Familie Marcaria

De familienaam Marcaria verwijst ondubbelzinnig naar het gelijknamige dorp in de lage vlakte van Mantua. Het gebruik om als familienaam de plaats van herkomst toe te kennen was in die tijd een van de structurerende principes van de Italiaans-joodse onomastiek: de cognomen op toponymische basis kon tot de 15e eeuw worden toegekend en veranderde, wat de kristallisatie van de naam Marcaria in een venster plaatst dat het Mantuaanse archief ons in staat stelt te benaderen.

De plaats zelf was niet buiten de regionale joodse leven gebleven. De documenten van de Gonzaga dragen daarvan sporen: uit het dorp Marcaria stamde rabbi Iacob da Marcaria af, grondlegger van de Hebreeuws drukkerij van Riva del Garda; evenwel is geen ander document over de joodse vestiging in de plaats teruggevonden. Deze documentaire schaarste is op zich instructief: zij herinnert eraan dat de kleine gemeenschappen van de « Bassa » — Marcaria, San Martino, Gazzuolo, Bozzolo — in de baan van de grote qehillà van Mantoue leefden, satellieten van een centrum waar de Italiaans-joodse cultuur een van haar hoogtepunten kende. Tussen de 18e en 19e eeuw telden de Mantuaanse joden tot tweeduizend zielen, ofwel ongeveer 10 % van de bevolking.

De inschrijving in dit terroir spreekt al van een discrete deugd, die van de betrokkenheid bij het collectieve leven: deze families van de vlakte, verspreid over de dorpen, konden slechts in stand blijven door een voortdurende band met de moedergemeenschap te weven, deel uit te maken van die territoriale solidariteit die een van de krachten van het Italiaans jodendom van de Renaissance was. Zoals Robert Bonfil heeft aangetoond, werd het Italiaans-joodse leven van die periode gekenmerkt door een fijne articulatie tussen lokale autonomie en toebehoren tot een groter cultureel geheel, waar de rabbijn, de arts en de geleerde vaak functies cumuleerden in dienst van de groep [Bonfil, 1994].

Voordat Jacob Marcaria drukker werd, was hij arts en rechtsgeleerde. De documentatie verbindt hem allereerst aan Cremona, een belangrijk intellectueel centrum van de joden in Lombardije in de 16de eeuw. De drukkerij van Riva del Garda werd opgericht door een joods uit Cremona, de arts Jacob Marcaria, die zich daar rond 1557-1558 had gevestigd, nadat hij in Cremona lid was geweest van het rabbijnse gericht — het bet din — onder voorzitterschap van rabbijn Joseph Ottolenghi. Dit vertrek volgde in de nasleep van de publicatie van de pauselijke bul van Paulus IV Cum nimis absurdum, die de levensomstandigheden van joden in de pauselijke staten en hun invloedssferen ruw verslechterde.

De pers van Riva was toegestaan onder de naam van Joseph Ottolenghi, een Duitse rabbijn aan wie kardinaal Cristoforo Madruzzo het privilege had verleend om Hebreeuwse boeken te drukken. Deze dubbele status van Jacob Marcaria — beoefenaar van geneeskunde en dayyan (rechter van het bet din) — was niets uitzonderlijks in het Renaissance-Italië van joden, maar concentreerde in één persoon verschillende van de deugden die de traditie van Israël in hoge aanzien hield.

De wetenschappelijke kennis — de geneeskunde — en de talmoedische kennis — de functie van rabbijnse rechter — komen hier samen in dezelfde persoon. Deze vereniging belichaamt het ideaal van de Italiaanse joodse geleerde, voor wie de studie van de Wet en de beheersing van profane wetenschappen niet tegenstelden maar op elkaar antwoordden. De verhouding tot de halakha, voor een lid van het rabbijnse gericht van Cremona, was geen abstracte speculatie maar concrete verantwoordelijkheid ten opzichte van de gemeenschap: uitmaken, beschermen, het collectieve leven volgens de Wet ordenen. De levensloop van Jacob Marcaria, van het ziekbed van de patiënt naar de gerechtszaal en vervolgens naar de drukkerij, illustreert dit ideaal met opmerkelijke samenhang.

De context is die van vervolguing. De pauselijke bul Cum nimis absurdum van Paulus IV (1555) markeerde de verharding van het pauselijk beleid, en het verbod aan joodse artsen om christenen te genezen was een van de directe gevolgen daarvan. In dit klimaat verliet Marcaria Lombardije voor het grondgebied van Trente, onder de bescherming van kardinaal Madruzzo. Het succes van de pers berustte op de samenwerking van drie mannen: kardinaal Cristoforo Madruzzo, bisschop van Trente, die zijn jurisdictie over de stad uitoefende en wiens wapens op veel van de uitgaven van Riva voorkomen; Joseph ben Nathan Ottolenghi, rabbijn en rosh yeshiva in Cremona; en Jacob Marcaria, dayyan en arts, eveneens uit Cremona, die drukker was en geleerde voorwoorden aan de uitgaven bijdroeg.

Het voornaamste werk van Jacob Marcaria was de stichting, te Riva del Garda (op het bisschoppelijk grondgebied van Trente), van een Hebreeuws drukkerij op het moment waarop elders in Italië de Talmud op openbare pleinen in vlammen opging. De activiteit van Marcaria wordt algemeen geassocieerd met de joodse geschiedenis van Riva del Garda, waar een joodse gemeenschap tussen 1430 en 1776 actief was, levend in een vreedzame werkelijkheid onder het gezag van de Republiek Venetië tot het eerste decennium van de XVIe eeuw, vervolgens onder het Bisschoppelijk Vorstendom Trente.

De chronologie is door het onderzoek goed vastgesteld: de tipografia van Jacob Marcaria wordt gedateerd op 1557-1563; Bloch schat dat de werkplaats haar activiteit in 1558 begon. De werkplaats functioneerde onder een enkelvoudig kerkelijk voorrecht. Deze paradox — een kardinaal die de druk van joodse boeken beschermde in het tijdperk van de censuur — openbaart de complexiteit van de Italiaanse geografie van tolerantie. Madruzzo was zijn hele leven betrokken bij de productie en behoud van kunst, literatuur en muziek, en staat bekend om het hebben ondersteund van de bewaring van de joodse cultuur tegen de beperkingen van de Kerk.

Marcaria was geen gewone technicus. Hij was zelf redacteur van verschillende uitgaven, schreef geleerde voorwoorden, en in bepaalde gevallen wordt aangenomen dat hij in feite de auteur was van werken die onder de naam van andere schrijvers werden gepubliceerd. Zijn bekendste werk is waarschijnlijk de Kitzur Mizrachi, een beknopte versie van de Sefer ha-Mizrachi van Élie Mizrahi — commentaar op commentaar, aangezien het gaat om het condenseren van de super-commentaar van Élie Mizrahi op Rashi, dus een werk dat deel uitmaakt van de lange keten van toelichtingen op de Torah. Dit pedagogische condensatie-onderwerp openbaart een typische bezorgdheid van de Italiaanse rabbijnse kringen: de kennis toegankelijk maken, haar monumenten inkorten om de stof ervan te verspreiden.

In dit onderwerp zit een groot bijdrage aan het joodse denken en de literaire kennis. Drukken was in deze tijd van vernietiging een daad van bescherming: het in omloop houden van teksten over grammatica, kalenderberekening, commentaar, betekende het waarborgen van de transmissie zelf van de traditie. Hier raken we aan de deugd die Yosef Hayim Yerushalmi in het hart van de joodse ervaring heeft geplaatst: het gebod van de zakhor, van de actieve herinnering, waarvan het boek het voornaamste instrument is [Yerushalmi, 1984]. De werkplaats van Marcaria, gesteund door het werk van de versierde handschriften waarvan Giulia Tamani de catalogus voor Italië heeft opgesteld [Tamani, 2010], verlengde door middel van de druk de lange keten van de geschreven herinnering van Israël. Colette Sirat heeft eraan herinnerd hoe veel de overleving van de middeleeuwse joodse filosofie afhing van deze relais van kopiëren en drukken [Sirat, 1983]; Riva del Garda was er een van.

Wat de twee nieuwe documentaire bronnen kunnen vaststellen met verhoogde helderheid, is de werkelijke omvang van de productie van Riva del Garda : ongeveer vierendertig gedrukte titels tussen 1558 en 1562, een aanzienlijke hoeveelheid voor een atelier in de provincie dat onder gevaarlijke omstandigheden opereerde.

Het eerste gepubliceerde werk waren de Halakhot van Isaac Alfasi (1558), gevolgd door andere halakhische werken, waaronder twee edities van de Tur van Jacob ben Asher (1560 en 1561). Met de Talmud verboden in Italië, werden deze verzamelingen van religieus recht essentiële vervangingsmiddelen voor studie : de Halakhot van Alfasi condenseerden de talmudische rechtspraak op praktische en toegankelijke wijze ; de Tur — de vier « rijen » van de wet — bood een middeleeuwse synthese van de halakha die Ottolenghi's studenten konden bestuderen in plaats van de Talmud zelf. Riva del Garda ontving zijn Hebreeuwse pers in 1558 toen de arts Jacob Marcaria een licentie van kardinaal Madruzzo verkreeg, en met hulp van rabbi Joseph Ottolenghi publiceerde hij eerst een goedkope uitgave van Alfasi voor de studenten van Ottolenghi's yeshiva.

De Sefer Mordekhai staat onder deze belangrijke drukken. Dit omvangrijke halakhische compendium van Mordekhai ben Hillel, dat traditioneel de Halakhot van Alfasi vergezelde in grote edities — Constantinopel 1509, Venetië 1521-1522 —, vond in Riva een nieuw redactioneel elan op het moment dat de grote Venetiaanse persen werden verlamd door censuur. De editie van Riva getuigt van een poging tot tekstherstel : het atelier publiceerde een herziene en gecorrigeerde versie, voorzien van correcties en aantekeningen die in eerdere edities ontbraken. Deze filologische zorg, samen met de durf van het onderneming, zegt iets over een ethiek van tikkoun — van herstel — toegepast op de teksten zelf.

De pers produceerde ook filosofische werken, met name de eerste druk van Milhamot Adonaï van Levi ben Gershom (1560), evenals ethische literatuur. Deze eerste gedrukte uitgave van Milhamot Adonaï verdient nadruk : het grote filosofische werk van Gersonide, geschreven in de veertiende eeuw en tot dan toe in handschriftencirculatie, kreeg dankzij Marcaria's atelier gedrukte verspreiding. Het is een daad van filosofische redding in de volste zin van het woord — een tekst die zonder deze druk alleen in wetenschappelijke kringen met handschriftenkopieën had kunnen blijven beperkt.

De grammaticasector wordt vertegenwoordigd door de Sefer diqduqe Raši, compilatie van grammaticaregels uit Rashi. Die van berekening en astronomie door de Sefer 'evronot, verzameling van kleine werken over de Hebreeuwse kalender waarvan de redactionele verantwoordelijkheid vrijwel zeker aan Marcaria kan worden toegeschreven. De Kitzur Mizrachi (circa 1558-1562) completeert dit beeld van een samenhangende exegetische en pedagogische activiteit : een samenvatting van Elia Mizrahi's supercommentaar op Rashi, bedoeld om een tot dusver voor meesters voorbehouden geleerd werk voor studenten toegankelijk te maken. Deze drie niveaus — halakha, filosofie, grammatica en kalender — vormen het portret van een uitgever die zich bezighield met het dekken van de gehele leerplan van een yeshiva verstoken van Talmud.

De redactionele paradox is volledig, en het archief onderstreept dit : de Latijnse edities van Riva's Hebreeuwse drukkerij droegen, op één na, geen drukkerij-aanduiding van Marcaria, omdat katholieke auteurs het feit dat zij relatief paradoxaal een Joodse drukkerij gebruikten voor publicatie van katholieke werken tegen ketters niet publiekelijk wilden maken. Aldus diende de Joodse ambachtsman, zonder dat hij werd genoemd, de behoeften van de Contrareformatie zelf : teken van een bekwaamheid die zo erkend was dat zij de grens van geloofszaken oversteg. Deze verhouding tot de vreemdeling — dienen zonder te worden genoemd, werken ten voordele van de ander zonder daarom jezelf op te geven — illustreert een vorm van samenleven die niets aan naïviteit te danken heeft maar alles aan noodzaak en pragmatisme.

De Hebreeuwse activiteit van de werkplaats was kort en eindigde met de dood van haar meester. Jacob Marcaria stierf in 1562. Het Dizionario Biografico degli Italiani preciseert het lot van de laatste uitgeverij: de laatste editie die in Riva werd begonnen, het boek Job met het commentaar Meïr 'Iyyov van Meïr ben Yiṣḥaq Arama, waarvan de bladen 1 tot 64 werden gedrukt, werd voltooid en uitgegeven in Venetië in de drukkerij van Giorgio Cavalli in 1567. Het jaar 1562 was dus het laatste van de Hebreeuwse activiteit van de drukkerij, die echter haar productie in andere domeinen voortzette.

De Hebreeuwse boeken die Cavalli tussen 1567 en 1568 publiceerde, gebruikten typografische karakters, zowel in cursief als in blok, identiek aan die welke door Marcaria in Riva del Garda werden gebruikt. Evenzo waren de typografische ornamenten gebruikt op de titelbladen dezelfde als die van de pers van Riva. Deze materiële continuïteit — dezelfde punsen, dezelfde vignetten, overgaand van de drukpers van Riva naar die van Venetië — zegt iets over de manier waarop het werk van een man voortleeft in de gemeenschap van het boek. De dood van Marcaria stelde geen einde aan wat hij was begonnen: het laatst in Riva begonnen boek, de Me'ir Iyyov van Meïr Arama (1562), moest door Cavalli in Venetië in 1566 worden voltooid.

De dood van Marcaria stelde geen einde aan wat hij was begonnen: de teksten circuleerden, werden overgenomen, voltooid, verspreid. De karakters van Marcaria werden later ook in Krakau gebruikt, waar zijn vignette werd gekopieerd, wat aantoont dat de technische invloed van de werkplaats van Riva zich veel verder uitstrekte dan de Lombardische vlakte, tot in de Asjkenazische gemeenschappen van Centraal-Europa. Het is de aard van de bijdrage aan het Joodse denken dat zij haar auteur overleeft en veel verder reist dan de plaats waar zij eerst werd voortgebracht.

De bescheidenheid zelf van zijn positie — werken onder het privileges van een ander, de Latijnse edities niet ondertekenen — doet niets af aan het bereik van de onderneming; zij zegt eerder iets van de geest van dienst. In een tijd waarin trots gevaarlijk zou zijn geweest, was voorzichtigheid ook een vorm van wijsheid. De weinig liberale houding van de neef en opvolger van kardinaal Madruzzo moet hebben geleid tot het abrupte einde van Marcaria's avontuur. De werkplaats van Riva del Garda blijft in de geschiedenis van het Hebreeuwse boek als het voorbeeld van een cultureel verzet door de geduldige middelen van de typografie, op het moment dat het vuur het Joodse schrift van het schiereiland bedreigde.

Wat werd de naam Marcaria na de zestiende eeuw? Hier wordt het archief schaars en dient voorzichtigheid geboden. Schaerf registreerde het in 1925 onder de Joodse familienamen van Italië, wat zijn voortbestaan tot aan het begin van de twintigste eeuw aantoont [Schaerf, 1925]. Zijn aanwezigheid in het inventaris van Italiaanse geografische namen verbindt het definitief met de Lombardische plaats van herkomst.

Het lot van deze naam volgde dat van de Mantaanse joden, gekenmerkt door neergang en emigratie. De Restauratie markeerde het begin van de Mantaanse migratie, en niet alleen van joodse Mantanen, naar Milaan, het nieuwe centrum van het Lombardische judaïsme. De grote gemeenschappen van de vlakte, eens bloeiend, werden toen tot enkele families gereduceerd.

Zoals veel familienamen van het Joodse Italië kende Marcaria ook een mediterrane verspreiding, voortgebracht door de Sefardische en Livornese circulaties tussen Italië en Noord-Afrika — die netwerken die Lionel Lévy voor de Portugese natie van Livorno, Amsterdam en Tunis heeft bestudeerd [Lévy, 1999], en voor de « laatsten der Livornezen » [Lévy, 1996]. De naam komt, onder vergelijkbare spellingen, voor in de gemeenschappen van de Maghreb waar in de vroegmoderne tijd kooplieden en geleerden uit Italië toevloeiden — een wereld gedocumenteerd door de rabbijnse archieven van Noord-Afrika [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès] en door gemeentemonografieën zoals die van Tlemcen [Botbol, 2000]. Zonder document dat deze naamsdragers namentlijk aan de Mantaanse stam verbindt, moet hier volstaan met de hypothese: de verwantschap is waarschijnlijk, niet bewezen.

Deze verspreiding belichaamt echter een kardinale deugd van het judaïsme, de verhouding tot de vreemde en het vermogen om wortel te schieten in ballingschap. Armand Abécassis heeft aangetoond hoe de Joodse ervaring van verplaatsing niet slechts een beproeving maakt maar een vorm van trouw — de naam en de Wet overal dragen [Abécassis, 1987]. De naam Marcaria, geboren uit een plaats in de « Bassa », geworden die van een drukker van de herinnering, vervolgens verspreid over de oevers van de Middellandse Zee, illustreert op zijn manier dit vermogen van Israël om van een verloren plaats een duurzame naam te maken.

Indien men het voetspoor zoekt dat de vastgestelde feiten van deze lignée verbindt, leidt het onvermijdelijk naar het boek. Arts, dayyan, drukker en auteur : Jacob Marcaria was de man van een en dezelfde roeping onder vier vormen — het lichaam genezen, het leven volgens de Wet ordenen, het geschrift bewaren, gecomprimeerde kennis doorgeven. Deze vier gebaren voortvloeien uit een enige trouw : die van de overdracht.

De catalogus van de werkplaats zegt ervan de diepe samenhang. De Halakhot van Alfasi en de Sefer Mordekhai beantwoordden aan de halakhische urgentie van een gemeenschap zonder Talmud ; de twee uitgaven van de Tur vervolledigden deze grondslag van praktisch recht. De eerste gedrukte uitgave van de Milhamot Adonaï van Lévi ben Gershom opende de deur naar de filosofie. De Sefer 'evronot verzekerde de beheersing van de kalender, pijler van het gemeenschappelijk liturgisch leven. De Sefer diqduqe Raši bewaarde de grammatica. En de Kitzur Mizrachi — de samenvatting van de super-commentaar van Élie Mizrahi op Rashi — bekroonde het exegetische bouwwerk door een van de meest geleerde werken van de Sepharadisch-Byzantijnse traditie bereikbaar te maken voor gewone studenten. Ongeveer vierendertig titels : dit getal is geen koude statistiek, het is de maat van een verzet.

Maurice-Ruben Hayoun herinnert eraan dat de Joodse filosofie zich altijd heeft gedacht als een keten van overdraagsters, waarbij elke generatie het ontvangen erfgoed ontvangt en doorgeeft [Hayoun, 2023]. De werkplaats van Riva del Garda, opgericht tegenover de brandstapels, was een schakel in deze keten. Wat de familie Marcaria het best heeft uitgedrukt, is niet rijkdom noch macht — waarover het archief niets zegt — maar deze volharding om teksten te laten circuleren, om de letter levend te houden op het moment dat men haar wilde vernietigen.

De bredere context van de Italiaanse Joodse Renaissance, zoals Bonfil die heeft beschreven, werpt licht op deze roeping : een cultuur die profane wetenschap en heilige studie samen hield, individuele autonomie en gemeenschappelijke dienst [Bonfil, 1994]. De figuur van Marcaria is daarvan een samenvatting. Men mag echter niet toegeven aan verfraaing : de documentaire stiltes zijn enorm, en van de lignée zelf, voor en na de grote drukker, weten we bijna niets. Deze eerlijkheid maakt deel uit van het verhaal — zoals Yerushalmi eraan herinnert, selecteert en vergeet het Joodse geheugen evenveel als het bewaart [Yerushalmi, 1984].

Jacob Marcaria (geboortedatum onbekend — † 1562) — ook bekend onder de vormen Yaakov Marcaria, Iacob da Marcaria, Yaakov Marqriah (יעקב מרקריאה) — was arts, dayyan (rabbijnse rechter) en drukker. Afkomstig uit het dorp Marcaria in de Bassa mantovane, werkte hij als arts in Cremona voordat hij zitting nam in de bet din onder voorzitterschap van Joseph Ottolenghi. Rond 1557-1558, op de vlucht voor pauselijke vervolging, vestigde hij zich in Riva del Garda onder bescherming van kardinaal Cristoforo Madruzzo en stichtte daar een Hebreeuwse drukkerij die tussen 1558 en 1562 ongeveer vierendertig titels produceerde. Zijn meest bekende eigen werk is de Kitzur Mizrachi, een beknopte versie van de supercommentaar van Élie Mizrahi op Rashi. Hij stierf in 1562, de uitgave van de Me'ir Iyyov van Arama onvoltooid latend, die de Venetiaanse pers van Giorgio Cavalli in 1567 voltooide. Zijn typografische karakters reisden tot Krakau, waar zijn vignette werd gereproduceerd.

Joseph ben Nathan Ottolenghi (circa 1490 – circa 1570) — rabbijn van Ashkenazische afkomst, rosh yeshiva in Cremona, een van de pijlers van het Lombardische rabbijnse leven in de 16e eeuw. Onder zijn naam verleende kardinaal Madruzzo het privilège tot het drukken van Hebreeuwse boeken in Riva del Garda, waarbij Ottolenghi de toonaangevende rabbijnse figuur was die het project religieuze legitimiteit verleende. Hij presideerde het rabbijnse tribunaal van Cremona, waarin Jacob Marcaria als dayyan werkzaam was. De pers van Riva diende rechtstreeks zijn yeshiva-studenten: de eerste gepubliceerde uitgave, de Halakhot van Alfasi, was voor hen bestemd tegen een bereikbare prijs. Zijn naam staat in het hoofd van de colofons van vele delen van Riva del Garda.

Cristoforo Madruzzo (1512–1578) — kardinaal en prins-bisschop van Trente (1539–1567), keizerlijke gouverneur van Milaan voor Filips II van Spanje. Een vooraanstaande figuur van de Contrareformatie — hij presideerde verschillende sessies van het Concilie van Trente —, hij was paradoxaal genoeg de beschermer van de Hebreeuwse drukkerij van Riva del Garda, stellende Joseph Ottolenghi het drukprivilege toe op het moment dat Rome de Talmud in brand stak. Zijn patronaat illustreert de complexiteit van de 16e-eeuwse Italiaanse confessionele geografie: waar het pausdom verbood, kon een grensvorst-bisschop toestaan. Hij is geen figuur van de Marcaria-linie, maar zijn bescherming was de voorwaarde voor het gehele redactionele werk van Jacob Marcaria.

Élie Mizrahi (circa 1455–1526) — Ha-Re'em, grootrabijn van Constantinopel, wiskundige en bijbelcommentatoren auteur van de Sefer ha-Mizrachi, supercommentaar van Rashi op de Torah. Zijn werk, dicht en technisch, stond centraal in Jacob Marcarias redactionele arbeid: juist omdat de Sefer ha-Mizrachi een moeilijk monument was, schreef Marcaria er de Kitzur van — de beknopte versie —, stellende het exegetische denken van deze Sefardisch-Byzantijnse meester voor een breder lezerspubliek toegankelijk. Élie Mizrahi behoort niet tot de linie, maar zijn naam is onscheidbaar verbonden met het eigen werk van Jacob Marcaria.

Isaac ben Jacob Alfasi (1013–1103) — Ha-Rif, rabbijn van Fès en later van Lucena (Andalusië), auteur van de Halakhot, een samenvatting van de Talmud geordend naar juridische praktijk. Zijn werk was de eerste titel die in 1558 door de werkplaats van Riva del Garda werd gepubliceerd, een keuze die niet zonder betekenis was: met de in Italië verboden Talmud dienden de Halakhot als praktisch surrogaat voor talmudische studie. Alfasi behoort niet tot de Marcaria-linie, maar zijn tekst vormt door de uitgave van 1558 een van de hoekstenen van het redactionele erfgoed.

Lévi ben Gershom, bekend als de Gersonide (1288–1344) — filosoof, wiskundige, astronoom en bijbelcommentatoren van Provence, auteur van de Milhamot Adonaï (Oorlogen des Heren), een belangrijke filosofische synthese van het middeleeuwse joods denken. In de werkplaats van Riva del Garda, onder de hand van Jacob Marcaria, beleefde dit werk in 1560 zijn eerste gedrukte uitgave, nadat het meer dan twee eeuwen in manuscript was gecirculeerd. Deze eerste druk is van de gehele productie van de werkplaats het feit dat zich het meest rechtstreeks in de geschiedenis van het universele joods denken inschrijft.

Van de vlakte van Mantua naar de drukkerijen van Riva del Garda, en dan naar de onzekere kusten van de Middellandse diaspora, trekt de naam Marcaria een bescheiden baan uit in documentaire omvang maar dicht in betekenis. Het archief behoudt hiervan slechts één vooraanstaande figuur, die van Jacob Marcaria — arts, dayyan van het rabbijnse gerechtshof van Cremona, en vervolgens oprichter van de Hebreeuwse drukkerij van Riva del Garda tussen 1558 en 1562 — maar deze figuur volstaat om de naam haar betekenis te geven. De twee nieuwe bronnen die in deze versie zijn opgenomen maken het nu mogelijk om de omvang ervan nauwkeurig vast te stellen: ongeveer vierendertig gedrukte titels, van de Kitzur Mizrachi tot de Sefer Mordekhai, van de Halakhot van Alfasi tot de eerste editie van Milhamot Adonaï van Lévi ben Gershom, een corpus dat halakha, filosofie, grammatica en liturgische berekening bestrijkt.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, zal deze geslachtslijn het best de bijdrage tot de overdracht van Joods denken via het boek hebben uitgedrukt: het bedreigde geschrevene beschermen, grammatica, commentaar en kalender drukken in het tijdperk van censuur en brandstapels, de meesters samenvatten om ze toegankelijk te maken, voor het eerst gedrukte vorm geven aan werken die tot dan toe manuscript waren gebleven. Daarin sluit zij aan bij het gebod van de zakhor, die actieve herinnering die volgens Yerushalmi het bestaan zelf van het Joodse volk grondvest [Yerushalmi, 1984]. Een familie uit de Lombardische « Bassa » zal dus, door de hand van slechts één van haar zonen, hebben deelgenomen aan het gemeenschappelijk werk van Israël: ervoor zorgen dat het ontvangen woord niet verloren gaat — en, waar het dreigde verloren te gaan, het fixeren in lood en inkt opdat het nog zou leven.