Familie Samuel (Érythrée)

De bakermat van de Joodse gemeenschap van Eritrea bevindt zich aan de andere kant van de Rode Zee. De synagoge van Asmara was, volgens bronnen, de enige plaats van aanbidding van een kleine gemeenschap afkomstig uit het Arabisch Schiereiland, die zich vooral in Massawa en Asmara, de hoofdstad van Italiaans-Eritrea, had gevestigd [Synagoge van Asmara]. Dit fundamenteel gegeven bepaalt elke lezing van de lignage Samuel: haar voorouders waren waarschijnlijk Adenese en Jemenitische Joden, wier handelsgeschiedenis de maritieme wegen volgde die Aden, Massawa en de hooglanden met elkaar verbonden.

Massawa, warme en koortachtige haven aan de kust, was de eerste ingang. Vanuit daar trokken Joodse handelaren, aangetrokken door de mogelijkheden van de koloniale handel — textiel, koffie, parels, metalen — naar Asmara, hooggelegen stad met een gematigd klimaat, naarmate de Italianen er vanaf 1890 hun administratieve hoofdstad van maakten. De familienaam Samuel, frequent in de gemeenschappen van Jemen en Aden, sluit zich natuurlijk aan bij deze beweging. De Sefardische en Oosterse genealogie, zoals door hedendaagse gemeenschapsdatabases wordt gedocumenteerd, getuigt van de circulatie van dergelijke namen tussen de oevers van de Rode Zee [MyHeritage / Geni — Arbre Encaoua].

Deze migratie was geen breuk maar een voortzetting. De Joden van Aden behielden in Asmara hun riten — een judaïsme van Jemenitische en baladi traditie —, hun taal (Judeo-Jemenitisch-Arabisch, geleidelijk aangevuld met Italiaans), en hun familiale transméditeraanse netwerken. De lange geschiedenis van het zuidelijk judaïsme, gekenmerkt door coëxistentie en wrijving met islam en christendom, vormt de achtergrond van deze migratie: Joden waren daar vaak een handelende minderheid wier status oscilleerde tussen tolerantie en precaire situatie [David Nirenberg, Neighbouring Faiths, 2014]. Aan het einde van de 19de eeuw bood Italiaans-Eritrea een relatief beschermend kader, bevorderlijk voor de vestiging van families als de Samuel.

Het jaar 1906 markeert de institutionele bekrachtiging van de gemeenschap. In 1906 werd de Synagoge Asmara voltooid in Asmara, de hoofdstad. Het omvat een belangrijk heiligdom dat plaats biedt aan maximaal 200 personen, klaslokalen en een klein joods kerkhof [History of the Jews in Eritrea]. Dit gebouw was het kloppende hart van het plaatselijke joodse leven, en men kan ervan uitgaan dat de families Samuel daar trouw waren — bij kerkdiensten, bruiloften en overgangsrituelen.

De synagoge was niet alleen een plaats van aanbidding: met zijn klaslokalen zorgde het voor de overdracht van het Hebreeuws en de Wet, een voorwaarde voor het voortbestaan van een minuscule gemeenschap in een enorm land. Tot in de jaren 1950 telt de joodse gemeenschap van Asmara bijna 500 personen voor bijna een miljoen Eritreeërs [Synagoge van Asmara]. Dit minuscule aandeel — een half duizendste van de bevolking — getuigt van de demografische kwetsbaarheid van de gemeenschap en het vitale belang van endogamie en familiale netwerken voor haar behoud. De Samuel's plaatsten zich hierin als een van de steunpilaarfamilies in een wereld waar iedereen elkaar kende.

Het kleine joodse kerkhof van Asmara, genoemd door bronnen, blijft de meest blijvende materiële getuige van deze aanwezigheid. Een joods kerkhof in Asmara bewaart de namen van generaties die op de hoogvlaktes geworteld waren. Het is daar, naar alle waarschijnlijkheid, dat de eerste Samuel's van Eritrea rusten, waarvan de grafstenen — vaak tweetalig, Hebreeuws en Italiaans — het traject van een familie van het Arabisch Schiereiland naar het hart van Italiaans Oost-Afrika indirect vertellen. De grafepigrafie in de joodse wereld was van oudsher een archief van familieherinnering, zoals getuigd door de gemeenschappen van de Middellandse-Zee diaspora [Tessa Rajak, The Jewish Dialogue with Greece and Rome, 2001].

De geschiedenis van de Samuel van Asmara was onlosmakelijk verbonden met die van Eritrea onder Italiaans bestuur, van het protectoraat in 1890 tot de ineenstorting van het koloniale rijk in 1941. De gemeenschap kende een opmerkelijke groei in het interbellum. In de jaren 1930 werd de Joodse gemeenschap versterkt toen veel Europese Joden naar Eritrea emigreerden om aan de nazi-vervolging in Europa te ontsnappen [History of the Jews in Eritrea]. Asmara werd zo, paradoxaal genoeg, een toevluchtsoord voor gezinnen die uit Duitsland en Centraal-Europa vluchtten en die het oorspronkelijke Adenietische kerngroepje vergrootten.

Deze periode kent geen gebrek aan ambiguïteiten. Het fascistische Italiaanse regime, verbonden aan het nazisme en uitvaardigde van de rassenwetstelling van 1938, had de gemeenschap hard kunnen treffen. Toch nuanceren de bronnen: de Joden van Asmara werden tijdens de fascistische periode relatief weinig lastiggevallen [Synagoge van Asmara]. De geografische afstand tot de metropool, het economische nut van Joodse handelaars in de kolonie en de relatieve onverschilligheid van het plaatselijke bestuur verklaren zonder twijfel deze relatieve verschoning. Hier nuanceert het archief het collectieve geheugen van een universele vervolging: in Asmara was de Europese storm niet meer dan een verzwakte golf.

Het familiegeheugen van de Samuel — doorgegeven door de nakomelingen van Milan en Rome — zou de herinnering aan een welvarende Italiaanse tijd hebben bewaard, gekenmerkt door handel, scholen en een aanvaarde Italiaanse cultuur. Deze dubbele zuiverheid, oostelijk van oorsprong en Italiaans qua cultuur, doet denken aan de loopbaan van andere mediterrane gemeenschappen die in dezelfde eeuw « van oriëntaliteit naar verwestering » gingen [Claire Rubinstein-Cohen, Portrait de la communauté juive de Sousse, 2011]. Zonder gepubliceerde naamakten over de Samuel voor deze periode behoort dit hoofdstuk tot het snijvlak tussen overgeleverd geheugen en een vastgesteld historisch kader.

De Italiaanse nederlaag van 1941 opende een rijke Britse parenthese vol gebeurtenissen voor het Joodse Eritrea. Tijdens het Britse bestuur werd Eritrea vaak gebruikt als internerings­plaats voor guerrillastrijders van de Irgun en Lehi die vochten voor Joodse onafhankelijkheid in het Britse Mandaat Palestina [History of the Jews in Eritrea]. Asmara werd aldus een detentieplaats voor Zionistische activisten die uit Palestina waren gedeporteerd — een episode die, als bijeffect, de kleine lokale gemeenschap in direct contact bracht met het herrijzende Joodse nationalisme.

Voor de families Samuel was deze episode waarschijnlijk bepalend voor het ontstaan van een Israëlisch bewustzijn. De geïnterneerden, geletterde en ideologisch geoefende mannen, moesten met de lokale gemeenschap omgaan tijdens diensten en feesten. De synagoge van Asmara, reeds schitterend, won aan zichtbaarheid: zij diende als verzamelplaats voor Joden uit de regio, ver buiten Eritrea. De synagoge diende Joden uit heel Afrika om de Grote Heilige Dagen in het oog te houden [History of the Jews in Eritrea]. Asmara was dus, voor enige tijd, een werkelijk geestelijk kruispunt van de Hoorn van Afrika en de Rode Zee.

Dit moment van glans viel samen met een wereldwijd keerpunt. De oprichting van de Staat Israël in 1948 veranderde diep de horizon van de gemeenschap. In 1948, na de oprichting van Israël als Joodse staat, emigreerden veel Eritrese Joden naar Israël. In de jaren 1950 leefden er nog 500 Joden in het land. Het laatste Joodse huwelijk in de synagoge van Asmara werd in dat decennium voltrokken [History of the Jews in Eritrea]. Voor de Samuel, zoals voor hun buren, opende de aantrekking van de nieuwe Joodse natie de weg voor een eerste vertrek naar Tel-Aviv, voorspel van de massalere verspreiding die zou volgen. De aspiratie naar terugkeer naar Zion, diep geworteld in het Joodse denken, vond daar haar historische vervulling [Léon Askénazi, La parole et l'écrit, 1999].

Het lot van de lineage Samuel slaat definitief om met de ingang van Eritrea in de lange oorlog die het tegenover Ethiopië stelde. In 1961 begon de Eritrese onafhankelijkheidsoorlog nadat Eritrea door Ethiopië werd geannexeerd, en de Eritreeërs begonnen voor onafhankelijkheid te vechten. Het was toen dat Joden Eritrea begonnen te verlaten [History of the Jews in Eritrea]. Instabiliteit, economische onzekerheid en het vooruitzicht van een langdurig conflict dreven families ertoe elders toevlucht te zoeken.

De genadeklap kwam van de Ethiopische revolutie. Dit was anders onder de dictatuur van Mengistu Haile Mariam, vanaf 1974. Het regime drong veel Joden ertoe het land te verlaten, waardoor de gemeenschap tot enkele tientallen leden werd gereduceerd na het vertrek van de laatste rabbijn in 1975 [Synagogue d'Asmara]. Het vertrek van de rabbijn beteekende het einde van het georganiseerde gemeenschapsleven : zonder geestelijk leider, zonder gewaarborgde minyan, kon de gemeenschap zich niet meer voortzetten. In het begin van de jaren 1970 nam de Joodse emigratie toe [History of the Jews in Eritrea], en de Samuel volgden deze onomkeerbare beweging.

In deze uittocht wordt de huidige geografie van de lineage geschetst, in overeenstemming met onze beschrijving: Milaan, Rome en Tel-Aviv. Italië, voormalige koloniale metropool, ontving op natuurlijke wijze de meest geïtalianiseerde families, aangetrokken door de taal, de handelsnetwerken en de reeds gevestigde Joodse gemeenschappen. Israël ontving degenen die sinds 1948 door het zionistische ideaal werden gedragen. Deze splitsing — naar het Westen enerzijds, naar Sion anderzijds — is karakteristiek voor moderne Joodse diasporas die met de ineenstorting van hun oorspronkelijke wereld worden geconfronteerd ; men vindt het weerklinken in de geschiedenis van andere gemeenschappen rond de Middellandse Zee die in de 20ste eeuw tot ballingschap werden gedwongen [Eliahou-Éric Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000].

Van de gemeenschap van Asmara rest vandaag nog slechts een symbolische aanwezigheid. De grote synagoge van 1906, haar begraafplaats en grafstenen blijven staan, bewaakt door een handjevol gelovigen — soms slechts één, volgens hedendaagse getuigenissen die door de pers zijn gerapporteerd. Maar het gemeenschapsleven, zoals het pulseerde in de tijd van de Samuel, is uitgestorven. De lignée echter overleeft door haar nakomelingen, en het is in deze verschuiving van gemeenschap naar familie dat het geheugen zich nu afspeelt.

In Milaan en Rome hebben de Samuel zich waarschijnlijk opgelost in het rijke weefsel van het Italiaanse jodendom, terwijl zij tegelijk het bewustzijn van een bijzondere afkomst behielden: niet Sefardisch uit Spanje, noch Ashkenazisch uit Europa, maar Asmara-joods uit Eritrea — erfgenamen van een judaïsme van de Rode Zee dat via koloniaal Afrika is gekomen. Dit geheugen van de oorsprong, van generatie op generatie overgedragen, vormt de immateriële schat van de lignée. Het hangt samen met de diep gewortelde overtuiging, eigen aan het Joodse denken, dat transmissie — masorah — de werkelijke plaats van continuïteit is, voorbij geografische breuken [Léon Askénazi, La parole et l'écrit, 1999].

In Tel-Aviv hebben de nakomelingen van de Samuel die vanaf 1948-1970 vertrokken zijn, zich geïntegreerd in de Israëlische samenleving, onder de vele families die uit heel Afrika en het Oosten kwamen. Het geheugen van Asmara neemt daar de vorm aan van een familieroman, overgedragen tijdens feestdagen en bijeenkomsten, waarin het Italiaans, Hebreeuws en het herinnerde Arabisch van de voorouders elkaar vermengen. De hedendaagse genealogie, via collaboratieve databases, maakt het mogelijk om deze verspreide takken gedeeltelijk te reconstrueren en de door ballingschap verbroken draden weer vast te knopen [MyHeritage / Geni — Arbre Encaoua, 2024]. Dit hoofdstuk, gebaseerd op ontvangen traditie eerder dan op het archiefstuk, behoort volledig tot het overgedragen geheugen.

De geschiedenis van de families Samuel uit Eritrea condenseert, in één bescheiden lineage, verschillende eeuwen van Joodse circulaties. Geboren aan de oevers van de Rode Zee, waarschijnlijk afkomstig uit het Arabisch Schiereiland, wortelt zij zich in Asmara aan het begin van de twintigste eeuw, in de baan van de synagoge van 1906, floreerde onder koloniaal Italië, doorstond de beproevingen van fascisme en oorlog, en verspreidt zich vervolgens onder de druk van de onafhankelijkheidsoorlog en de dictatuur van Mengistu. Vandaag de dag is zij, zoals onze notitie aangeeft, « bijna uitgestorven ter plaatse maar aanwezig in Milaan, Rome en Tel-Aviv via de nakomelingen ».

Dit traject illustreert een groter waarheid uit de Joodse geschiedenis: het vermogen van een gemeenschap om zich elders te herstellen wanneer haar wereld instort. Het regime dwingt veel Joden het land te verlaten, waardoor de gemeenschap tot enkele tientallen leden wordt teruggebracht na het vertrek van de laatste rabbijn in 1975 [Synagoge van Asmara] — en toch blijft de lineage voortbestaan, getransplanteerd maar levend. De steen van Asmara blijft de stomme getuige van een aanwezigheid; de herinnering van de nakomelingen is haar stem.

Aan het einde van dit Groot Boek hebben wij willen onderscheiden wat vast staat van wat is doorgegeven. De geschiedenis van de gemeenschap van Asmara is gedocumenteerd in grote lijnen; de eigen geschiedenis van de Samuel, bij gebrek aan gepubliceerde naamkundige acten, berust eerder op beredeneerde waarschijnlijkheid en familiaire herinnering. Het is precies op deze kruising — tussen het archief van de gemeenschap en het verhaal van de lineage — dat dit boek zich heeft willen handhaven, met eerlijkheid en respect voor deze verzonken wereld van de Rode Zee.