Familie Cohen-Scali

De familienaam Cohen-Scali (of Cohen-Skali) is het resultaat van een veel voorkomende naamkundig gebruik onder de kohanim van Noord-Afrika : het toevoegen van een tweede naamgeving bedoeld om een priestertakken van andere families met de naam Cohen te onderscheiden. Sommige Kohanim voegden een secundaire benaming aan hun naam toe om zich van andere Kohanim te onderscheiden — zoals de Cohen-Scali van Marokko, die hun lignee terugtraceren tot Zadok [Wikipedia, Cohen]. Deze aanspraak op een afstamming teruggaande tot Tsadok, de Hogepriester in de tijd van Salomo, behoort tot het register van genealogische herinnering : zij drukt een priesterlijk zelfbewustzijn uit in plaats van een gedocumenteerde afstamming.

Over de betekenis van Scali bestaan twee gelijktijdig voorkomende geleerde tradities, en hier kruisen zich herinnering en filologie. De eerste verbindt de term met Sicilië : Cohen-Scali is een naam die Cohen (ambtenaar) combines met Scali, dat wil zeggen afkomstig uit Sicilië, Sqalliyya zijnde de Arabische naam voor Sicilië [Dafina]. De tweede interpretatie, even oud, ziet erin een beroepsnaam. Volgens een ander even aannemelijk verhaal zou Scali een beroepsaanduiding zijn : de brodeert van gouddraad (in het Arabisch Sklli), een typisch joods beroep, dat hun oude traditie zou doen heugen van brodeers van priesterkledij in de tijd van de Tempel [Toledano, 2003].

Deze tweede lezing weerklinkt opmerkelijk sterk in de priesterlijke verbeelding van de familie. De rabbi Yossef Messas rapporteert inderdaad een traditie die beide hypothesen verenigt : men weet dat het gewaad van de Cohen Gadol, de Hogepriester, geweven was met gouddraad ; nu blijkt het dat de stad Sevilla beroemd was om haar goudwerk [Torah-Box, Messas]. De naam zou dus tegelijk een geografie van de Iberische en mediterrane ballingschap en een zeer symbolisch beroep condenseren, namelijk dat welk de sieraden voor de goddelijke dienst voorbereidt. Deze verhalen, overgedragen door Marokkaanse rabbijnse autoriteiten, behoren tot geleerde herinnering ; zij kunnen niet door het archief worden beslist, maar hun samensmelting rond het priesterlijk motief is in zichzelf betekenisvol.

De inschrijving van de Cohen-Scali in de uitgebreide wereld van de kohanim van Noord-Afrika is niet geïsoleerd. De stad Debdou, in Oost-Marokko, gesticht door ballingen uit Sevilla, stond bekend als « stad van de kohanim ». De stad van de ballingen uit Sevilla stond erom bekend dat zij de stad van de kohanim was, de priesters [Moreshet Morocco]. De Cohen-Scali schrijven zich in in dit groot Sefardisch priesternet afkomstig uit het Iberisch schiereiland, waar de herinnering aan een voorname lignee van generatie op generatie wordt overgedragen, gekoppeld aan de namen van steden — Sevilla, Sicilië — die de herinnering aan de ballingschap jaloneren.

De grootheid van de Cohen-Scali wordt allereerst gemeten aan hun geleerde productie en hun gerechtelijk gezag. De familie telde vooraanstaande rabbijnen, waarvan verscheidenen de functie van dayan, rechter van de rabbijnse rechtbank, vervulden en geschreven werken naliet. De responsa — deze juridische antwoorden waarmee een meester vragen van de Joodse wet beslist — vormen de kern van het intellectuele erfgoed van deze lignée. Het getuigenis over de rabbijnen van Mogador is expliciet: de rabbijnen, opvolgers van de oude dayanim, zijn vaak zeer geleerd, zoals de Rabijn Cohen-Scali die responsa schrijft [Histoire des Juifs du Maroc].

De erkenning van deze familie in de Marokkaanse rabbijnse geografie is goed gevestigd. Ze staat vermeld onder de grote families van rabbijnen en notabelen geregistreerd in de mellah van Fès, aan de zijde van de eerbiedwaardigste lignées van het Cherifische jodendom. Cohen-Scali is de naam gegeven aan een van de meest illustere Cohen-families van Marokko [Mellah de Fès]. Dit gezag kwam tot uiting zowel in het onderwijs, in de geestelijke leiding van gemeenten en in de uitoefening van rabbijnse rechtsspraak — drie functies die in het traditionele Marokkaanse jodendom zich vaak verenigden in dezelfde persoon.

De vestiging van de familie in de 20ste eeuw getuigt van een blijvende institutionele vitaliteit. De rabbijnse traditie van het huis zette zich voort in de oprichting van scholen en yeshivot. Aldus vermeldt de notitie gewijd aan de lignée een Yossef Hacohen Scali, rabbijn van de 20ste eeuw, oprichter van Or Hayim [Mellah de Fès]. De oprichting van studiesinstellingen — huizen van de Thora die namen van licht en leven dragen — markeert de verankering van de familie in de transmissie, op een tijd toen het Marokkaanse jodendom zijn laatste decennia van volle gisting beleefde voor het grote vertrek.

Deze priesterlijke en gerechtelijke continuïteit, van de wijsheid van de poskim tot het geïnstitutionaliseerd onderwijs, schetst het portret van een familie wier eerste roeping de bewaring en transmissie van de Wet was. Het rabbijnse archief — registraties van geleerde families, vermelding van werken, oprichting van instellingen — stelt hier stevig vast de rol van de Cohen-Scali binnen de literaire elite van het Marokkaanse jodendom.

Indien de Cohen-Scali een huis van kennis waren, waren zij ook actoren in de handelwereld die het binnenland van Marokko met de havens van de Atlantische Oceaan verbond. De familienotitie beschrijft hen gevestigd van Settat, een stad in de vlakte van Chaouia, tot Mogador — het huidige Essaouira —, een grote haven van internationale handel in Marokko, gesticht in de achttiende eeuw. Deze dubbele vestiging, in een stad van het graanbouwende achterland en in een handelspost open voor Europa, illustreert de economische mobiliteit die kenmerkend was voor Marokkaanse Joodse families.

Mogador was een groot aantrekkingspunt voor de cohanim. Het onderzoek van de Joodse gemeenschap van de stad onthult het numerieke belang van de families Cohen in het stedelijke weefsel: uit de Atlas kwamen vooral joden met Berbers en Arabische namen, maar ook vele families Cohen, die 5,5% van de achternamen in de stad vertegenwoordigen [Centre Jacques-Berque]. Deze sterke priesterlijke aanwezigheid in de Atlantische haven wordt verklaard door interne migraties die gedurende de negentiende eeuw joodse bevolking uit zuidelijk Marokko naar Mogador trokken. Tussen 1800 en 1880 vestigden honderden joden uit Iligh, die intensieve handelsbetrekkingen onderhielden, zich in de stad [Centre Jacques-Berque].

In deze context kan de vestiging van de Cohen-Scali in Mogador worden gezien als de ontmoeting van een geleerde roeping en een economische noodzaak. De rabbijnse families van de haven waren niet afgesloten van handel; integendeel, handelrijkdom ondersteunde vaak studie, en grote geleerden leefden in een omgeving waar handel in suiker, thee, textiel en goud door joodse handen ging. De traditie die de naam Scali verbindt met werk in gouddraden vindt in deze wereld van handelaren en ambachtslieden van luxeartikelen een concrete weerklank: de herinnering aan het vak en de economische werkelijkheid van de stad komen samen, hoewel het archief geen rechtstreekse continuïteit tussen de oude benaming en een specifieke activiteit van de Cohen-Scali van Mogador toelaat.

De overgang van Settat naar Mogador schetst aldus de typische loopbaan van een familie uit het Marokkaanse jodendom: geworteld in een gemeenschap in het binnenland, trok zij naar de grote kosmopolitische haven waar de netwerken van de Atlantische handel samenkwamen en waar een dicht gemeenschapsleven zich ontplooide, voorzien van tribunalen, synagogen en scholen.

De uitstraling van de Cohen-Scali stopte niet aan de grenzen van Marokko. De lignée verspreidde zich naar het nabijgelegen Algerije, waar zij een van haar meest vooraanstaande figuren voortbracht: rabbi David Cohen-Scali, gerespecteerde meester van Oran. Zijn intellectuele gezag wordt bevestigd door de herinnering van zijn leerlingen, die op hun beurt door het Noord-Afrikaanse jodendom straalden. Een rabbi vermeld in de onomastiek van Toledano wordt aldus gepresenteerd als rabbi in Algerije in het begin van de 20e eeuw, een van de beroemdste leerlingen van de yeshiva van Oran, onder leiding van rabbi David Cohen-Scali [Toledano, 2003].

Deze vermelding is om meer dan één reden waardevol. Zij stelt eerst vast dat er in het Oran van het begin van de 20e eeuw een centrum van talmudische studie van het eerste belang bestond, onder leiding van een lid van de familie. Zij plaatst vervolgens de Cohen-Scali in de geschiedenis van het Algerijns jodendom van de koloniale periode, een wereld diepgaand veranderd door het Crémieux-decreet van 1870, dat de Algerijnse joden de Franse burgerschap had verleend [Ayoun & Cohen, 1982]. In dit Algerije waar de verfrансing snel vorderde, getuigt de voortduring van centra van traditioneel onderwijs, zoals dat van Oran, van de weerbaarheid van de rabbijnse cultuur tegen culturele assimilatie.

Het bestaan van leerlingen afkomstig uit deze yeshiva, vervolgens verspreid over verschillende gemeenten, onthult de omvang van de invloed van David Cohen-Scali. Een meester wordt niet alleen gemeten aan zijn werken, maar aan de keten van doorgeevers die hij vormt; daarin maakt de yeshiva van Oran de Cohen-Scali tot overbrengers van de traditie op de schaal van geheel Maghreb, van het atlantische Marokko tot het westelijke Algerije. Het Algerijns jodendom van deze periode, bestudeerd door historici van de gemeenschap onder Franse administratie, vormt het documentaire kader waarbinnen deze figuur al haar betekenis krijgt [Ayoun & Cohen, 1991].

Aldus tekent zich een geografie van de priesterlijke invloed af: voortkomend uit Marokko, droeg de lignée Cohen-Scali haar kennis over de grenzen heen, vormde rabbijnen die op hun beurt de gemeenschappen van Noord-Afrika zouden doordringen. Deze transnationale uitstraling, bevestigd door onomastische en rabbijnse bronnen, markeert het hoogtepunt van de familie vóór de omwentelingen van het midden van de eeuw.

Het midden van de twintigste eeuw markeerde een beslissende breuk in de geschiedenis van de joden van Marokko. De onafhankelijkheid van het land in 1956, gepaard gaande met onzekerheden van de nieuwe politieke situatie en de aantrekkingskracht van Frankrijk en Israël, veroorzaakte een massale emigratie die de mellahs en havensgemeenschappen geleidelijk leegde. De Cohen-Scali namen deel aan deze grote beweging, en de lignée ontwikkelde toen een Franse tak waar de traditionele roeping van kennis zich omzette in moderne beroepen: geneeskunde, hoger onderwijs, letterkunde.

Deze mutatie was lange voorbereikt door schoolse aculturatie. Al vóór de onafhankelijkheid hadden familieleden zich in de moderne onderwijsnetwerken begeven, met name die van de Alliance israélite universelle. De loopbaan van een nazaat van het huis illustreert dit: advocaat geboren te Fès in 1929, nazaat van de vereerde rabbi Haim Cohen Scali, engageerde hij zich na studies aan de Hebreeuwse normaalschool van Casablanca in het onderwijs in scholen van de Alliance [Toledano, 2003]. Deze figuur — jurist en onderwijzer, zich beroepende op een rabbijnse afstamming — belichaamt de overgang van een religieuze elite naar een seculiere professionele elite, zonder breuk van het genealogisch bewustzijn.

De hedendaagse Franse tak heeft deze omzetting van talenten verlengd. De naam Cohen-Scali wordt thans, op het gebied van de letterkunde, gedragen door de schrijfster Sarah Cohen-Scali, autrice van een omvangrijk en bekroond oeuvre bestemd vooral voor jongeren en adolescenten [Goodreads]. De naam onderscheidt zich ook in de openbare Israëlische sfeer, teken van de diasporische spreiding van de lignée voorbij Frankrijk alleen. Deze hedendaagse verlengingen, hoewel gedocumenteerd, kunnen met zekerheid niet aan de Marokkaanse rabbijnse stam worden verbonden, omdat er geen uitputtende gepubliceerde genealogische archieven zijn; daarom behoort dit hoofdstuk eerder tot het waarschijnlijke dan tot het vastgestelde. Toch observeert men een continuïteit van figuur: van generatie op generatie blijven de Cohen-Scali mannen en vrouwen van het boek, of het gaat om het rabbijnse responsum, de pleidooi van de advocaat of de roman.

De Franse tak getuigt tenslotte van de manier waarop een priesterlijke lignée de secularisatie doorstaat zonder op te lossen. Het oude prestige van de naam — dat van de cohanim verbonden aan Tsadok, dat van de meesters van de yeshiva van Oran — verandert in een symbolisch kapitaal dat thans wordt gedragen door artsen, professoren en schrijvers, erfgenamen van een traditie die zij in andere talen eren.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lignage Cohen-Scali als een bevoorrechte plaats waar de dialectiek van geschiedenis en Geheugen eigen aan het Sefardische jodendom zichtbaar wordt. Het zelfbewustzijn van de familie rust op een fundament van stichtingsverhalen — de priesterlijke afstamming die teruggaat tot Tsadok, de Siciliaanse of Seviliaanse oorsprong, het goudsmeedambacht van de zonen — die behoren tot het erfgoed van de overgedragen Geheugen meer dan tot het verifieerbare archief.

Deze tradities zijn geen fictie: zij zijn vormen van gemeenschappelijk weten, gedragen door de grote rabbijnse autoriteiten zelf. Dat rabbijn Yossef Messas de traditie heeft doorgegeven die Scali verbindt met de goudsmeden van de hogepriester en het Sevilla van de goudsmeden, toont aan hoezeer deze verhalen in de top van Marokkaanse geleerdheid circuleerden [Torah-Box, Messas]. De convergentie van de interpretaties — Siciliaans, Seviliaans, beroepsmatig — rond het priesterlijk motief is geen toeval: zij drukt uit hoe een familie van cohanim haar eigen identiteit denkt door geografie van de diaspora en heilige functie samen te weven.

De vastgestelde geschiedenis nuanceert en bevestigt tegelijk deze Geheugen. Zij bevestigt de werkelijkheid van een groot rabbijnsch huis, producent van responsa en dayanim, opgenomen onder de illusterste van Marokko [Mellah van Fès]. Zij bevestigt de institutionele uitstraling van de familie, van de jesjiwa van Oran tot de scholen die in de 20ste eeuw werden opgericht [Toledano, 2003]. Maar zij kan noch de afstemming tot Tsadok noch de precieze oorsprong van de naam valideren of tegenspreken, die in het domein van de traditie blijven. In deze aangenomen kloof — tussen wat men gelooft en wat men bewijst — ligt de rijkdom van het object.

De overdracht vormt tenslotte de rode draad door de hele familiegeschiedenis. Van de ene priesterlijke generatie naar de andere, van de ene Marokkaanse haven naar een Algerijnse stad, van een mellah naar een Franse metropool, hebben de Cohen-Scali van de continuïteit van naam en weten hun principe gemaakt. Daarin illustreren zij het wachtwoord van het Joodse Geheugen — Zakhor, « gedenk » — dat gebiedt de band met voorbije generaties levend te houden, ook al kan de gedocumenteerde geschiedenis niet alles vaststellen.

De lignage Cohen-Scali biedt het exemplarische beeld van een groot priesterlijk familie van het Marokkaanse judaïsme, waarvan de koers meerdere eeuwen en landen omvat. Geworteld in het priesterschap van de cohanim en onderscheiden door een epitheton — Siciliaans, Sevillaans of beroepsmatig — geladen met herinnering, heeft het Marokko rabbijnen, dayanim en poskim gegeven wier gezag, getuigd door de responsa en tellingen van geleerde families, zich uitstrekte van Settat tot Mogador [Mellah van Fès ; Centre Jacques-Berque]. Zijn uitstraling overschreed de grenzen met de jesjiwa van Oran onder leiding van David Cohen-Scali, brandpunt van talmudische overdracht in Algerije in het begin van de twintigste eeuw [Toledano, 2003].

De uittocht na de Marokkaanse onafhankelijkheid opende een nieuw hoofdstuk: de Franse tak, waar de oude roeping van kennis zich reinventeerde in geneeskunde, professoraat en letteren, zonder dat het genealogisch bewustzijn verloren ging. Van de veronderstelde breiwerk van de priesterlijke gewaden tot de pen van de hedendaagse schrijver, dezelfde draad — die van het boek en het woord — loopt door de geschiedenis van het huis heen.

Dit Grote Boek heeft willen samenvoegen, sectie na sectie, de nauwgezetheid van het archief en het respect voor de doorgegeven herinnering, door overal de aard van wat wordt gesteld aan te geven. Het laat de vragen open die de bronnen niet beslechten — de exacte oorsprong van de naam, de afstamming van de grote priesters van de oudheid — want het is in deze epistemologische bescheidenheid dat een eerlijke familiegeschiedenis wordt opgebouwd, waardig aan de lignage die zij viert.