Familie Neppi

Nederlandse vertaling

De Italiaanse Joodse onomastiek gehoorzaamt aan door onderzoek goed geïdentificeerde logica's. De patroniemen ervan zijn soms afgeleid van bijbelse namen, soms van beroepen, soms — en dat is het meest voorkomend geval voor oude families van het schiereiland — van toponiem. De naam Neppi, zoals Volterra, Modena, Recanati, Ravenna of Pisa, geeft een geografische oorsprong aan: hij verbindt de familie met de stad Nepi, in het Lazio.

Het historische mechanisme is bekend: wanneer Joden gedwongen werden om een plaats te verlaten — door verdrijving, door beperking van economische activiteiten, of ter gelegenheid van een migratie naar meer gastvrije centra — droegen zij met zich mee, in de vorm van familienaam, de herinnering aan de verlaten plaats. Op deze manier kon een familie afkomstig uit Nepi zich elders in Midden- en Noord-Italië vestigen terwijl zij deze markering behielden. De registratie van de naam in Schaerfs repertorium bewijst dat het inderdaad gaat om een erkende Italiaans-Joodse patroniem, geïntegreerd in het corpus van families van het schiereiland [Schaerf, 1925].

Het is hier noodzakelijk om een frequent voorkomende verwarring te vermijden. De naam Nepi/Neppi mag niet overhaast aan de Sefardische of Noord-Afrikaanse sfeer worden gekoppeld: hij behoort tot de eigenlijke Italiaanse traditie. Deze precisering is van belang, want de Joodse geschiedenis van het schiereiland bezit een autonomie die de grote samenvattingen lang hebben geminimaliseerd ten voordele van de Asjkenazische en Sefardische diaspora's. De Joodse gemeenschappen van Italië ontwikkelden, door hun ouderdom en hun inbedding in de stedelijke samenleving, eigen culturele vormen, op het kruispunt van de halakha, het humanisme en profane kennis [Bonfil, 1994]. De patroniem Neppi schrijft zich in deze culturele ruimte in, en het is binnen Italië — vooral in Emilia-Romagna en het hertogdom Ferrara — dat zijn spoor het meest substantieel wordt.

Indien de naamoorsprong naar Latium verwijst, duidt de gedocumenteerde verankering naar Emilia, en meer bepaald naar de regio Ferrare en het nabijgelegen stadje Cento. Onder het huis Este was het hertogdom Ferrare in de 15de en 16de eeuw een van de gastvrijste toevluchtsoorden op het schiereiland voor Joden: de hertogen ontvingen daar met name de Iberische ballingen en maranen, en maakten van hun hoofdstad een kruispunt van eerste rang op intellectueel en economisch vlak. Na de afstand van Ferrare aan de Kerkelijke Staat in 1598 kenden de Emiliaanse gemeenschappen een meer beperkt stelsel, gekenmerkt door de instelling van getto's, zonder dat hun wetenschappelijke vitaliteit echter opdroogde.

In deze voedingsbodem groeide de best betwiste tak van de Neppi. De aanwezigheid van de familie in Cento — een kleine stad tussen Ferrare, Bologna en Modena, voorzien van een actieve joodse gemeenschap in de moderne periode — wordt waarschijnlijk gemaakt door de biografie van haar meest illustre lid, dat aan het einde van de 18de eeuw in deze stad werd geboren. De verankering in Cento en Ferrare plaatst de Neppi in het dichte netwerk van kleine Emiliaanse gemeenschappen, waarvan de samenhang berustte op huwelijksrelaties, onderlinge hulpgildes en het delen van dezelfde rabbijnse horizon.

De cultuur van deze gemeenschappen combineerde trouw aan de traditie met openheid voor seculiere kennis, in het bijzonder geneeskunde, een beroep dat Italië lange tijd aan Joden toestond en dat een van de belangrijkste bruggen vormde tussen de minderheid en de christelijke maatschappij. Deze verbinding tussen rabbijnse studie en medische praktijk, karakteristiek voor het Italiaans jodendom, zal in de Neppi-linie een exemplarische incarnatie vinden. De handschriften en gedrukte werken van deze huishoudens — gemeentelijke registers, verzamelingen responsa, versierde werken — getuigen van een geletterde kring; de verlichte Hebreeuwse manuscripten die in Italië werden vervaardigd, getuigen van de rijkdom van de boekcultuur binnen deze gemeenschappen [Tamani, 2010].

De figuur die het geslacht Neppi zijn plaats in de joodse intellectuele geschiedenis geeft, is Hananel (of Hananiah Eliakim) Nepi, geboren in Cento in 1759 en gestorven in Ferrara in 1864. Een persoon met een lang leven, hij vervulde, naar het voorbeeld van de grote Italiaanse geleerden, de dubbele functie van rabbijn en arts : hij was rabbijn van de gemeenschap van Ferrara, waar hij een erkende halakische autoriteit uitoefende, terwijl hij tegelijkertijd geneeskunde beoefende, een getuigenis van deze synthese tussen religieuze wetenschap en profaan weten die het Italiaanse jodendom cultiveerde.

Zijn belangrijkste werk behoort tot het bio-bibliografische genre, dat zo dierbaas is aan het joodse historische bewustzijn. Hananel Nepi ondernomen namelijk het samenstellen van een woordenboek van joodse geleerden, een inventaris van rabbijnen, exegeten en auteurs, geordend op een manier die de herinnering aan de « groten van Israël » (gedolei Yisrael) bewaarde en overdroeg. Dit werk werd gepubliceerd, aangevuld en uitgebreid door de geleerde Mordekhai Samuel Ghirondi uit Padua, onder een titel die klassiek is gebleven in de hebreeuwse geleerdheid, als een eerstrangsbijdrage aan de letterkundige geschiedenis van de Joden van Italië. Het onderneming van Nepi maakt deel uit van een joodse traditie van herinneringsregistratie : de wijzen opsommen, betekent vergetelheid afweren en de gemeenschap in een continuïteit inschrijven. Het imperatief van herinnering — zakhor — doortrekt de gehele joodse cultuur, waar de herinnering aan het verleden zowel een verplichting als een kennismodus vormt [Yerushalmi, 1984].

Door dit werk behoort Hananel Nepi tot de geleerden die aan de wending van de achttiende en negentiende eeuw de grondslag legden voor een wetenschappelijke geschiedenis van het jodendom, stellig in bepaalde opzichten vooruitlopend op de Wissenschaft des Judentums die in de Duitse wereld tot ontplooiing zou komen. Zijn uitzonderlijke levensduur — hij zou meer dan een eeuw hebben geleefd — maakte van hem een levende getuige van een geheel tijdperk van transformatie van de Italiaanse gemeenschappen, van de laatste decennia van het ghettoregime tot aan de aanvang van de emancipatie. Zijn naam, in de vorm Nepi, is verbonden gebleven met de Italiaanse rabbijnse historiografie, en hij vormt het gedocumenteerde hoogtepunt van het geslacht dat dit boek navertelt.

De trajectorie van Hananel Nepi is geen geïsoleerde uitzondering maar de uiting van een welomschreven sociaal type: de arts-rabbijn uit Italië, een figuur waarin de eigenzinnigheid van het judaïsme op het schiereiland zich concentreert. Waar andere diaspora's het heilige weten scherper van het wereldse weten scheidden, had Joods Italië al sinds de Renaissance de studie van filosofie, geneeskunde en wetenschappen in het curriculum van zijn geleerden opgenomen. Met name de universiteiten van Padua openden hun medische faculteiten voor joodse studenten, waarbij generaties praktijkmensen werden gevormd die tegelijkerijd talmudische autoriteiten waren.

Deze dubbele deskundigheid werd niet als contradictie ervaren maar als harmonie. In het Renaissance-Italië wist de joodse cultuur traditionele studie met betrokkenheid bij wereldse disciplines te verenigen, waardoor joodse geleerden volwaardige actoren in het intellectuele leven van hun tijd werden [Bonfil, 1994]. De familie Neppi illustreert via haar meest vooraanstaande vertegenwoordiger deze synthese: de rabbijn van Ferrara was ook een man van wetenschap, en de historicus van Israëls wijzen een praktisijn van lichamen.

Dit profiel wortelt in een lange filosofische traditie. Het joodse middeleeuwse en moderne denken, zoals het zich in manuscripten en boeken heeft ontwikkeld, liet Law en rede, openbaring en kennis van de wereld voortdurend in dialoog treden. De joodse filosofie van de Middeleeuwen, bestudeerd via haar handgeschreven en gedrukte teksten, openbaart een voortdurende inspanning om religieuse traditie en intellectuele erfenissen van de omringende wereld met elkaar in verband te brengen [Sirat, 1983]. De Neppi's, erfgenamen van dit dubbele erfgoed, nemen deel aan een intellectuele geschiedenis waarin arts en meester één zijn. Men kan, zonder de zaak te verdraaiien, in deze familie een microkosmos van het Italiaanse joodse humanisme zien — voorzichtigheid is echter geboden, want de documentatie levert ons in wezen slechts één figuur in volle glans op, waarvoor het overige deel van de verwantschap in relatieve duisternis blijft.

Op dit moment is het van belang de grens te meten tussen wat het archief vaststelt en wat de traditie overdraagt. Het archief — dat wil zeggen de repertorium van Schaerf, de bio-bibliografische bronnen met betrekking tot Hananel Nepi, en de algemene gegevens over de emiliaanse gemeenschappen — verzekert drie vaste verworvenheden: het bestaan van de achternaam Neppi/Nepi als Italiaans-joodse naam [Schaerf, 1925]; zijn Latijnse toponiemoorsprong; en de historische werkelijkheid van een rabbijn-geneesheer van deze naam in Cento en Ferrare in de 18de–19de eeuwen.

De Mémoire, daarentegen, vult de stiltes met waarschijnlijkheid. We kennen het detail van de generaties niet die de Nepi van het Latium verbinden met de Neppi van Emilië; we stellen, op basis van de vormingsmodus van Italiaanse achternamen, een verplaatsing van het zuiden naar het noorden van het schiereiland voor, zonder de stappen ervan te kunnen reconstrueren. Daar waar de genealogische traditie graag een ononderbroken keten zou uitrollen, moet de historicus de lacunes erkennen. Dit is juist het doel van dit werk: deze spanning te eerbiedigen zonder haar te verbergen.

Deze stellingname berust op een joodse ethiek van herinnering. Het joodse geheugen valt niet samen met de wetenschappelijke geschiedenis: het selecteert, ritualiseert en draagt over, daar waar de moderne historiografie zich ten doel stelt te reconstrueren en te bekritiseren [Yerushalmi, 1984]. De Neppi-lijn situeert zich op dit snijpunt: een naam overgedragen als een erfenis, en een figuur vastgesteld als een feit. De traditie vandaag denken betekent deze twee waarheidsstelsels samen houden. De joodse traditie denken veronderstelt trouw aan het overgedragene en eis van kritische intelligentie in elkaar passen [Askénazi, 1999]. De achternaam is in die zin geen eenvoudig administratief label: het is een fragment van collectief geheugen, een toponiemn geworden eigennaam, en daardoor een getuige van de gehele geschiedenis van de joodse migraties op het schiereiland.

De geslacht Neppi biedt op de schaal van een naam een treffende samenvatting van de Italiaanse Joodse geschiedenis. Voortgesproten uit een toponiem van Latium — de stad Nepi — geattesteerd als Joodse familienaam van het schiereiland door Schaerfs repertorium, wortelt het zich op gedocumenteerde wijze in de Emiliaanse centra van Cento en Ferrara, welkomstland onder de Este en later gemeenschap die onder het pauselijk regime werd beproefd [Schaerf, 1925]. Zijn meest vooraanstaande vertegenwoordiger, de rabbi en arts Hananel Nepi (1759–1864), belichaamt met glans de Italiaanse synthese van heilig weten en profane wetenschap, en plaatst de familie in de geschiedenis van de Hebreeuwse geleerdheid door zijn woordenboek van de wijzen van Israël.

Voorbij deze figuur stuit het onderzoek op de gebruikelijke zwijgen van de Joodse genealogie: de tussenschakels blijven grotendeels gissing, en alleen voorzichtigheid is gepast. Maar juist deze zwijgen zijn leerzaam. Ze herinneren eraan dat de geschiedenis van een geslacht niet slechts de som van zijn notariële akten is, maar ook de voortduring van een naam — die op zichzelf al drager is van de herinnering aan een verplaatsing, een inwortelding en een geleerdde roeping. De familie Neppi behoort aldus voluit tot dat Joodse Italië waarvan het gemeenschapsleven van de Renaissance en de moderne periode het vermogen bezat om religieuze dichtheid, boekcultuur en deelname aan de wetenschappen van het moment met elkaar te verbinden [Bonfil, 1994]. Haar geschiedenis bewaren betekent gehoorzamen aan het oudste gebod van de traditie: zakhor, herdenk jezelf.