Familie Elejam

Het documentaire startpunt is ondubbelzinnig. De notitieboek van Abraham Laredo klasseert Elejam onder de beroepsnamen van Arabische oorsprong, met als betekenis « de teugelhersteller », « degene die teugels maakt of verkoopt », « tuigmaker » [Laredo, 1978]. De vorm van het woord zelf getuigt van zijn taalkundige constructie : het voorvoegsel el- komt overeen met het bepaalde Arabische artikel al- (« de »), een uiterst frequent procedé in de judeo-Arabische naamkunde van de Maghreb, waar we namen aantreffen zoals Elbaz, Elkaïm, Elmaleh of Elkrief, allemaal rondom dit aaneengesloten artikel gestructureerd.

Deze categorie van beroepsnamen vormt een van de grote families van Joodse familienamen die door naamkundigen zijn geïdentificeerd. Zoals Joseph Toledano herinnert in zijn onderzoek naar Joodse familienamen in Noord-Afrika, is een aanzienlijk deel van de Maghreijnse patronymen afkomstig van beroepen die door een voorouder werden uitgeoefend : de smid, de leerlooier, de wever, de juwelier, de handelaar [Toledano, 1999]. Hetzelfde fenomeen komt voor in het Tunesische gebied, zoals Paul Sebag heeft aangetoond in zijn werk over de namen van de Joden van Tunesië, waar talrijke patronymen het spoor van een voorouderlijk beroep uitgedrukt in het Arabisch behouden [Sebag, 2002].

Het beroep van teugelhersteller of tuigmaker behoorde tot het leathercraft-ambacht en de dierenuitrusting — een activiteitensector waar de Joden van Marokko traditioneel goed vertegenwoordigd waren. Het leatherwork, de sellerie, de fabricage van tuigen, teugels, singels en uitrustingen bestemd voor rij- en lastdieren, hielden een essentiële plaats in een economie waar het paard, de muildier en de ezel de voornaamste vervoers- en trekkrachtmiddelen bleven. Dat de naam Elejam zich op een familie vestigde, geeft aan dat een voorouder, op een moment dat niet nader bepaald kan worden, dit specialisme met voldoende standvastigheid en roem uitoefende om de gemeenschap hem via zijn functie te identificeren.

Het is belangrijk de epistemische eerlijkheid van deze lezing te onderstrepen : de betekenis is vastgesteld door de referentiecatalogus, maar de identiteit van de stichtende voorouder, het moment van vaststelling van de naam en de precieze plaats van ontstaan blijven buiten het bereik van de bronnen. We weten wat de naam betekent ; we zijn niet op de hoogte van wie hem als eerste droeg.

Om de naam Elejam te begrijpen, moet men het sociaal-economische weefsel waaruit deze voortkomt, reconstrueren. De Marokkaanse joodse samenleving, die sinds de Oudheid op Noord-Afrikaanse bodem aanwezig was en diepgaand vernieuwd werd door de komst van de expulsees uit Spanje na 1492, was grotendeels georganiseerd rond ambacht en handel. In de mellahs — deze joodse wijken die vanaf de XVe eeuw in Fès verschijnen en zich daarna in grote steden veralgemeniseren — structureerde beroepsspecialisatie het dagelijkse leven.

Marokkaanse Joden bezetten nauwkeurig bepaalde ambachtsniches: goudsmederij en juwelierkunst, blikslagerij, weven, verven, schoenenindustrie, looierij en leerwerk. Dit laatste vakgebied, waartoe het beroep van tuigmaker behoort, was bijzonder geassocieerd met joodse gemeenschappen in verschillende regio's. Zoals de werken van Mohammed Kenbib over de relaties tussen Joden en moslims in Marokko documenteren, rustte de pre-koloniale economie op een arbeidsverdeling waarin bepaalde corporaties en vaardigheden van generatie op generatie binnen joodse families werden doorgegeven [Kenbib, 1994].

Deze arbeidsorganisatie verklaart de naamgevingslogica: in een samenleving waar men individuen graag aan hun activiteit identificeerde, werd het beroep natuurlijk tot een identiteitskenmerk. De tuigmaker — el-lejjam in Arabisch dialect, uit de wortel verbonden met lijâm, de teugel of het bit — was een erkend ambachtsman, wiens productie zowel caravanhandelaren als ruiters en landbouwers diende. Robert Assaraf herinnert in zijn geschiedenis van de Joden van Marokko aan hoe zeer deze ambachten het economische fundament van gemeenschappen vormden voor de omwentelingen van de XIXe en XXe eeuw [Assaraf, 2005].

De vastlegging van zo'n naam getuigt tenslotte van een sociaal proces: de overgang van de functionele bijnaam — « die en die, de tuigmaker » — naar de erfelijke familienaam die zonder aanzien des persoons aan nakomelingen werd doorgegeven, ongeacht het beroep dat zij werkelijk uitoefenden. Deze verschuiving, kenmerkend voor de vorming van joodse familienamen in de Maghreb, voltrok zich geleidelijk aan, dikwijls reeds lang vóór de invoering van een geformaliseerde burgerlijke stand.

Elke Joodse familie uit Marokko schrijft zich in in een geschiedenis van bevolking met meerdere lagen. Men onderscheidt doorgaans de toshavim, autochtone Joden die sinds de Oudheid en vroege Middeleeuwen in Marokko waren gevestigd, vaak Arabisch en Berber sprekend, en de megorashim, de verbannen uit het Iberisch Schiereiland die aankwamen na het uitwijzingsdecret van 1492.

De gebeurtenis van 1492 vormt een groot breekpunt in de geschiedenis van de westerse Joden. Zoals Maurice Kriegel in zijn studie over de besluitvorming van de uitwijzing van Joden uit Spanje heeft geanalyseerd, dreef deze verbanning tientallen duizenden Joden naar de Maghreb, het Ottomaanse Rijk en Italië [Kriegel, 1978]. Noord-Marokko — Fès, Tétouan, Tanger, Salé — ontving een aanzienlijk deel van deze Spaanssprekende ballingen, die daar de Judeospaanse taal (de haketía) en een voornaam geleerde en rabbijnse cultuur introduceerden.

De naam Elejam, van Arabische en niet Spaanse vorm, wijst waarschijnlijk in de richting van een worteling in de Arabischsprekende toshav-basis in plaats van in de Sefaradische Iberische laag. Dit is een gevolgtrekking en geen zekerheid: Arabische beroepsnamen verspreiden zich in het gehele Marokkaanse judaïsme, en het is niet uitgesloten dat een familie van Iberische origine door lokaal gebruik een beroepsbijnaamin het Arabisch dialect heeft aangenomen. Joseph Toledano merkt trouwens op dat het onderscheid tussen onomastische lagen niet waterdicht is, aangezien uitwisseling en allianties de grenzen door de eeuwen heen hebben vervaaagd [Toledano, 2003].

Deze voorzichtigheid is op zijn plaats: waar het taalkundig register van de naam een oorsprong suggereert, bewijst het deze niet. Wij behouden de hypothese van een oude Arabischsprekende wortel als de meest waarschijnlijke, zonder hiervan een categorische stelling te maken.

De wereld die de naam Elejam had voortgebracht — die van leerlooiers en tuigmakers in de mellahs — begon zich diep te transformeren vanaf het midden van de negentiende eeuw. De opening van Marokko voor Europese mogendheden, de bloei van internationale handel en het optreden van westerse Joodse organisaties beroerden de situatie van de gemeenschappen.

Robert Assaraf situeert de kantelpunt in de decennia na 1860, gekenmerkt door de toenemende inmenging van Europese consulaten en de opkomst van een Joodse koopmansbourgeoisie in de havensteden [Assaraf, 2005]. Mohammed Kenbib beschrijft dezelfde periode als een herconfiguratie van het evenwicht tussen Joden en moslims, onder druk van economische en diplomatieke transformaties [Kenbib, 1994]. De steden in het noorden — vooral Tétouan — kenden intense gemeenschapsactiviteiten, waarvan Sarah Leibovici een gedetailleerde kroniek heeft opgesteld voor de jaren 1860-1896 [Leibovici, 1984].

In deze context ondergingen traditionele ambachten, waaronder dat van tuigmaker, een langzame erosie. De invoer van Europese gefabriceerde producten, de opkomende mechanisering en vooral later de teruggang van dierlijke transport ten gunste van gemotoriseerd vervoer, veroordoelden geleidelijk aan eeuwenoude specialismen. Tuigage, zadelmakerij en riemerijwerk achteruitgang zoals overal in de geindustrialiseerde wereld. De naam Elejam bleef aldus bestaan nadat het ambacht dat hem had voortgebracht verdween, en werd een zuiver teken van afstamming losgekoppeld van enige functie.

De oprichting van de Alliance israélite universelle en de opening van haar scholen in Marokko vanaf 1862 versnelden deze mutatie door de jonge Joodse generaties onderwijs in het Frans en toegang tot nieuwe beroepshorizonten — handel, administratie, vrije beroepen — ver verwijderd van het voorouderlijk ambacht [Assaraf, 2005].

De twintigste eeuw legde aan de Joden van Marokko, en dus potentieel aan de dragers van de naam Elejam, beslissende beproevingen en veranderingen op. De instelling van het Franse protectoraat in 1912 wijzigde de juridische en sociale status van de gemeenschappen, terwijl de Tweede Wereldoorlog de directe bedreiging van antisemitische wetgeving met zich meebracht.

Robert Assaraf heeft een specifieke studie gewijd aan de rol van sultan Mohammed V en aan de situatie van de Joden van Marokko onder Vichy, waarin de spanningen tussen de toepassing van antisemitische maatregelen die door het Vichy-regime waren opgelegd en de relatieve bescherming geboden door de souverein worden getoond [Assaraf, 1997]. Deze periode, hoewel zij de Marokkaanse Joden het tragische lot van de Europese gemeenschappen bespaard bleef, was evenwel een moment van angst en onzekerheid. Hier moet worden herinnerd aan de omvang van de continentale ramp: het Mémorial de la déportation des Juifs de France van Serge Klarsfeld documenteert de methodische vernietiging waarvan de Joodse gemeenschappen onder nazi-overheersing het slachtoffer waren [Klarsfeld, 1978], een ramp waarvan de schokgolf het gehele Middellandse-Zeegebied van het jodendom bereikte.

De naoorlogse periode werd gekenmerkt door de grote verstrooiing. De oprichting van de Staat Israël in 1948, gevolgd door de onafhankelijkheid van Marokko in 1956, leidden tot massale emigratie van de Joden van Marokko naar Israël, Frankrijk, Canada en Spanje. Een gemeenschap die enkele honderdduizenden zielen telde, werd in enkele tientallen jaren tot enkele duizenden personen gereduceerd. De dragers van de naam Elejam, ervan uitgaande dat zij de dominante trajecten van hun gemeenschap volgden, bevonden zich waarschijnlijk verspreid binnen deze nieuwe diaspora, met name in Israël en Frankrijk.

Deze verstrooiing verklaart ook de relatieve documentaire zeldzaamheid van de naam: gedragen door een bescheiden familie van ambachtslieden, heeft zij niet de overvloedige archiefsporen nagelaten van grote rabbijnse of handelsachtigen. Haar herinnering bewaart zich vooral in de onomastische catalogus en in de familiale overdracht.

De naam Elejam behoort tot een netwerk van familienamen dat de vergelijkende analyse kan verduidelijken. De Arabische wortel l-j-m, verbonden met bit en teugel (lijâm), zou Elejam kunnen verbinden met andere vormen uit hetzelfde semantische veld van lederwerk en uitrusting. Maar de historicus moet zich hier hoeden voor overhaaste verbanden: fonetische overeenkomst bewijst niet verwantschap.

Op methodologisch vlak illustreert het geval Elejam de manier waarop familietraditie en geleerde archieven elkaar beantwoorden. De geheugenoverlevering binnen een familie — « onze voorouders werkten leer », « we stammen uit Noord-Marokko » — vindt wel of niet bevestiging in het verdict van de naamkundige. Hier brengt de notitie van Laredo een duidelijke bevestiging van het beroepsregister: de naam zegt het beroep [Laredo, 1978]. Toledano, door de studie van Joodse familienamen in Noord-Afrika te systematiseren, biedt het vergelijkingsraamwerk dat het mogelijk maakt Elejam onder zijn gelijken in te delen [Toledano, 2003] [Toledano, 1999].

Het is noodzakelijk de grafische variabiliteit van deze namen ter sprake te brengen. Een en dezelfde Judeo-Marokkaanse familienaam, soms uit het Arabisch, soms uit het Spaans, soms uit het Frans getranscribeerd, kent meerdere spellingsvormen naar gelang de opeenvolgende burgerlijke standen — koloniaal, Israëlisch, Frans. Elejam kon volgens de registers al dan niet met het aaneengesloten artikel worden geschreven, met variabele klinkers. Deze grafische instabiliteit is allerminst een abnormiteit, maar veeleer regel voor de naamkunde van de Joods-Magribijnse wereld, en bemoeilijkt het inventarisatiewerk evenzeer als het de geschiedenis van elke lignée verrijkt.

Tot slot gaat de draagwijdte van deze naam verder dan het bijzondere geval. Het getuigt van een Joodse beschaving die diep geïntegreerd was in de Arabisch-Berberse wereld, haar taal sprekend, haar beroepen uitoefenend, aan haar economie deelnemend, terwijl zij haar religieuze en communautaire identiteit bewaarde. De Joodse tuigmaker van weleer belichaamt deze samensmelting, tegenwoordig grotendeels voorbij, tussen het Marokkaans judaïsme en de samenleving die het omringde.

De naam Elejam condenseert in drie lettergrepen een heel deel van de geschiedenis van het Marokkaanse judaïsme. Een Arabische beroepsnaam die de tuigmaker, degene die tuigen vervaardigde of verkocht, aangeeft [Laredo, 1978], vertelt het ons van een voorouder die ambachtsman in leer was, geworteld in de wereld van de mellahs en de traditionele economie van de Maghreb. Vanuit deze solide documentaire kern hebben we, met verschillende mate van zekerheid, de wereld kunnen reconstrueren die het voortbracht: de Joodse Marokkaanse samenleving, haar bevolkingslagen, haar ambachten, haar talen, en de verschuivingen van de 19e en 20e eeuw die haar naar alle uithoeken van de diaspora verspreidden.

Het werk handhaafde een voortdurende onderscheiding tussen wat vaststaat — de betekenis van de naam, het algemene historische kader — en wat onder hypothese of deductie valt: de precieze oorsprong van de lignée, haar veronderstelde wortel in de inheemse Arabofone ondergrond, haar migratietrajecten. Deze epistemische eerlijkheid is de voorwaarde voor een werkelijke geschiedenis, die de stiltes van de archieven niet opvult met verzinsels.

Wat blijft er over van de tuigmaker? Het ambacht verdween met de wereld van de dierlijke trekkracht; maar de naam blijft bestaan, gedragen door verspreide nakomelingen die, door hem door te geven, zonder het altijd te weten de herinnering in stand houden aan een anonieme ambachtsman en aan de gehele Joods-Marokkaanse beschaving. Dit is de roeping van dit Grote Boek: de naam haar diepte teruggeven, en de lignée haar plaats in de lange geschiedenis van Israël.