Mantoue

De joodse aanwezigheid in Mantua wortelt in de late Middeleeuwen, in een periode waarin Italiaanse vorsten gaarne joodse geldschieters verwelkomden om aan de kredietbehoeften van een zich uitbreidende stedelijke economie tegemoet te komen. Traditie en documenten stellen de vestiging terug tot de twaalfde eeuw, hoewel continue sporen zich pas vanaf de veertiende en vijftiende eeuw vermenigvuldigen. Het meest sprekende materiële bewijs van deze verankering blijft de begraafplaats: de joodse begraafplaats van San Nicolò werd in 1442 gebouwd met goedkeuring van de adellijke familie Gonzague, die in de Renaissancetijd over Mantua heerste.

Het was inderdaad onder invloed van de macht van de Gonzague, markgraven en later hertogen van Mantua, dat de gemeenschap haar opmerkelijke stabiliteit kende. Onder de bescherming van de hertogen van Gonzague bloeide het joodse leven in de stad Mantua op. Dit beleid paste in een algemene oriëntatie: de Gonzague voerden een beleid van religieuze tolerantie dat de vorming van een belangrijke joodse gemeenschap mogelijk maakte. De berekening was zowel financieel als cultureel van aard: joodse bankiers zorgden voor een onmisbare kredietservice, terwijl joodse artsen, muzici en geleerden bijdroegen aan het prestige van een hof die, door zijn mecenaat, met de grootste van Italië wedijverde.

Deze configuratie illustreert perfect het juridische regime beschreven door Robert Bonfil voor het Italië van de Renaissance: dat van joodse gemeenschappen levend onder « condotte », contracten met bepaalde looptijd onderhandeld met de vorst, die rechten van verblijf en economische bedrijvigheid garandeerden in ruil voor heffingen [Bonfil, 1994]. De joodse veiligheid in Mantua rustte dus minder op een permanente status dan op de herhaaldelijk uitgesproken wil van de vorst — een situatie die zowel de bloei van de gemeenschap als haar structurele kwetsbaarheid verklaart. Volgens historisch onderzoek werd de gemeenschap van Mantua in de loop van de vijftiende en zestiende eeuw een van de meest talrijke en best georganiseerde van het schiereiland, voorzien van haar liefdadigheidsinstellingen, synagogen en talmudische scholen.

Als Mantua een eminente plaats inneemt in de geschiedenis van het boek, is het omdat het een van de allereerste plaatsen in Europa was waar men in Hebreeuwse karakters drukte. Het avontuur begint daar al in de eerste decennia van de westerse typografie. De arts Abraham Conat begon daar al in 1476 te drukken, toen hij de Tur Orah Hayyim produceerde. Dit bedrijf was ook een aangelegenheid van een koppel, wat Mantua tot een uitzonderlijke mijlpaal maakt in de geschiedenis van vrouwen in het boek: een Hebreeuwse drukkerij werd in Mantua opgericht — de tweede belangrijkste in Italië na Venetië — door de arts Abraham ben Solomon Conat en zijn echtgenote Estellina.

De Mantaanse Hebreeuwse drukkerij onderging vervolgens wisselvalligheden die kenmerkend waren voor de intense concurrentie die in dit nieuwe ambacht heerste. De Hebreeuwse drukkerij hervatte in Mantua in 1513 met Samuel Latif, die een jaar later door de concurrentie van de Soncino schijnt te zijn verdreven. De familie Soncino, wier naam synoniem is gebleven met typografische uitmuntendheid, bekleedde een centrale plaats in dit landschap: de familie Soncino was verantwoordelijk voor de druk van ongeveer 135 Hebreeuwse boeken tussen 1483 en 1547. Afkomstig uit het kleine stadje Soncino in Lombardije, straalden deze Askenazische drukkers uit over geheel Italië en daarbuiten, stellende de kwaliteit van Hebreeuwse typografie op een niveau dat lange tijd onovertroffen bleef.

Een opmerkelijk kenmerk van de Mantaanse drukkerij was de samenwerking tussen Joden en christenen. De volgende drukkers van Hebreeuwse boeken waren christenen — de Rufinelli en de Philipponi (1561-1597); hun drukkersmerk was een pauw. Uit deze drukkerijen kwamen werken voort die tot enorme verspreiding zouden leiden. Mantua speelde met name een doorslaggevende rol in de verspreiding van de Joodse mystiek, aangezien het daar — samen met het dichtbijgelegen Cremona — was dat het grote boek van de Kabbala voor het eerst in druk werd gegeven. Zoals Gérard Nahon eraan herinnert, is het in Italië dat de Zohar wordt gedrukt, eerst in Mantua en Cremona, tussen 1558 en 1560, daarna in Venetië, in 1563, waardoor het aan een heel volk bekend wordt gemaakt. Deze editoriale gebeurtenis transformeerde de toegang tot kabbalistieke teksten, die tot dan toe voorbehouden waren aan een elite die zeldzame handschriften las, en droeg bij aan de Europese verspreiding van een spiritualiteit die men destijds intensief in Safed cultiveerde.

De gisting van de drukkerij was slechts de meest zichtbare manifestatie van een intellectueel leven van uitzonderlijke densiteit. Mantua was het centrum van activiteiten van geleerden wier werk de Joodse gedachte blijvend markeerde. De beroemdste onder hen, Azariah dei Rossi, stelde daar in de 16de eeuw zijn Me'or Enayim (« Het Licht der Ogen ») samen, een monument van kritische eruditie dat op Joodse rabbijnse bronnen en chronologie een filologische en historische methode toepaste die voor zijn tijd verbazingwekkend modern was. Het werk, dat het Talmoed confronteerde met getuigenissen van Griekse en Latijnse historici, wekte trouwens levendige controverses onder rabbijnen op, en onthulde interne spanningen in een Joodse cultuur die door het humanisme werd doorwoeld.

Deze cultuur paste volledig in de beweging zoals beschreven door Robert Bonfil, voor wie de Italiaanse Joodse Renaissance werd gekenmerkt door een vruchtbare porositeit tussen traditionele kennis en humanistische disciplines — retorica, filosofie, geschiedenis, geneeskunde — gekweekt aan de universiteit en het christelijke hof [Bonfil, 1994]. De Joodse artsen van Mantua, opgeleid in Padua, belichaamden deze dubbele toebehorendheid: erfgenamen van de talmudische traditie en beoefenaars van een wetenschap die zij deelden met hun christelijke tijdgenoten.

De Mantaanse leerstoel bracht ook een sacrale welsprekendheid voort van hoog niveau. Judah Moscato, rabbijn en prediker van Mantua in de 16de eeuw, liet in zijn preken, verzameld onder de titel Nefutsot Yehudah, een model van preking na waarin bijbelse exegese, neoplatonische filosofie en muziektheorie zich mengden, wat getuigde van de doortrekking van het Joodse denken door de intellectuele stromingen van de Italiaanse Renaissance. Via deze figuren verschijnt Mantua als een laboratorium waar, tekst na tekst, predikatie na predikatie, het evenwicht werd onderhandeld tussen trouw aan de traditie en openheid voor de kennis van de eeuw — precies het kenmerk dat Bonfil identificeert als eigen aan het Italiaanse judaïsme van deze periode [Bonfil, 1994].

Nergens was de inlijving van Joden in de hogere cultuur van de Renaissance schitterender dan in de muziek. Aan het hof van de Gonzaga, waar Claudio Monteverdi werkzaam was, nam een joodse musicus, Salamone Rossi (Salomone de' Rossi, genaamd « l'Ebreo »), gedurende de eerste decennia van de zeventiende eeuw een vooraanstaande plaats in. Als violist en componist in dienst van de hertog publiceerde hij bundels madrigalen en instrumentale muziek die hem tot de pioniers van de ontstane barokstijl in Noord-Italië rekenen.

Zijn meest gedenkwaardig gebaar was echter van een ander gehalte. Rossi componeerde Ha-Shirim asher li-Shlomo (« De Liederen van Salomo »), een bundel polyfone joodse liturgische muziek voor meerdere stemmen, gedrukt in Venetië in 1622-1623. Door de technieken van de christelijke geleerde polyfonie — het schrijven voor meerdere stemmen, de contrapunctische kunst van de late Renaissance — toe te passen op Hebreeuwse teksten bestemd voor het synagogale gebruik (psalmen, hymnen, gebeden), realiseerde Rossi een artistieke revolutie en religieuze vrijmoedigheid: het introduceren in de synagoge van een kunst die als vreemd aan haar traditie werd beschouwd. De onderneming, ondersteund door rabbijn Leone de Modena die deze verdedigde op halakhisch vlak, belichaamt perfect deze dialoog tussen joodse identiteit en omringende cultuur die het onderzoek in het hart van de Italiaanse joodse Renaissance heeft geplaatst [Bonfil, 1994].

Een ver en merkwaardig echo van de mantaanse muziek van die tijd is zelfs tot ons doorgegeven via onverwachte wegen. Een melodie die zich over Europa verspreidde droeg juist de naam van de stad: men vindt haar, noteert Zakhor Online, in Italië, rond 1600, opgetekend door Giuseppe Cenci, met de woorden van het lied Fuggi, fuggi, fuggi da questo cielo; men vindt haar ook onder de titel La Mantovana. Deze melodie zou een aanzienlijke nasleep krijgen door het eerste melodie van het Israëlische volkslied aan te nemen, de Hatikva — subliem paradoxon waarin een Lombardische Renaissance-zang het nationale joodse lot aangreep.

Het tijdperk van culturele bloei

De periode van culturele bloei viel paradoxaal samen met een versterking van de juridische positie van de Joden, onder druk van de katholieke Reformatie en het pausdom. De bulle Cum nimis absurdum uit 1555 had het signaal gegeven, in de pauselijke staten, voor de opsluiting van Joden in gesloten wijken. In Mantua, onder meer tolerante vorsten, verliep deze beweging later maar onvermijdelijk. Hertog Vincenzo Gonzaga besloot dat in 1602 een getto in de hoofdstad moest worden gesticht; dit project werd in 1610 begonnen.

De materiële afsluiting volgde snel daarna, eerder opgelegd door de Romeinse Curie dan gewenst door de vorst. Pas in 1612 gaf François, zoon van hertog Vincent, op verzoek van de Romeinse Curie, bevel tot het aanleggen van de poorten die de Joodse gemeenschap binnen het « getto » opsluiten. Opmerkelijk in de geografie van de Italiaanse segregatie was de gemeenschap van Mantua de laatste van de grote gemeenschappen van Noord-Italië die zo aan afsluiting werd onderworpen, een teken van de beschermende eigenaardigheden van de Gonzaga's.

De opsluiting in het getto betekende niet het uitsterven van het gemeenschapsleven, maar reconfigureerde het grondig. Zoals Robert Bonfil heeft geanalyseerd, was het getto niet slechts een instrument van vernedering en controle; het werd ook, paradoxaal, een ruimte waarin het Joodse leven verdichtte, waar synagogen, vrome broederschappen en interne instellingen zich vermenigvuldigden, en waar een zekere gemeenschappelijke autonomie zich onder bescherming van de muren kon uitoefenen [Bonfil, 1994]. De scheidingspoorten bleven bijna twee eeuwen op hun plaats, tot hun afschaffing door de revolutionaire omwentelingen: zij werden op 21 januari 1798 in het napoleontische tijdperk gesloopt.

De zeventiende eeuw bracht Mantoea een verwoestende beproeving, zonder maatstaf voor eerdere juridische verongelijking. Bij gelegenheid van de Oorlog van de Successie van Mantoea werd de stad belegerd, vervolgens ingenomen en geplunderd door de keizerlijke troepen van de Habsburgen in 1630. De plundering werd, zoals vaak het geval was, vergezeld van een pestuitbraak die de bevolking decimeerde. Voor de joodse gemeenschap was het gebeuren een ramp: de Joden, beschuldigd en afgeperst, werden uit de stad verdreven, hun goederen geplunderd, hun instellingen verwoest. Een belangrijk deel van de materiële rijkdom die tijdens het gouden Renaissancetijdperk was opgebouwd — bibliotheken, cultusvoorwerpen, vermogenstoestanden van bankiers — verdween in deze tumult.

De gemeenschap werd echter niet volledig vernietigd: nadat zij waren toegestaan om terug te keren na het einde van de vijandelijkheden, stelden de Joden geleidelijk aan hun collectief leven in het ghetto opnieuw samen, onder de nu Oostenrijkse overheersing die de hoofdlijn van de Gonzague opvolgde. Maar Mantoea herkrees nooit helemaal de creatieve glans die het onderscheidde in de vorige eeuw. De moderne geschiedenis van de gemeenschap was die van een langzame wederopbouw, doorspekt met de grote transformaties van de periode: de integratie in de bezittingen van de Habsburgen, vervolgens de beslissende breuk gebracht door de Franse bezetting en het ideaal van emancipatie.

Het is in deze context dat de sloop van de ghettopoorten in 1798 zich voordeed, een symbolisch gebaar dat voor de Joden van Mantoea net als voor die van heel Italië het tijdperk van het burgerschap inluidt. Deze verschuiving valt onder de uitgebreide emancipatiebeweging die, van de Franse Revolutie tot de nationale eenwordingen, de plaats van Joden in Europese samenlevingen opnieuw bepaalde [Neher-Bernheim]. De oude stad van de Gonzague, die eens drukkers, kabbalistici en musici had herbergd, werd een stad waar Joden geleidelijk aan de status van volwaardige burgers zouden bereiken.

De geschiedenis van de Joden van Mantua condenseert, op één enkele plaats, de grote lijnen van het Italiaanse jodendom. Men ziet daar werkzaam de vorstelijke bescherming en haar prekaire tegenprestatie ; de culturele uitmuntendheid geboren uit de uitwisseling met de omringende beschaving ; en de kwetsbaarheid voor kerkelijke druk en de geweldenissen van oorlog. Wieg van de Hebreeuwse drukkunst met Abraham Conat en Estellina vanaf 1476, plaats waar de Zohar en zoveel grondleggende werken werden gedrukt, stad van Azariah dei Rossi en Judah Moscato, muzikale vaderland van Salamone Rossi, was Mantua een van de hoogtepunten van de Joodse Renaissance.

Deze ontwikkeling verifieerde op voorbeeldige wijze de analyse van Robert Bonfil : verre van aan de rand te leven, participeerden de Joden van de Italiaanse Renaissance intensief in de cultuur van hun tijd terwijl zij, soms tegen de prijs van interne spanningen, hun eigen identiteit handhaven [Bonfil, 1994]. In Mantua bereikte deze participatie een zeldzame intensiteit — totdat de sluiting van de getto in 1612 en de plundering van 1630 dit elan braken. Van deze geschiedenis blijven papieren monumenten, een melodie die hymne werd, een middeleeuws kerkhof dat men vandaag de dag tracht te behouden, en de herinnering aan een moment waarin, in de schaduw van een Lombardisch hof, het Joodse genie op gelijke voet met het Europese humanisme converseerde.