Familie Pescarolo

De achternaam Pescarolo is morfologisch doorzichtig: hij komt overeen met de naam van een gemeente in Noord-Italië, Pescarolo, gelegen in de provincie Cremona, in Lombardije, vandaag samengevoegd met de gemeente Pescarolo ed Uniti. De naam zelf is afgeleid van het Latijnse piscarium / piscaria, dat een visplaats, een vijver of een vis-rijke waterlei aanduidt — een etymologie die frequent voorkomt in de Povlakte, een dicht netwerk van rivieren, kanalen en moerasgebieden.

De toekenning van een achternaam afgeleid van een plaatsnaam berust op een mechanisme dat goed is aangetoond bij de Italiaanse Joden. Wanneer een familie haar plaats van herkomst verliet om zich elders te vestigen, gaf de ontvangende gemeente haar gaarne de naam van de plaats waarvan zij afkomstig was: da Pescarolo, « die van Pescarolo », wordende op den duur de vaste naam Pescarolo. Dit verschijnsel heeft een belangrijk aandeel voortgebracht in de achternamen die door Schaerf zijn geregistreerd, die expliciet de geografische herkomstsnamen onder de grote categorieën van zijn classificatie onderscheidt. Analoge formaties treffen we aan in de gehele regio — namen afgeleid van steden en dorpen van Lombardije, Piëmont, Emilia — die de migratieroutesvan Joodse families in heel Noord-Italië aangeven.

De verbinding tussen de naam Pescarolo en de stad Cremona is meer dan slechts een geografische toeval: juist in Cremona zelf werden vanaf 1556 documenten over een lid van de lignée met een licht verkort vorm van de naam — Zanvil Pescarol — bewaard als medewerker van een Hebreeuwse drukpers. De onmiddellijke nabijheid van het dorp Pescarolo en de Cremonese metropool verduidelijkt hoe een familie afkomstig uit het gelijknamige dorp zich slechts enkele mijlen van zijn veronderstelde wieg bevond, in het hart van een van de grootste Hebreeuwse typografische werkplaatsen van de 16de eeuw.

Voorzichtigheid is echter geboden. Het feit dat een achternaam van een plaatsnaam is afgeleid, betekent niet dat al zijn dragers afstammen van een enkele voorouder, noch dat zij allemaal in de regio van herkomst zijn gebleven. De overdracht van namen, hun aanname, soms hun opleggen door de autoriteiten, volgde verschillende logica's. Wat men met zekerheid kan bevestigen, op grond van de referentiecatalogus, is de inschrijving van de naam Pescarolo in het corpus van Italiaanse Joodse achternamen die in het eerste kwart van de 20e eeuw zijn aangetoond.

Om de omgeving te begrijpen waarin een geslacht Pescarolo wortels kon schieten, moet men zich naar de bijzondere geografie van het Joodse leven in Lombardije en de Padaanse vlakte wenden. Vanaf de XVe eeuw vestigen Joden zich in de kleine steden en dorpen van de vlakte, vaak op uitnodiging van lokale heersers, om zich bezig te houden met leningen op pand en handel. Cremona werd in het bijzonder een van de grote centra van het Joodse leven in Noord-Italië.

Robert Bonfil heeft deze Joodse samenleving van de Renaissance nauwkeurig beschreven: gemeenschappen van bescheiden omvang, gestructureerd rond de synagoge en het leerhuis, ingebed in het christelijke stedelijke weefsel en tegelijkertijd een sterke interne autonomie bewarend, en gekenmerkt door intense intellectuele activiteit. Cremona was in de XVIe eeuw een eerste-rangs Hebreeuws typografisch centrum: de drukkerijen produceerden uitgaven van hoge kwaliteit, voordat de censuur en de autodafés in het midden van de eeuw — waaronder de grote verbranding van de Talmud — een zware slag toebrachten aan deze culturele bloei.

Het is in dit kader — dat van een Cremonese gemeenschap die uitstraalde naar de omringende dorpen van de vlakte, waaronder Pescarolo — dat men, op grond van beredeneerde hypothese, de bakermat van de familienaam moet situeren. De Italiaans-Joodse cultuur van deze periode werd ook gekenmerkt door haar verfijnde handschriftproductie. Giulia Tamani heeft de verluchte Hebreeuwse handschriften van Italië bestudeerd, getuigen van een boekkunst waarin de Joodse schriftelijke tradities en de esthetica van de Italiaanse Renaissance elkaar ontmoeten. Niets stelt ons in staat een handschrift rechtstreeks aan een schrijver met de naam Pescarolo toe te schrijven, maar deze context werpt licht op de intense culturele omgeving waarin zo'n familie zou zijn opgegroeid en zou hebben floreren.

Het intellectuele leven van het Joodse Cremona was overigens onlosmaaklijk verbonden met de verhouding tot de halakha, de Joodse Wet in haar normatieve en praktische betekenis. De grote werken van codificatie circuleerden in synagogen, leerhallen en spoedig in de drukkerijen. Het is precies dit weefsel van kennis en toewijding dat Zanvil Pescarol, toen hij naast een Christelijke drukker plaats innam om de Cremonese drukperzen zijn eerste Hebreeuwse letters te geven, zou bijdragen vorm te geven en te verspreiden.

Het is hier dat het verhaal ophoudt slechts dat van een naam en een context te zijn en dat van een identificeerbare man wordt. De convergerende bronnen van de Jewish Virtual Library en van het referentie-hebreeuws encyclopedie getuigen ervan dat aan de oorsprong van de hebreeuwe pers van Cremona, rond 1556, een man genaamd Zanvil Pescarol de functie van medewerker en corrector vervulde bij de christelijke drukker Vincenzo Conti.

Vincenzo Conti, afkomstig uit Isola Dovarese, in de onmiddellijke omgeving van Cremona, verkrees toestemming om een hebreeuwe drukkerij in deze stad te openen en drukte daar tussen 1556 en 1567 een veertigtal boeken, waarvan het beroemdste de Zohar van 1559 was. Zijn joodse medewerkers — Samuel Boehm, Zanvil Pescarol en later Vittorio Eliano — waren onmisbaar: zij waren degenen die de hebreeuwe taal, geschrift en traditie beheersten, wat de tekstuele nauwkeurigheid van de uitgaven garandeerde. De correctie van de proeven van een hebreeuwe tekst vereiste niet alleen diepgaande kennis van de taal, maar ook voldoende rabbijnse en talmudische cultuur om fouten op te sporen die in een heilige of normatieve tekst ernstige liturgische of juridische gevolgen konden hebben.

De allereerste productie van deze drukkerij was juist het boek waaraan de naam van Zanvil Pescarol is verbonden: de Ammudei Golah — « de Zuilen van de Ballingschap » — beter bekend onder het acroniem SeMaK, de Sefer Mitzvot Katan (het Kleine Boek der Geboden), samengesteld door Isaac ben Joseph de Corbeil, grote Franse codificeerder van de dertiende eeuw, gestorven in 1280. Deze inleidende keuze is bezwangerd met betekenis. Isaac van Corbeil was een topografist van de eerste rang, schoonzoon van de beroemde Yehiel van Parijs, wiens voorbeeldige vroomheid talrijke leerlingen om zich heen had verzameld. Zijn Sefer Mitzvot Katan was een werk van populaire verspreiding van de halakha: hij verdeelde de geboden in zeven « Zuilen », overeenkomstig de zeven dagen van de week, opdat de gewone gelovige ervan in één week een volledige cyclus kon doorlopen, afgewisseld met ethische homilieën, gelijkenissen en aggadot. Het werk had grote verspreiding verkregen in Frankrijk, in Duitsland en in de asjkenazische gemeenschappen, en zijn heruitgave in Cremona getuigde van de honger van de Italiaanse gemeenschappen naar deze normatieve en tegelijkertijd erbouwlijke literatuur.

Dat Zanvil Pescarol deelnam aan het in druk brengen van dit werk als eerste boek van de nieuwe cremonezer drukkerij zegt iets essentiëels over zijn plaats in de keten van joodse kennis. De corrector van zo'n uitgave diende zich niet alleen in karakters uit te sloven: hij was de bewaarder van de tekst, hij door wie de halakhische traditie van manuscript naar druk zonder vervormingen passeerde. In die zin namen de taken van Zanvil Pescarol rechtstreeks deel aan de kernwaarde van talmudische kennis en aan de opvatting van de Joodse Wet zoals de aankomende hebreeuwe drukkerij deze verstond — niet eenvoudige nijverheid, maar daad van overdracht in dienst van de Torah en haar uitleggers.

Men moet ook de institutionele stoutmoedigheid meten die dit onderneming vertegenwoordigde. In de jaren 1550 drukten de spanningen van de Contrareformatie en de Inquisitie zwaar op de hebreeuwe productie in Italië: de Talmud was in 1553 in Rome verbrand, en christelijke drukkers als Conti moesten kerkelijke toestemmingen aanvragen voor hun publicaties. Het was in deze context van censuur en toezicht dat Zanvil Pescarol zijn beroep uitoefende — een inzet voor het hebreeuwe boek en voor de overdracht van de halakha die een daad van echte culturele weerstand betekende, discreet maar volhardend, kenmerkend voor deze vorm van betrokkenheid bij het collectieve leven die het jodendom altijd erkend en gewaardeerd heeft.

De lichte orthografische variatie tussen Pescarol en Pescarolo is typisch voor bronnen uit die tijd: Italiaanse namen werden vaak afgekorte of geïtalianiseerd volgens lokale gebruiken, en geen serieuze twijfel kan blijven bestaan over de toebehorende van deze man aan de dynastie die ons bezighoudt. De genealogische traditie van het jodendom in Noord-Italië biedt veel voorbeelden van dergelijke schommelingen in de orthografie van familienamen voordat zij in de negentiende eeuw definitief werden vastgesteld.

De geschiedenis van de Joden van Noord-Italië in de zestiende en zeventiende eeuw is een geschiedenis van contracties en verplaatsingen. Het hertogdom Milaan, waarvan Cremona onder Spaans gezag afhankelijk was, verjoeg zijn Joden officieel in 1597. Deze gebeurtenis veroorzaakte een herverdeling van families naar meer tolerante gebieden: het hertogdom Mantua, de Pauselijke Staten vóór de maatregelen van de Contrareformatie, de Republiek Venetië, en vooral de staten van het huis Savoyen in Piëmont.

De typografische activiteit van Zanvil Pescarol had plaatsgevonden in het venster van relatieve tolerantie van de jaren 1556–1567, voordat Conti zijn activiteiten staakte. Deze korte cyclus — nauwelijks een decennium — illustreert de structurele prekariaat waarin de Joden van Cremona verkeerden, onderworpen aan herroepbare vergunningen en aan inquisitoriale controle. Na de sluiting van de drukkerij Conti verspreidden de joodse medewerkers zich. Het is onbekend wat er van Zanvil Pescarol werd: sloot hij zich aan bij de gemeenschap van Mantua, die toen een opmerkelijke bloei kende onder de bescherming van de Gonzaga? Ging hij naar Piëmont, waar de hertogen van Savoyen aan de Joden meer gunstige vestigingsvoorwaarden hadden verleend? De bronnen zwijgen.

Dit zwijgen zelf spreekt. De geschiedenis van joodse families in Noord-Italië is een geschiedenis van mannen en vrouwen wier spoor plotseling in de archieven verbreekt, slachtoffers van politieke instabiliteit, uitsluitingsmaatregelen en verwaarlozing van institutionele nagedachtenis. De naam Pescarolo overleefde deze turbulentie, zoals blijkt uit zijn registratie in Schaerfs repertorium aan het begin van de twintigste eeuw — maar de tussenliggende generaties moeten nog worden gereconstrueerd.

Het is waarschijnlijk dat een deel van de joodse families uit de Cremonese regio, waaronder mogelijke dragers van de naam Pescarolo, de migratieroutings naar Piëmont en Mantua volgden. Deze verplaatsing zou de verspreiding van de familienaam buiten het Lombardse oorsprongsgebied verklaren. Deze herstellingen passen in de bredere beweging van herstructurering van het Italiaans jodendom in de vroegmoderne periode, gekenmerkt door opsluiting in getto's en de vorming van nieuwe communautaire centra.

Tegelijkertijd ontstaat er aan het keerpunt van de zestiende en zeventiende eeuw een ander belangrijk as van het Italiaans jodendom: die van de « Portugese joodse Natie » en de vrije haven van Livorno. Lionel Lévy heeft op meesterlijke wijze de geschiedenis van deze Sefardische natie uitgewerkt, waarvan Livorno de Middellandse-zeeën metropool was, verbonden met Amsterdam, Tunis en de rest van de handelswereld. De kosmopolitische gemeenschap van Livorno ontving Joden uit alle herkomsten, met inbegrip van families uit Noord-Italië, aangetrokken door de commerciële vrijheden van de Toscaanse haven. Zonder direct bewijs van een Pescarolo-vestiging in Livorno moet worden opgemerkt dat dit kruispunt voor veel Italiaanse geslachten een tussenstation kon zijn geweest naar de Middellandse diasporen.

Vanuit Livorno was een uitgebreid netwerk verbonden met Italië en de joodse gemeenschappen in Noord-Afrika. De kooplieden uit Livorno — de Gorneyim, naar de verhebraïseerde naam van Livorno — vestigden zich in Tunis, Algiers, Oran, en weavden tussen de twee oevers van de Middellandse Zee duurzame familiaire en commerciële banden. Deze beweging bracht talrijke Italiaanse familienamen in de onomastiek van het Marokkaanse jodendom.

Het is hier dat het historische verhaal plaats maakt voor voorzichtige gissing. De gemeenschappen van Noord-Afrika — Tlemcen, Sidi Bel Abbès, Oran — hebben naast inheemse families en ballingen uit Spanje ook een laag families van Italiaanse oorsprong verwelkomd. Eliahou-Éric Botbol heeft de rijkdom van de joodse gemeenschap van Tlemcen gedocumenteerd, een van de grote centra van het Algerijnse jodendom, terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès het geheugen bewaren van de lignees uit deze regio. We beschikken over geen enkel direct bewijs dat de naam Pescarolo aan deze gemeenschappen verbindt; de hypothese van een Marokkaanse vertakking, via Livorno verlopen, blijft een redactionele gissing die alleen door een archiefonderzoek zou kunnen worden bevestigd of weerlegd.

Deze voorzichtigheid is zelf een vereiste van de joodse historische discipline. Zoals Yosef Hayim Yerushalmi herinnerde in Zakhor, dekken joodse geheugen en kritische geschiedenis elkaar niet: de eerste geeft door en heiligt, de tweede stelt in vraag en verifieert. Het plicht van de historicus is het waarschijnlijke niet met het vastgestelde te verwarren, noch de wens naar continuïteit met documentair bewijs.

De twintigste eeuw onderwerp de joodse families in Italië aan de beproeving van vervolging. De fascistische rassenvetgeving van 1938, gevolgd door de deportaties die na 1943 door de Duitse bezetter met medewerking van de Republiek van Salò werden uitgevoerd, troffen het gehele Italiaanse jodendom. De families uit Lombardije, Piëmont en Toscane — regio's waar de naam Pescarolo zich had kunnen handhaven — deelden dit tragische lot.

De geheugeninitiatieven die na de Shoah zijn ontstaan, hebben precies tot doel de herinnering aan deze lignées die dreigen te worden uitgewist, te behouden. Dominique Natanson heeft door zijn werk Geheugen Joods & Onderwijs zich ingezet voor de pedagogische overdracht van deze geschiedenis, zodat de namen en de levens niet verdwijnen. Deze geheugensdimensie verlengstaat, op een hedendaagse manier, het bijbelse gebod van zakhor, « herdenk », dat door de gehele joodse traditie loopt.

Het joodse denken heeft zich lange tijd beziggehouden met deze bijzondere relatie tot tijd en overdracht. Léon Askénazi heeft aangetoond hoe de joodse traditie de trouw aan het erfgoed en de verantwoordelijkheid van het heden articuleert, en Armand Abécassis heeft de diepe drijfveren van dit denken van verlangen en geheugen onderzocht. Voor een lignée als die van de Pescarolo, waarvan het archief schaars maar niet afwezig is, zijn het vaak de mondelinge traditie, de familiale herinnering en de naam zelf die het geheugen dragen. Maar thans, dankzij de identificatie van Zanvil Pescarol, draagt deze naam ook nog iets anders: het spoor van een man die de proefdrukken van een boek tussen zijn handen hield, die de eerste cremoneser editie van een grondleggende tekst van de halakha ter wereld bracht, en die door dit gebaar de lignée in de grote keten van joodse kennis inschreef.

Het is treffend om in te zien hoe dezelfde waarde — die van overdracht, de zorg voor de tekst, de betrokkenheid bij het collectieve leven van het volk — zich door de eeuwen heen onder radicaal verschillende vormen kan uitdrukken: voor Zanvil Pescarol in de zestiende eeuw is het het gesmolten lood van een hebreeuwse pers; voor de families Pescarolo van de twintigste eeuw is het de stille weerstand tegen uitwissing of het eenvoudige feit dat zij de naam tot ons hebben gedragen. Het is deze continuïteit van houding — bescheiden, volhardend, geworteld in de relatie tot tekst en gemeenschap — die de lignée haar eigen fysionomie in de lange geschiedenis van het Italiaanse jodendom geeft.

Na afloop van deze reis openbaart de lignage Pescarolo zich, in haar essentiële lijnen, als een openbaarder van de grote dynamieken van het Italiaanse judaïsme. Haar naam, van Lombardse toponymische oorsprong, getuigt van een verankering in de Cremonese vlakte en past in het corpus van Joodse familienamen geregistreerd door Schaerf. Haar geschiedenis, grotendeels gereconstrueerd via context in plaats van nomina acta, volgt de migraties die Joden uit Noord-Italië voerden van Renaissance-burgerplaatsen naar kruispunten van de moderne tijd — Mantua, Piëmont, en de grote havenstad Livorno.

Maar de lignage is niet langer slechts een naam in een register. Zij heeft nu een gezicht en een datum: Zanvil Pescarol, aan de zijde van Vincenzo Conti, te Cremona, rond 1556, dragende bij aan het onder de pers brengen van de eerste Cremonese editie van de Ammudei Golah van Isaac ben Joseph de Corbeil. Dit gedocumenteerde feit voegt de lignage Pescarolo in in de geschiedenis van de Italiaanse Hebreeuwse boekdrukkunst op een van haar beslissendste momenten — toen het gedrukte boek de verspreiding van de halakha zou veelvoudigen en de voorwaarden voor de overdracht van Joodse kennis voorgoed zou transformeren.

Vanuit Livorno openden zich de wegen naar Mediterrane diaspora's, zonder dat het archief ons, vooralsnog, toestaat een Marokkaanse vertakking van de naam te stellen. Wat dit Grote Boek wilde aanbieden, is een solide historisch kader en een rigoureuze onderscheiding tussen het zekere, het waarschijnlijke en het geveronderstelde — in de geest van de discipline die Yerushalmi onderricht.

Onder alle deugden die het judaïsme door eeuwen en continenten heen heeft gedragen, is het de kennis in dienst van de gemeenschap — de Talmoedische kennis toegankelijk gemaakt, de halakha binnen bereik van de gewone gelovige, de tekst bewaard voor fouten door een aandachtige en geschoolde hand — die de lignage Pescarolo bovenal zal hebben uitgedrukt. Deze deugd, die Isaac de Corbeil had belichaamd door een wekelijks compendium voor de massa's samen te stellen, werd door Zanvil Pescarol vier eeuwen later heringebruikt door datzelfde tekst van een nieuwe pers voorzien. De keten van Joodse kennis wordt niet alleen doorgegeven door meesters en commentatoren: zij wordt ook doorgegeven door de mannen in het verborgene die, diep in de werkplaatsen, over elk woord waken. De lignage Pescarolo is een van deze stille en onmisbare handen geweest. Moge dit werk als steunpunt dienen voor toekomstig archivaal onderzoek, alleen staat dat de hypothesen hier geformuleerd vlees kan geven en het verhaal van deze familie kan voortzetten door de eeuwen die ons nog van haar scheiden.