Familie Cohn-Bendit

Vóór de mannen, de naam. Cohn dragen betekent de eis dragen — van vader op zoon volgens de gewoonte overgedragen — van een priesterlijk geslacht dat teruggaat tot Aäron, broer van Mozes. In de joodse traditie is de kohen geen adellijke titel maar een dienst: de gemeenschap zegenen, de reinheid bewaken, bepaalde nabijheden vermijden. Dat de Cohn-Bendit-familie in de twintigste eeuw grotendeels de religieuze praktijk verliet — Erich Cohn-Bendit stelde zichzelf als atheïst — versterkt slechts een vruchtbare paradox: de naam droeg een priesterlijk geheugen dat de daden niet langer liturgisch voortzetten, maar dat de geschiedenis op een ander manier voortzette, door de dienst aan de mensen.

Het element Bendit situeert de familie in de uitgebreide Asjkenazische naamkunde, waar namen zich vaak laat vestigden, onder invloed van de emanciaptieedictalen die in de Duitse staten van het begin van de negentiende eeuw de Joden de aanvaarding van stabiele familienamen oplegden. De samengestelde vorm Cohn-Bendit getuigt van deze onderscheidingsstrategieën, frequent wanneer een naam zo wijd verspreid als Cohn moest worden gepersonaliseerd. Hier zij eraan herinnerd dat methodologische voorzichtigheid nodig is: de studie van de namen van Joden, hoewel zij oorsprong en trajecten kunnen verlichten, kan alleen niet een voortdurende afstamming vaststellen [Toledano, 2003]. Dit hoofdstuk behoort daarom meer tot het overgedragen geheugen dan tot het archief: het zegt wat de naam betekent, niet wat een bewezen genealogie zou aantonen over dertig generaties.

Het is al die uitdrukking van een kardinale deugd van Israël: trouw aan de overdracht. Zelfs geseculariseerd, een familie die de priesterlijke naam behoudt, houdt een draad van collectief geheugen levend — die van een volk dat, verspreid, zichzelf herkende door zijn namen. In dit opzicht nemen de Cohn-Bendit deel aan de lange geheugensduurzaamheid van het Asjkenazische jodendom.

De lignée treedt in de gedocumenteerde geschiedenis met Erich (of Eric) Cohn-Bendit, geboren in Berlijn in 1902 en gestorven in 1959. Hij was van opleiding jurist en oefende in de Duitse hoofdstad van de Weimarrepubliek uit als advocaat. In Berlijn was Erich Cohn-Bendit een van de advocaten van de Rote Hilfe (Rood Hulp), een internationale organisatie van revolutionaire solidariteit, en hij was bevriend met de filosofe Hannah Arendt. Deze betrokkenheid is niet bijzaak: zij defineert de man. Erich Cohn-Bendit was een Berlijnse advocaat, openlijk atheïst en overtuigd trotskist, die als verdedigingsadvocaat voor de Rote Hilfe had gewerkt en Hans Litten had vertegenwoordigd — diezelfde Hans Litten die in 1931 het waagde Hitler voor de rechter te dagen en na 1933 door het naziregime werd gemarteld.

Arme activisten verdedigen, partij kiezen voor de aangeklagde politieke gevangenen, het recht handhaven tegen de opkomst van bruin geweld: dit is de uitdrukking, in een volkomen seculier leven, van een van de hoogste deugden van de joodse traditie — de tsedek, de rechtvaardigheid, en de plicht om de onderdrukten te helpen. Het jodendom heeft piëteit en sociale rechtvaardigheid nooit gescheiden; de profeten maakten deze tot het hart van hun boodschap. Dat een atheïstische advocaat van priesterlijke afkomst zijn toga wijdde aan de verdediging van de zwakken, zet voort, via seculiere middelen, een zeer oude profetische eis. Dit is een beleefde « kruising »: de joodse erfenis vertaalt zich niet langer in gebed maar in pleitezitting.

Zijn echtgenote, Herta, geboren David, verdient gelijk te worden genoemd. Herta Cohn-Bendit, geboren David in 1908 in Poznań, ook advocaat, stamde uit een traditionalistisch joodse familie van Asjkenazische afkomst. Een juristenpaar, een pairing van ballingen: hun gemeenschappelijk lot geeft de lignée een verankering die tegelijkertijd Berlijnse en Poolse, Pruisische en Asjkenazisch is.

Het jaar 1933 breekt alles. Erich Cohn-Bendit verlaat Duitsland tijdens de winter van 1933, na Hitler's machtsovername. In Parijs sluit de familie zich aan bij de nevel van Duitse joodse intellectuelen in ballingschap. In Parijs werden zijn ouders leden van een kring van Duitse joodse intellectuelen die Walter Benjamin en Heinrich Blücher omvatte — de metgezel, precies, van Hannah Arendt. De lignée bevindt zich dus in het hartje van deze Duitse intellectuele diaspora die, verdreven door het nazisme, een deel van het Europese denken van de twintigste eeuw opnieuw opbouwde.

Toen kwam de oorlog en het Vichy-mechanisme. De familie schuilt in het Zuidwesten. De ouders waren zich al in 1940 naar Montauban teruggetrokken, onder de joodse families die tijdens de oorlog werden beschermd door Bisschop Théas. Dit detail verbindt het lot van de Cohn-Bendits aan een van de zeldzame brandhaarden van geestelijke weerstand van de Franse clerus: Pierre-Marie Théas, bisschop van Montauban, die in 1942 vanaf de kansel een plechtige protestatie tegen antisemitische vervolgingen laten voorlezen. De Cohn-Bendits gaan ondergronds, schuilen in Moissac in de Tarn-et-Garonne en nemen de naam Delpioux aan; na de Bevrijding keren zij op 29 augustus 1944 terug naar Montauban.

De context van deze ondergrondse activiteit was die van een methodische doodsmachine, waarvan de historiografie het schema en de omvang heeft vastgesteld [Klarsfeld, 1993] [Paxton, 1972] [Poznanski, 1994]. De familie werd niet gespaard in de tak die in Duitsland was gebleven. Verschillende familieleden die in Berlijn waren achtergebleven, werden in 1942-1943 naar Riga gedeporteerd, waar zij omkwamen of werden vermoord — herinnering die wordt gedocumenteerd door de grote inventarisatiewerken van slachtoffers [Klarsfeld, 1978] [Klarsfeld, 2001]. Hier knelt de ernstigste spanning vast van elke joodse lignée van de twintigste eeuw: de enen gered door vlucht en valse naam, de anderen verzwolgen. De overlever draagt voorgoed de naam van de verdwenen.

Dat deze redding mogelijk werd gemaakt door een katholieke bisschop zegt ook iets over een deugd die de joodse traditie bovenal eert: de hakhnassat orhim, de ontvangst van de vreemdeling en de vervolgde, en de erkenning van de « gerechtvaardigden ». De familie, zelf belichaming van de toestand van ballingeling, ontving hulp van anderen — en men zal zien dat zij deze teruggaf.

De geboorte van Daniel bezegelt het voortbestaan. De tweede zoon, Daniel Cohn-Bendit, ziet het licht op 4 april 1945 in Montauban — op de drempel van de Bevrijding zelf, als een levende uitdaging aan de overwonnen barbarie. Maar het meest ontroerende hoofdstuk van familiaire deugdzaamheid schrijft zich in de onmiddellijke naoorlogse periode, wanneer de overlevenden zich naar de wezen wenden.

Tussen 1945 en 1948 zijn de Cohn-Bendits verantwoordelijk voor de « Colonie Juliette » — genoemd naar Juliette Stern —, een instelling voor kinderen van voormalige gedeporteerde Joden gelegen in Cailly-sur-Eure, in de Eure. Voor de kinderen van de Shoah zorgen, voor degenen wier ouders niet uit de kampen terugkeerden, betekent op zijn zuiverste vorm een van de meest dringende geboden van de Israëlische traditie vervullen: de bescherming van de wees (yatom), die de Torah en de profeten onder de heilige plichten plaatsen. Herta en Erich, zelf door een valse naam gered, wijden deze jaren aan het herstel van een gewond geslacht. De liefdadigheid (tsedaka) en de zorg voor de ander blijven hier niet abstracties: zij krijgen het concrete gezicht van een kindertehuizen.

De inzet zet zich voort in de overdracht van Joodse kennis. De Cohn-Bendits keren vervolgens naar Parijs terug, waarbij Herta econome wordt van de École Maïmonide, in Boulogne-Billancourt — eerste grote Joodse school van Frankrijk na de oorlog opnieuw opgericht, onder het patronaat van de grootste van de middeleeuwse filosofen en codificatoren. Dienen aan de instelling die de Franse Joodse jeugd vormt, betekent deelnemen, bescheiden maar werkelijk, aan de spirituele wederopbouw van een gedecimeerde gemeenschap. Ook hier voegt de betrokkenheid bij het Joodse collectieve leven zich in feiten, niet in woorden.

Het lot van Erich Cohn-Bendit kende een paradoxaal einde. Omdat hij zijn beroep in Frankrijk niet kon uitoefenen, waar hij zijn universitaire opleiding opnieuw zou moeten volgen, besloot Erich Cohn-Bendit in 1952 naar Duitsland terug te keren en werd advocaat in Frankfurt. Terugkeren naar het land dat de zijnen had verdreven en vermoord, was een zware keuze, die alleen door professionele noodzaak verklaard kan worden, maar die de advocaat in het hart van het intellectuele leven van de herrijzende Bondsrepubliek plaatste. Hij stond in nauw contact met leden van de School van Frankfurt — Max Horkheimer, Theodor W. Adorno — evenals met Bertolt Brecht en Hélène Weigel, en behoorde Bruno Bettelheim tot zijn cliënten.

Deze nabijheid met de School van Frankfurt was niet toevallig: de kritische theorie was voor een deel het werk van Duitse joodse intellectuelen die probeerden te begrijpen hoe een beschaving in misdaad was vervallen. Erich Cohn-Bendit, advocaat en niet filosoof, was een professionele en vriendschappelijke medestander van deze stroming. Zijn dood in 1959 sloot het leven af van een man die van begin tot eind de figuur incarneerde van de geëngageerde joodse jurist — diegene voor wie het recht een bolwerk tegen willekeur is. Zijn herinnering verbindt de lignée met een van de grote bijdragen van het Duitse jodendom aan het universele denken: de kritische eis, het weigering van onderwerping, de lucide analyse van het politieke kwaad.

Twee zonen verlengen de geslachtslijn. Gabriel Cohn-Bendit (1936-2021) was een Franse politicus, oudere broer van Daniel; als onderwijzer wijdde hij zijn leven aan pedagogie en nieuwe onderwijsmethoden. Onderwijs tot een zaak maken, betekent een van de oudste joodse geboden opnieuw ter hand nemen: studie en de overdracht ervan (talmud Torah), zij het in een volledig geseculariseerde vorm, gericht op de emancipatie van het kind.

De jongere broer zou echter aan de naam wereldfaam geven. Marc Daniel Cohn-Bendit, geboren op 4 april 1945 in Montauban, is een germaans-Franse politicus, actief zowel in Duitsland als Frankrijk, geboren uit joodse ouders uit Duitsland die als radicaal linkse activisten tegen het nazisme streden. Libertaire activist die aan de Universiteit van Parijs-Nanterre studeerde, bereikt hij bekendheid tijdens de beweging van mei 68, waarvan hij een van de woordvoerders is. Symbool van de studentenopstand, lange tijd verboden in Frankrijk, werd hij later europees afgevaardigde voor de Groenen, een van de belangrijkste stemmen van het continentaal federalisme.

Zijn joodse identiteit stond centraal in zijn openbare lot: als Jood trachtte de gaullistisch gezag hem in 1968 te stigmatiseren, en het was door de beroemde solidariteitsformule — « we are all German Jews » — dat de Franse jeugd op deze uitzetting antwoordde. Hier is er een opvallende kruising tussen het bijzondere en het universele: de joodse identiteit, aangewezen als stigma, omgekeerd tot embleem van een bredere broederschap. Hierin belichaamt Daniel Cohn-Bendit een zeer oude en tegelijkertijd zeer moderne figuur: die van de kosmopolitische Jood, zonder toegewezen grenzen, wiens toebehorende tot een verspreid volk zich omzet in inzet voor de gemeenschappelijke stad. De joodse traditie, die steeds de spanning heeft bezien tussen de gehechtheid aan Israël en de dienst aan de volkeren waar zij leefde, vindt hier een hedendaagse uitdrukking.

Van de Berlijnse advocaat die de onderdrukten verdedigde tot de redenaar van Nanterre, de Cohn-Bendit-lignée tekent een coherente baan onder de schijnbare breuk van de secularisering. De priesterlijke naam werd niet langer op het altaar geëerd, maar zijn geest van dienst verplaatste zich naar de rechtszaal, naar het weeshuis, naar het klaslokaal en naar het halfrond. Wat deze familie boven alle deugden het best heeft uitgedrukt, is de gerechtigheid ten dienste van de onderdrukkte — de profetische tsedek : verdediging van politieke beschuldigden tegen het opkomende nazisme, redding van de hunnen onder de valse naam Delpioux, opvang van kinderen van gedeporteerden in de Colonie Juliette, dienst aan de École Maïmonide, en vervolgens het brengen van een eis tot emancipatie in het Europese openbare leven.

Bij deze meesteres deugd voegen zich andere aan, allen geboren uit vastgestelde feiten : zorg voor de wees en de vreemdeling, trouw aan het geheugen van de verdwenen uit Riga, bijdrage aan kritisch denken door het gezelschap met de Frankfurtschule, educatieve overdracht belichaamd door Gabriel. De schaduwen worden niet verzwegen : de beleden atheïsme, de afstand van de praktijk, het verdriet van een terugkeer naar het Duitsland van het misdrijf, de helft van een familie verzwolgen door de Shoah. Het is juist in deze vervlechting van licht en rouw dat de Cohn-Bendit-lignée aansluit op het collectieve geheugen van Israël : een volk dat, getroffen, van gerechtigheid en zorg voor de ander niet een troost heeft gemaakt, maar een taak. In die zin zal een familie van priesters die wereldlijk werden, door het recht en door actie, het oudste der zegeningen hebben voortgezet : waken over de mensen.