nominaal gedocumenteerde figuur van de lignée.

Saadia Mansoura (19e eeuw, precieze datums onbekend) — Dichter en kunstenaar-prosasticus van het Jemenitische jodendom, Saadia Mansoura is de auteur van Ha-Galut ve-ha-Geula (« De ballingschap en de verlossing »), door het corpus geïdentificeerd als de laatst bekende maqama die in Jemen is samengesteld. Dit werk in rijmproza en verzen, dat in verschillende manuscripten en divans circuleert, behandelt het centrale thema van het Joodse bewustzijn — ballingschap en hoop op terugkeer — in de meest uitgewerkte vorm van arabofone literatuur. Saadia Mansoura staat aldus in de grote traditie van Zuidarabische Joodse dichters, erfgenamen van de diwan van Shalem Shabazi, en getuigt van een Hebreeuws-Arabische tweetalige cultuur van authentieke diepgang.

Aan het einde van deze reis moeten we erkennen wat we weten en wat we niet weten. We weten niet, wegens gebrek aan volledige naamlijsten in de archieven, de precieze genealogie van de Mansoura voorbij de twee gedocumenteerde figuren, de voornamen van de voorouders, de data van huwelijken en vertrekken. We weten nu, dankzij de manuscripten van het Zakhor-corpus, dat de familie in de 19de eeuw minstens twee mannen voortbracht van een buitengewone cultuur: Shalom Mansoura, een geleerde van de Wet wiens autograaf uit 1847 getuigt van een werkelijke halakhische beheersing en concrete spirituele vereiste, en Saadia Mansoura, dichter van Ballingschap en Verlossing die de diepste spanning van de Jemenitische ziel in kunstig proza heeft vastgelegd. We kennen ook de wereld die hen heeft gevormd: het Jemenitische en Adenitische jodendom, zijn messiaansche vroomheid, zijn vakmanschap van uitmuntendheid, zijn eerlijke handel, zijn gemeenschappelijke liefdadigheid en zijn grote exodus naar Sion in het midden van de 20ste eeuw [Parfitt, 1996] [Eraqi Klorman, 1993]. We weten ten slotte wat we ons moeten hoeden te beweren: geen vastgestelde band verbindt deze familie met de Encaoua-geslachten uit de Maghreb, ondanks de nabijheid van de wortels [Toledano, 2003].

Van alle deugden die in deze hoofdstukken worden genoemd, is degene die deze geslachtslijnen, bovenal, het best hebben uitgedrukt de trouw in de overdracht van kennis. Trouw die bij Shalom Mansoura de vorm aanneemt van het halakhische traktaat geschreven met eigen hand opdat de regels van de Wet niet verloren zouden gaan; trouw die bij Saadia Mansoura de vorm aanneemt van het gedicht dat de messiaansche verwachting in duurzame literaire schoonheid omzet; trouw die bij de naamlozen van de geslachtslijnen de vorm aanneemt van deze manuscripten die in de exodus werden meegenomen en aan de archieven van Israël werden toevertrouwd. Deze keten — van schrijver naar dichter, van dichter naar overbrenger, van overbrenger naar bibliotheek — is het eigen karakter van de familie Mansoura in de geschiedenis van het Jemenitische jodendom.

De familie Mansoura belichaamt dus, door haar twee gedocumenteerde figuren, deze kardinale deugd: bewaren, dragen, overdragen. Haar bijzondere geschiedenis voegt zich bij de collectieve herinnering van Israël, voor wie zich herinneren — zakhor — geen nostalgie is maar een gebod, en voor wie de ware overwinning, die de naam belooft, is voortduren zonder verloren te gaan.