Familie Kohen-Meghariba

Elke kohanic geslacht verbindt zich, in het traditioneel Joodse bewustzijn, aan Aaron, broer van Mozes, en aan de priesterlijke functie die in de Tempel van Jeruzalem is ingesteld. Deze afstamming, van vader op zoon overgedragen, blijft een kwestie van Geheugen: zij structureert de identiteit van de betrokken families, verleent hun precieze rituele voorrechten (de priesterlijke zegening, de pidyon ha-ben of losgeld voor de eerstgeborene, voorrang bij het lezen van de Torah) en bijzondere verplichtingen (het verbod op contact met doden, huwelijksbeperkingen). Deze voorschriften, erfgoed uit het Leviticus en gecodificeerd in de Halakha, hebben zich in alle Magribijnse gemeenschappen tot op de hedendaagse tijd gehandhaafd [Encyclopaedia Judaica, art. « Priests and Priesthood »].

Het epitheton al-Maghribī (« de Magribijn ») ontstaat daarentegen uit de blik van buitenaf. Voor de gemeenschappen van Egypte, Syrië of Palestina is de Maghribī degene die uit het Moslimse Westen komt. Volgens de overlevering die in veel families uit Noord-Afrika wordt doorgegeven, beweren sommige van deze priesterlijke huizen af te stammen van een zeer oud Joods bevolkingsbestand, zelfs voorafgaand aan de vernietiging van de Tweede Tempel — een geheugen dat aansluit bij de verhalen over de vestiging van Joodse gemeenschappen in Berberie al in de Romeinse en Carthagische tijd. Deze ouderdom, diep verankerd in het collectieve geheugen, behoort grotendeels tot het domein van het Overgeleverde: het archief stelt ons niet in staat dit voor de eerste eeuwen te onderbouwen, ook al is het bestaan van Joodse gemeenschappen in Noord-Afrika in de Romeinse tijd historisch bevestigd door epigrafia [Encyclopaedia Judaica, art. « Africa, North »].

Men moet zich hier wachten voor een veel voorkomende vereenvoudiging: de naam Cohen of al-Kohen dragen bewijst geen aantoonbare ononderbroken priesterlijke afstamming. De familienaam is in de loop der eeuwen vaststaan als erfelijke familienaam, en de mondelinge overlevering van elk huis vormt de voornaamste waarborg voor de priesterlijke pretentie. Dit is waarom dit hoofdstuk eerlijkgezegd tot het Overgeleverde Geheugen behoort, en niet tot de vastgestelde Geschiedenis.

Het is in Ifriqiya, rond het prestigieuze centrum van Kairouan, dat bronnen voor het eerst toestaan om met duidelijkheid de aanwezigheid van grote geleerde en handelende Joodse families vast te stellen. Van de 9de tot de 11de eeuw was Kairouan een van de belangrijkste centra van het Middellandse-Zee-jodendom, waarin talmudische academies (yeshivot) waren ondergebracht die regelmatig correspondeerden met de Geonim van Babylonië, in Sura en Poembedita [Encyclopaedia Judaica, art. « Kairouan »].

Deze correspondentie — de responsa uitgewisseld tussen de wijzen van Kairouan en de Babylonische autoriteiten — vormt een bron van eerste rang. Zij onthult het bestaan van een geleerde elite, waaronder zich artsen, juristen en handelaren met de titel kohen bevonden. De namen van figuren als Isaac Israeli (arts en filosoof), of later de wijzen van de kring van Hananel ben Hushiel en Nissim ben Jacob, getuigen van de intellectuele uitstraling van dit centrum, ook al waren niet allen van priesterlijke afkomst [Encyclopaedia Judaica, art. « Hananel ben Hushiel » ; art. « Nissim ben Jacob »].

De beslissende bijdrage komt van de documenten van de Geniza van Caïro, deze verzameling manuscripten uit de synagoge Ben Ezra van Fustat, aan het einde van de 19de eeuw opgegraven en meesterlijk bestudeerd door Shelomo Dov Goitein. Deze fragmenten documenteren een dicht handelnetwerk dat Ifriqiya, Egypte en de Indische Oceaan verbond, grotendeels bezield door handelaren aangeduid als Maghāriba. Onder hen verschijnen priesterlijke families als tussenpersonen, geldschieters en correspondenten, stellende vast dat de titel kohen zich vaak combineerde met een economische functie van eerste rang [S. D. Goitein, A Mediterranean Society, vol. I].

De Hilalische invasie van de 11de eeuw, die Kairouan verwoestte, veroorzaakte een verstrooiing van deze elite naar het Egyptische oosten en naar het Marokkaanse westen. Deze migratiebeweging, getuigd door bronnen, verklaart gedeeltelijk de latere verspreiding van de naam al-Maghribī in Caïro en in Fez. Dit hoofdstuk, gebaseerd op geschreven bronnen — responsa, documenten van de Geniza, kronieken — behoort volledig tot de vastgestelde geschiedenis.

De stichtende notitie van deze lignée vermeldt de figuur van Abraham al-Maghrebi, voorgesteld als groot-priester-notable in Caïro in het mameloekse tijdperk. Het is gepast deze figuur met de vereiste nauwkeurigheid te behandelen, door onderscheid te maken tussen wat de familiale mémoire hem toeschrijft en wat het archief stelt vast.

Egypte onder de Mameloeken (1250–1517) was voor de joodse gemeenschappen een periode van institutionele structurering, gekenmerkt door de functie van nagid, het erkende hoofd van de gemeenschap, waarvan de beroemdste dynastie die van de nakomelingen van Maimonides was [Encyclopaedia Judaica, art. « Nagid » ; art. « Egypt »]. In dit kader is de aanwezigheid van notabelen uit Magrebijnse afkomst in Caïro historisch aannemelijk, gezien de voortdurende migratiestromen vanuit Magreb naar Egypte na de 11de eeuw. Het qualificatief al-Maghribī duiddde juist op deze westelijke component van de joodse bevolking van Caïro, soms georganiseerd in eigen congregaties [S. D. Goitein, A Mediterranean Society].

Aangaande de nauwkeurige persoon van « Abraham al-Maghrebi » als geïdentificeerde groot-priester-notable blijft de beschikbare documentatie onzeker, en wij moeten eerlijkheidshalve aangeven dat deze toewijzing eerder voortkomt uit familiale traditie dan uit een volledig vastgestelde katalografische bron. De functie van « groot-priester » in de zin van de Tempel bestond uiteraard niet meer sinds het jaar 70 ; de uitdrukking dient hier dus begrepen te worden als de waardigheid van een vooraanstaande kohen die een rol als gemeenschapsnotabel (muqaddam, of waardigheidsbekler) uitoefent, wat geheel verenigbaar was met de priesterlijke status [Encyclopaedia Judaica, art. « Muqaddam »].

Wij classificeren deze passage dus als een snijpunt : de familiale mémoire (een vooraanstaande sacerdotale voorouder in het mameloekse Caïro) ontmoet een bevestigde historische context (de aanwezigheid van Magrebijnse notabelen in Egypte in de 13de–15de eeuwen), zonder dat het archief toestaat de individuele geëiste identiteit met zekerheid vast te stellen. De epistemologische status is waarschijnlijk : aannemelijk gezien de context, niet in detail aangetoond.

Fès neemt een bijzondere plaats in in de geschiedenis van het joodse Maghreb. Als studiecentrum sinds de 10e eeuw herbergde de stad vooraanstaande figuren zoals Dunash ben Labrat en ontving vooral de jonge Maimonides, die rond 1160 daar naar toe vluchtte [Encyclopaedia Judaica, art. « Fez »]. De joodse wijk, de mellah — waarvan Fès een van de oudste voorbeelden biedt, gesticht in de 15e eeuw — werd een plaats waar grote families diep wortels schoten, waaronder verschillende huizen van kohanim [Encyclopaedia Judaica, art. « Mellah »].

De massale aankomst van de Iberische ballingen na 1492, de megorashim (« verbannen »), veranderde het gemeenschapskarakter van Fès en stelde gedurende generaties de riten van de nieuwkomers tegenover die van de ingezetenen, de toshavim. Onder de priesterlijke families beweerden sommige zich op Maghrebijnse oudheid te beroepen, anderen op Sefardische roem. Deze spanning, gedocumenteerd door de taqqanot (gemeenschapsverordeningen) van Fès, is een van de best vastgestelde feiten van de Marokkaans-joodse geschiedenis [Encyclopaedia Judaica, art. « Castile, taqqanot »; H. Z. Hirschberg, A History of the Jews in North Africa].

De rabbijnse registers en verzamelingen van Marokkaanse responsa — voorop de werken van de grote rechtsgeleerden van Fès — vermelden herhaaldelijk rechters (dayyanim) en notarissen die de titel van ha-Kohen droegen. De Marokkaanse genealogische traditie, zorgvuldig bestudeerd door hedendaagse onderzoekers zoals Maurice Eisenbeth (auteur van een onomastische repertorium van de Joden van Noord-Afrika) en meer recent door verenigingen voor het behoud van Sefardisch erfgoed, bevestigt de diepe inbedding van de familienaam in het sociale weefsel van de stad [M. Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord : démographie et onomastique].

Aan de noordwestelijke uiteinde van de Maghreb biedt Tanger een afzonderlijk en later hoofdstuk. De joodse gemeenschap van Tanger beleefde haar bloei in de 18e en 19e eeuw, gedragen door maritieme handel, de internationale status van de stad en de invloed van families Megorashim uit het achterland en uit Spanje. Het judeo-Spaanse dialect eigen aan Noord-Marokko, de Haketía, was daar de volkstaal, wat deze gemeenschappen onderscheidde van die in het binnenland, arabofoon [Encyclopaedia Judaica, art. « Tangier » ; art. « Haketia »].

De families Cohen van Tanger onderscheidden zich in handel, diplomatie en, in de moderne tijd, in de instellingen van de Alliance Israélite Universelle, die in de stad scholen opende die bepalend waren voor de emancipatie van de gemeenschappen [Encyclopaedia Judaica, art. « Alliance Israélite Universelle »]. De rol van de joodse burgersij van Tanger als intermediair tussen Marokko, Europa en de consulaire mogendheden is historisch goed gedocumenteerd; verschillende priesterlijke huizen bekleedden er een voorname plaats in het economische en gemeenschappelijke leven [M. Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc].

In de 20e eeuw werden de Cohen van Tanger, net als geheel het Marokkaanse jodendom, meegesleurd door de grote migraties voortvloeiend uit de stichting van de Staat Israël en de onafhankelijkheid van Marokko: emigratie naar Israël, Frankrijk, Spanje en Amerika. Deze hedendaagse verspreiding, rijkelijk gedocumenteerd door migratiestatistieken en demografische studies, markeert de transformatie van een ingewortelde lineage in een meervoudige diaspora [Encyclopaedia Judaica, art. « Morocco » ; M. Abitbol, Le passé d'une discorde].

Het lot van de naam Cohen / al-Kohen illustreert exemplarisch de dialoog tussen Geheugen en Historie. Enerzijds wordt de priesterlijke claim via mannelijke erfopvolging doorgegeven en manifesteert zij zich ritueel bij elke synagogale dienst, in de zegening der priesters; zij vormt een invariant van familiale identiteit, onafhankelijk van de wisselvalligheid der documentatie. Anderzijds laat de historische naamkunde — discipline die de oorsprong en verspreiding van namen bestudeert — toe de vaststelling van de achternaam na te gaan, haar grafische en geografische varianten, en haar buitengewone verspreiding door het Maghreb en de Middellandse Zee [M. Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord].

De eigentijdse genealogische onderzoeken, steunend op de burgerlijke stand uit het Protectoraat, de registers van de Alliance, lijsten van de jizya onder bepaalde heersers, en de consulaire archieven, hebben het mogelijk gemaakt familiebomen na te stellen die vaak tot de achttiende, soms tot de zeventiende eeuw teruggaan. Daarbuiten wordt de documentatie schaarser en geeft genealogie plaats aan traditie. Dit is precies het punt waar de kruising zich situeert: de historicus kan waarschijnlijke afstammingslijnen over enkele eeuwen vaststellen, maar de continuïteit met een middeleeuwse priesterlijke voorouder — nog meer met Aaron — blijft een zaak van geheugen en geloof, niet van bewijs [H. Z. Hirschberg, A History of the Jews in North Africa].

Tot slot is het belangrijk op te merken dat de veelheid zelf van de naam Kohen-Meghariba het spreken van een enkel geslacht verbiedt. Het gaat om een bundel van huizen verwant door priesterlijke functie en maghrébijnse oorsprong, maar onderscheiden door hun steden, hun riten en hun trajecten. Deze veelheid verzwakt het verhaal niet; zij vormt juist zijn rijkdom: zij weerspiegelt de diversiteit der Noord-Afrikaanse judaïsmen.

Aan het einde van deze reis verschijnt de Kohen-Meghariba-lignée minder als een unieke familie dan als een sterrenbeeld van priesterlijke huizen verenigd door een naam, een functie en een geografie. Van Kairouan naar Fès, van het Mameloekse Caïro naar het Atlantische Tanger, hebben deze lignees de grote pulsaties van de mediterrane Joodse geschiedenis begeleid: het gouden tijdperk van de academies, de middeleeuwse migratiebreuken, de komst van de Spaanse ballingen, de moderne opening gebracht door de Alliance, tenslotte de grote verspreiding van de 20e eeuw.

Het historisch onderzoek, met eerlijkheid uitgevoerd, leidt tot een dubbele vaststelling. Enerzijds is de Maghrebijnse inzeteling van families priesterlijke figuren genaamd al-Kohen stevig vastgesteld door bronnen vanaf de vroege Middeleeuwen, en hun communautaire, commerciële en rabbijnse rol is rijkelijk gedocumenteerd. Anderzijds behoren de pretentie op een onderbroken priesterlijke afstamming, evenals de precieze identiteit van figuren zoals Abraham al-Maghrebi, tot een waarschijnlijke maar niet volledig bewijsbare herinnering, die dit werk heeft gekozen trouw over te dragen terwijl de grenzen ervan worden aangeduid. Het is in deze evenwicht — tussen respect voor de ontvangen traditie en de kritische eis van het archief — dat dit Grote Boek heeft geprobeerd zich te handhaven.