Familie Eznagui

Het meest solide uitgangspunt, omdat het documentair is, is de notitie van Laredo zelf. In Les noms des Juifs du Maroc, gepubliceerd door de Consejo Superior de Investigaciones Científicas in Madrid, classificeert de auteur Eznagui onder de etnische patroniemen, dat wil zeggen afgeleid van een volks- of tribenaam, en verbindt het met de Znaga van Tafilalet, stellende zich daarbij op Ouedenfeldt, de etnograaf [Laredo, 1978]. Deze wetenschappelijke afstamming — Laredo citeert een eerdere bron — is op zich waardevol: zij beschermt ons tegen de fantastische etymologieën die zich rond familienamen vermenigvuldigen.

De Znaga zijn een van de takken van de grote Berberse confederaties van de Sahara die middeleeuwse Arabische bronnen Sanhaja noemen. Het woord « Znaga » is niets anders dan een regionale vorm van « Sanhaja », en dezelfde wortel keert terug in de naam van de rivier de Senegal en in die van de taal « zenaga » die nog steeds in Mauritanië wordt gesproken. Dat Joodse families deze naam droegen, wijst op een fundamentele antropologische werkelijkheid: in de Maghreb sluiten judaïsme en Berbersheid elkaar niet uit. Volgens Joseph Toledano getuigt het bestaan zelf van Joodse patroniemen ontleend aan namen van Berberse stammen van de ouderdom en diepte van de Joodse vestiging in de Amazigh-wereld, lang vóór de golven van Iberische aankomsten in 1492 [Toledano, 2003].

Op het vlak van waarden zegt dit eerste hoofdstuk al iets wezenlijks over de Joodse manier van in de wereld te wonen: de verhouding tot de vreemde en de kunst van het samenleven. De naam van een Berberse stam dragen betekent dat je over generaties heen een band van buurtschap, handel en bescherming met de Amazigh-bevolking van het Zuiden hebt gesmeed. Dit vermogen om je in een lokale weefsel in te schrijven zonder je op te lossen, om in de taal van de ander te spreken terwijl je je Wet bewaart, behoort tot het eigen genie van het Jodendom van de diaspora — deze deugd die de traditie van Israël sinds de ballingschap van Babylon oefent: jezelf blijven temidden der volkeren. Zoals de studies over Tunesische naamkunde van Paul Sebag eraan herinneren, is een patroniem nooit een eenvoudig etiket: het is een miniatuurarchief van de ontmoetingen die een familie hebben gevormd [Sebag, 2002].

De wieg die aan de naam is toegewezen, de Tafilalet, is geen onbenullige periferie: het is een van de oudste en meest gerenommeerde regio's van het Marokkaanse judaïsme. Rond het antieke Sijilmassa, een karavanenstadhavenplaats gesticht in de 8e eeuw en lange tijd poort van goud en zout tussen de Maghreb en Sub-Saharisch Afrika, ontwikkelde zich een joodse aanwezigheid waarvan middeleeuwse bronnen — met name de brieven uit de Genizah van Caïro — de commerciële en intellectuele vitaliteit getuigen. De joodse kooplieden van Sijilmassa onderhielden correspondentie met Fès, Kairouan, Egypte en Spanje, en namen deel aan het grote netwerk van de Sahelse goudhandel.

Het is in deze context dat een berberse gejudaiseerde of joods-berberse familie door haar buren en door zichzelf kon worden aangeduid als « de Znaga ». Talmudische kennis en vroomheid waren in deze afgelegen oases niet minder groot dan elders: de Tafilalet gaf het Marokkaanse judaïsme beroemde rabbijnse dynastieën en een traditie van tsaddiqim — deze vereerde heiligen wier graven, verspreid in het Zuiden, het onderwerp van pelgrimstochten waren. Hier komen de vroomheid en de zorg voor de doden en het geheugen tot uitdrukking, een kardinale waarde van het judaïsme: in een wereld van geïsoleerde oases handhaafde de joodse gemeenschap van de Tafilalet de verering van de Wet, de rabbijnse tribunalen en het onderwijs, tegen de afstand en de ruwheid van de woestijn.

De Sahelse verankering vertaalt zich ook in een bijzondere economische bedrijvigheid. De Joden van de Tafilalet waren metaalambachtslieden, goudsmeden, leerlooiers en vooral intermediairs van de karavannenhandel — activiteiten die vaak voorbehouden waren of toegewezen aan minderheden, maar die hen tot een onmisbaar tandwiel van de regionale economie maakten. Deze vaardigheid, van vader op zoon doorgegeven, berust op een discrete deugd: werk als waardigheid en als dienst aan de gemeenschap, de melakha die voedt zonder te schanden. Volgens historici van het Marokkaanse judaïsme vormde deze economische symbiose tussen Joden en Berberen gedurende eeuwen een model van coëxistentie wiens soliditeit contrasteerde met de juridische fragiliteit van de status van dhimmi [Kenbib, 1994].

Joods leven in het voorkoloniale Marokko betekende leven onder het regime van de dhimma, dat pact van bescherming dat het leven en de eredienst garandeerde tegen betaling van een tribut en aanvaarding van juridische minderwaardigheid. Mohammed Kenbib heeft de complexiteit van deze status aangetoond, die oscilleerde tussen werkelijke bescherming en kwetsbaarheid voor politieke willekeur en perioden van schaarste of onrust [Kenbib, 1994]. Een familie als de Eznagui, verankerd in een grensgebied en soms ongehoorzaam aan de centrale macht, heeft waarschijnlijk deze afwisseling van veiligheid en onzekerheid gekend die kenmerkend is voor de geschiedenis van de gemeenschappen in het Zuiden.

Het is in deze beproeving dat een van de diepste deugden van de Joodse lignee van de Tafilalet zich openbaart: de trouw aan de Wet en de bescheidenheid in tegenspoed. Het handhaven van de halakha, de besnijdenis, de shabbat en de kashrut onder vaak moeilijke materiële omstandigheden berust niet op spectaculair heroïsme maar op een obscure, dagelijkse standvastigheid. De Joodse traditie noemt deze deugd hasidut — de vroomheid die volhardt. Het verhaal overgedragen door Filalische families — dat van voorouders handelaren die door de ksour trokken, geherbergd door Amazigh-stammen en beschermd door alliantiepacten — laat zich gedeeltelijk bevestigen door wat het archief documenter over Joods-Berberse betrekkingen; daarom behoort dit hoofdstuk tot het snijvlak tussen geheugen en geschiedenis.

De deelname aan het collectieve leven vond hier zijn gemeenschappelijke vorm: de tsedaka, de georganiseerde liefdadigheid, verzekerde het voortbestaan van weduwen, wezen en reizigers. In de kleine Saharaanse gemeenschappen, waar iedereen iedereen kende, was onderlinge hulp niet een morele keuze maar een voorwaarde voor voortbestaan. Deze solidariteit, die het jodendom tot verplichting verheft — kol Israël arevim ze la-ze, « heel Israël staat voor elkaar in » — was de bindmiddel die het mogelijk maakte dat families verspreid in de oasen een gemeenschap bleven.

De intrede van Marokko in de koloniale sfeer, verzegeld door het protectoraat van 1912, transformeerde de toestand van de Joden diepgaand. Robert Assaraf heeft deze lange verandering gereconstrueerd, van de geleidelijke opening van het land voor Europese invloeden tot aan de grote herstellingen van de twintigste eeuw [Assaraf, 2005]. Voor de families uit Tafilalet was deze periode één van interne exodus: de aantrekkingskracht van de grote steden — Fès, Meknès, Casablanca — en de groei van het onderwijs, met name dat van de Alliance israélite universelle, rukte stap voor stap de jonge generaties los uit de wereld van de oasen.

Deze migratie belichaamt een vooraanstaande joodse waarde: de dorst naar kennis. De toegang tot modern onderwijs, zonder afstand van traditionele talmudische kennis, stelde kinderen van kooplieden en ambachtslieden in staat onderwijzers, gelettererde handelaren, bedienden en later professionals in grote metropolen te worden. Het jodendom, dat studie tot een gebod maakt — talmud torah ke-neged kulam, « de studie staat gelijk aan alle geboden » — vond in deze schoolse honger een onverwachte voortzetting: de oude eerbied voor de Wet verlengde zich in de verovering van wereldse kennis.

Deze periode kende ook haar schaduwen. Met name de periode van Vichy stelde de bescherming die aan Marokkaanse Joden verschuldigd was op de proef. Robert Assaraf heeft gedocumenteerd hoe sultaan Mohammed V weigerde de meest beruchte uitsluitingsmaatregelen van het Vichy-regime op Marokkaanse Joden toe te passen, waarmee hun status van volwaardige onderdanen werd behouden [Assaraf, 1997]. Dat de soeverein deze solidariteit manifesteerde, berust op een deugd die de joodse traditie aan de top plaatst: rechtvaardigheid en bescherming van de vreemdeling en de zwakke. Voor de joodse families uit het zuiden, inclusief die welke, zoals de Eznagui, hun berbersheid in hun naam droegen, bevestigde dit gebaar een oud pact van coëxistentie.

Het midden van de twintigste eeuw was voor het Marokkaanse jodendom een tijd van ontworteling. De oprichting van de Staat Israël in 1948, de onafhankelijkheid van Marokko in 1956, en vervolgens opeenvolgende politieke crises leidden tot het vertrek van vrijwel de gehele gemeenschap die duizenden jaren oud was. Robert Assaraf heeft deze demografische uitbloeding geanalyseerd die in één generatie de mellahs en oasen van hun joodse inwoners leegde [Assaraf, 2005]. De families uit de Tafilalet waren onder de eerste die getroffen werden, omdat hun randpositie hun toekomst precair maakte.

De verspreiding van de Eznagui volgde de grote stroomwegen van deze diaspora: Israël, waar velen zich vestigden, en Frankrijk, waar Noord-Afrikaanse emigratie levende gemeenschappen opnieuw vormde. Deze ontworteling, pijnlijk hoewel het was, droeg ook iets van waarde met zich mee: de vermogen van nieuw begin, dit vermogen dat het joodse volk sinds de bijbelse verbanningen heeft gehad om elders een volledige gemeenschapsleven opnieuw op te bouwen — synagoge, school, wederzijdse hulp. De herinnering aan de Tafilalet werd niet verlaten: zij werd doorgegeven in bijzondere liturgieën, melodieën, recepten, namen van vereerde heiligen, en zelfs in de achternaam zelf, die drager werd van een verloren land.

Men moet hier de draagwijdte van deze bijzondere ervaring op collectief niveau meten. Door het zuiden van Marokko te verlaten voor Israël of Frankrijk, herhaalde de Eznagui-lijn op haar schaal het stichtingsgebaar van het volk Israël: vertrekken zonder te ontkennen, de Wet meenemen als een draagbaar land. Deze trouw aan overdracht — de herinnering aan de voorouders in nieuw land tot leven brengen — is misschien de hoogste der diaspordische deugden, die van Babylonië tot Sefardisch en van Sefardisch tot de Sahara heeft toestaan dat een volk alle verstrooiingen kon doorstaan.

Het blijft, aan het eind van de parcours, de naam zelf: Eznagui, vandaag de dag gedragen in Israël, in Frankrijk en elders door de nazaten van een familie waarvan men, bij gebrek aan aanhoudende archieven, noch de precieze genealogie noch de individuele figuren kent. Dit documentaire stilzwijgen is geen mislukking: het is de normale toestand van de meeste joodse families uit Zuid-Marokko, wier geschiedenis mondeling is geschreven, in het geheugen van de levenden eerder dan in de registers.

Wat de naam behoudt, is een zeldzame en vruchtbare dubbele toebehordigheid: die van joods en berbers zijn, de Wet van Mozes in het hart van de amazighsaharische wereld hebben bewaard. Deze samengestelde identiteit, verre van een tegenspraak te zijn, illustreert de deugd die het judaïsme anavah, bescheidenheid noemt — niet uitwissing, maar de juiste plaats: accepteren dat je bent gemarkeerd door de plaats die je heeft ontvangen, tot het dragen van zijn naam toe, zonder op te houden tot Israël te behoren. De traditie geeft, in deze families, het idee door dat de naam een heilig deposito is, een fragment van de geschiedenis dat intact aan de volgende generatie moet worden doorgegeven. Het is daarin dat dit hoofdstuk meer tot de doorgegeven herinnering dan tot het archief behoort.

Aan het einde van dit Grote Boek laat de lineage Eznagui zich minder vatten door een opeenvolging van data en figuren — die het archief niet verschaft — dan door de samenhang van een lot ingeschreven in een naam. Van de Berberstam der Znaga uit Tafilalet, waarvan Laredo heeft vastgesteld dat zij het geslachtsnaam heeft gegeven [Laredo, 1978], tot aan de gemeenschappen in Israël en Frankrijk afkomstig van het grote vertrek in de twintigste eeuw [Assaraf, 2005], zal deze familie de werelden van het Saharaanse, koloniale en diasporische jodendom hebben doorkruist.

Onder al de deugden die haar geschiedenis doet gissen, lijkt mij één het best uitgedrukt: de kunst van de coëxistentie en de juiste verhouding tot de ander. Het dragen, als naam zelf, van die van een Berberstam, is getuigenis van een worteling in het anderszijn — van een vermogen om temidden van andere volken te leven zonder jezelf te verliezen, hun taal te spreken en hun wegen te delen terwijl de Wet van Israël intact blijft. Deze deugd zal de lineage Eznagui door haar Berbersheid zelf hebben belichaamd. Zij sluit zich aldus aan bij de langste ervaring van het joodse volk: die van een volk dat, van Babylon tot de Sahara, van ballingschap geen ontbinding heeft gemaakt maar een trouw, en van nabuurschap met de naties een school van bescheidenheid. In die zin draagt de bescheiden naam van een familie uit Tafilalet, op zijn manier, het hele collectieve geheugen van Israël.