Familie Benchimol

Voordat Benchemol een geschiedenis is, is het een woord. De onomastische wetenschap, een discipline geduldig opgebouwd door de geleerden van het Noord-Afrikaanse jodendom, is het eens over de wortel: de naam is afgeleid van de Hebreeuwse voornaam Shemû'el, Samuël, waarvan de traditionele etymologie uiteenvalt in shemo (« zijn naam ») en El (« God »). Uit deze lezing komt de betekenis voort die door de Marokkaanse verzamelingen wordt overgeleverd: « zoon van zijn naam », dat wil zeggen zoon van God, in de zin dat de drager zich erkent als schepsel genoemd door de Eeuwige. Hieraan wordt een ander lezing toegevoegd, even wijdverbreid, die van de naam eenvoudig de « zoon van Chemoul » maakt, dat wil zeggen van Samuël, de profeet. Deze twee wegen tegenspreken elkaar niet; zij zeggen alleen dat de naam, als elk heilig voorwerp, meerdere blikken verdraagt. Geen enkele grondvest een werkelijke afstamming van de profeet: zij verlichten de naam, niet het bloed.

Deze overvloed aan grafische vormen is geen wanorde maar een geografie. De overgang van het Hebreeuws naar het Arabisch dialect, vervolgens naar de Spaanse, Portugese en Franse transcripties, heeft de spellingen van dezelfde familienaam verveelvoudigd. De familienaam heeft verschillende vormen aangenomen, met name SAMUEL, CHEMOL, CHEMOUL, CHIMOL, SAMOUL, SEMOUL, CHAMOUILLI, CHEMOUILI, CHEMOUILLI, CHEMOULI, CHEMOULY, waaraan de met Ben- voorgeplaatste vormen worden toegevoegd: Benchamoul, Benchemol, Benchemold, Benchemolh, Benchemoul, Benchimol, Benchymoal, Bouchemoul. Het is precies deze variabiliteit die Maurice Eisenbeth ondernam in kaart te brengen, waarbij hij talrijke varianten van deze ene naam in zijn woordenboek inventariseerde; Abraham Laredo, in zijn Noms des Juifs du Maroc, stelde op zijn beurt de Marokkaanse kant ervan vast, stellende dat dezelfde verspreiding van de spellingswijzen rond een enkele kern werd bevestigd.

Deze orthografische verscheidenheid zegt iets over de toestand van het Maghrebijnse jodendom: dezelfde familie, door de geschiedenis verstrooid, zag haar naam zich buigen naar de talen van herkomst en naar de spellingswijzen van de schrijvers, zonder ooit haar kern te verliezen. De trouw aan de Naam — de goddelijke Naam verborgen in de familienaam — overleefde alle metamorfosen van de letter. Daarin neemt de lignee deel aan een discrete maar essentiële deugd van de herinnering van Israël: de volharding door de ballingschap heen, het vermogen zichzelf te blijven onder veranderende kleding. De geleerden die, zoals Eisenbeth, Laredo en Toledano, onderNamen van het vergeten weg te redden, verlengden een eigentijds Joods plicht — die van de zakhor, van de herinnering.

In 1936 verscheen in Algiers een werk dat voor veel opschudding zou zorgen: Les Juifs de l'Afrique du Nord — Démographie & Onomastique, van Maurice Eisenbeth (1886-1957), toen Oppererabbijn van Algiers. Dit was de eerste systematische studie van de joodse bevolking van Noord-Afrika — Marokko, Algerije, Tunesië en Libië —, gebaseerd zowel op koloniale volkstellingen, gemeenschappelijke registers als op een methodische doorlichting van familienamen. Het werk is verdeeld in twee grote delen: het eerste, demografisch, stelt het aantal, de geografische verdeling en de structuur naar gemeenten van Noord-Afrikaanse joden rond 1930 vast, op basis van beschikbare Franse, Spaanse en Italiaanse statistische gegevens, gekruist met lokale rabbijnse archieven; het tweede, onomastisch, stelt het woordenboek van familienamen samen dat de referentie blijft. De auteur legde daarin de reden van zijn onderneming uit: het ging erom alles wat van belang was voor de groep die door de joden van Algerije, Tunesië en Marokko werd gevormd, voor vergetelheid te behoeden. Deze formulering is meer dan een verklaring van wetenschappelijke bedoeling: het is een daad van collectief geheugen, een gebaar van zakhor vollbracht door een geleerde die verantwoordelijk was voor zijn volk.

De methode die Eisenbeth in zijn voorbericht beschrijft, verdient aandacht, want zij onthult de voorwaarden waaronder het spoor van families zoals de Benchemol ons is overgeleverd. Voor Algerije voerde hij een volledige doorlichting uit van de namenlijsten van alle ingezetenen van alle gemeenten op de tellingsdatum van 8 maart 1931, waarbij hij vooral familienamen, mannelijke en vrouwelijke voornamen en beroepen in aanmerking nam, en voor twijfelachtige gevallen aanvullend onderzoek aanwendde. Dit titanische werk was noodzakelijk vanwege een praktische moeilijkheid: in de officiële volkstellingen hadden de meeste Algerijnse joden geantwoord dat zij van Franse origine waren in plaats van zich als jood te verklaren, waardoor hun telling door de overheidsdiensten vrijwel onmogelijk was gemaakt. Eisenbeth was dus een van de weinigen die de demografische werkelijkheid die de officiële cijfers verborgen hielden, kon herstellen: voor alleen al de agglomeratie Constantine, ondanks alles zetel van een van de meest talrijke joodse gemeenten van Algerije, hadden bij de volkstelling slechts zeer weinig personen «jood» geantwoord — een cijfer duidelijk lager dan de werkelijkheid.

In dit corpus kan de geografische verdeling van de lignage met precisie worden vastgesteld. De onomastische opgravingen bewijzen de vestiging van de naam, in zijn verschillende vormen, in de drie departementen van koloniaal Algerije. SAMUEL wordt aangetroffen in de departementen Algiers en Constantine; CHEMOL in het departement Oran; CHEMOUL in de departementen Algiers en Constantine. Een aanvullende opgave stelt vast dat de varianten zijn verdeeld over de departementen Algiers, Oran en Constantine in Algerije, evenals het grondgebied van Zuid-Algerije, Frans-Marokko en Tunesië — tot het punt dat dezelfde familienaam, zonder dat een afstamming kan worden bewezen, het Constantijnse Algerije en Noord-Marokko met elkaar verbindt.

Het Constantijnse, aangewezen als oorspronkelijk land van de Algerijnse lignage, verdient aandacht. De joodse gemeente van Constantine behoorde tot de oudste en meest vrome van de Maghreb. Historische studies stellen vast dat in 1837 de bevolking van Constantine iets meer dan 20.000 inwoners telde, waarvan ongeveer 3.000 joden die een gemeente van grote vroomheid vormden: in 1850 waren er negen synagogen in Constantine. In dit dicht weefsel van religieus leven, waar dagelijks gebed en studie het bestaan structureerden, vond een familie genaamd «zijn naam is God» een natuurlijk voedingsbodem. De collectieve vroomheid van de Constantinese joden — deze toewijding aan de negen synagogen — was geen versiersel: zij drukte de deugd van avodah uit, de dienst aan God in de bescheiden regelmaat van het dagelijks leven, waaraan de Benchemol van Constantine, als de andere families van de stad, deelnamen.

Het werk van Eisenbeth zelf draagt een deugd die de joodse traditie als van haar zou herkennen: door het portret te schetsen van een groep die staten uit de algemene statistieken wilden doen verdwijnen, oefende de Oppererabbijn van Algiers een vorm van gerechtigheid uit — gerechtigheid aan hen die de geschiedenis risico liep uit te wissen. Dat het een rabbijn was, en geen ambtenaar of ethnoloog, die dit werk verrichtte, zegt iets over de plaats die kennis in de joodse traditie inneemt: geleerdheid in dienst van de gemeente is ook een vorm van liefdadigheid.

Indien de naam wortels in Algerije, leidt de herinnering aan een gelijknamige en waarschijnlijk verwante tak — de Benchimol — ons naar het westen, naar het noorden van Marokko en naar de oevers van de Straat van Gibraltar, waar deze familie aanzienlijke bekendheid bereikte. Hier dient voorzichtigheid geboden: de genealogische verbinding tussen de Benchemol uit Constantinopel en de Marokkaanse Benchimol is niet met zekerheid gedocumenteerd; zij berust op de gemeenschappelijke toebehorting tot dezelfde Sefaradische familienaam — Tanger en Tétouan aan de ene kant, Constantine, Algiers en Oran aan de andere — eerder dan op een bewezen afstamming. Deze naamsgemeenschap dient voor wat zij is gezegd te worden, zonder haar ooit in een vastgestelde afstammingslijn te transformeren.

De Marokkaanse tak, gespeld Benchimol, is een familie van notabelen, diplomaten en Joodse Sefaradische zakenlieden in Noord-Marokko, al sinds de 19e eeuw aangetoond in Tanger en Tétouan, met vorige aanwezigheid in Fès en uitbreiding naar Gibraltar. De historiografische traditie, zoals Encyclopaedia Judaica die weergeeft, plaatst de oorsprong in de persoon van Abraham Benchimol, een van de leiders — een van de parnassim — van de gemeenschap van Fès rond 1700, gepresenteerd als de stamvader van de familie. Zijn nakomelingen stelden zich aan het einde van de 18e eeuw in Tanger in, met een handelshuis van internationale reputatie, en gedurende vier generaties speelde de familie een vooraanstaande rol in het politieke en economische leven van Marokko.

Hier stelt zich een onderscheid in dat de nauwkeurigheid verbiedt te verwarren. Er bestaan, in het geheugen van de familie, twee Abraham Benchimol die nooit verward mogen worden. De eerste is de parnas van Fès rond 1700, de stamvader volgens Encyclopaedia Judaica. De tweede is een Joodse koopman uit Tanger, dragoman — officiële tolk — van het Franse consulaat, sinds ongeveer 1820 in dienst van dit consulaat. Vijf generaties, zegt de traditie, scheiden hen van elkaar, en geen enkele primaire bron stelt tussen hen de exacte ketening van vaders en zonen vast: het is een voortzetting van huis, geen bewezen genealogie. Men zal dus zeggen « het huis Benchimol van Fès naar Tanger » daar waar men ten onrechte zou geneigd zijn te schrijven « de rechtstreekse nakomeling ».

Deze rol had een precieze naam: die van dragoman, de officiële tolk verbonden aan de Europese legaties en consulaten in Marokko. Verschillende familieleden dienden in deze hoedanigheid, een functie die alles te danken had aan hun taalbeheersing — het Judeo-Spaanse haketia, Spaans, Arabisch, Frans, Engels en Hebreeuws — en die deze Joodse families plaatste op het scharnierpunt tussen de makhzen en de Europese mogendheden in het voor-koloniale Marokko. De dragoman was geen gewone tolk: hij was de tussenpersoon zonder wie twee werelden niet konden spreken, de man wiens woord zowel de prins als de consul verbond. Het protocol van de makhzen eiste bovendien dat een Europeaan zich niet rechtstreeks tot de sultan addresseerde; daarom bekleedde een man als Abraham Benchimol, verbonden als tolk aan de missie van graaf Charles de Mornay bij sultan Moulay Abd al-Rahman in 1832, een positie zonder welke de diplomatie zelf stil zou zijn geweest.

In dit engagement schuilt een dubbele deugd. Enerzijds de economische actie — niet alleen voor de accumulatie, maar als dienst aan de gemeenschap en de staat, in een positie van trouwe tussenpersoon. Anderzijds de betrokkenheid bij het collectieve leven: de gemeenschap van Fès leiden, zoals Abraham Benchimol de parnas deed, betekende de verantwoordelijkheid op zich nemen van de gemeenschapsleidende die belast is met rechtvaardigheid, weldadigheid en vertegenwoordiging van de Joden tegenover de macht. De traditie van Israël eert deze verantwoordelijkheid als een vorm van burgerlijke heiligheid: het collectief dienen zonder jezelf te dienen. De Benchimol van Fès, Tanger en Tétouan lijken door verschillende generaties heen deze eis te hebben belichaamd, hoewel het archief ons daarvan eerder de contour dan het detail der consciënties levert.

In 1832 reisde de schilder Eugène Delacroix met de ambassade van graaf Charles de Mornay naar Marokko, een missie afgevaardigd door Frankrijk naar de sultan Moulay Abd al-Rahman. Van deze reis — de enige die hij buiten Europa maakte — bracht hij schetsboeken, kleurenaantekeningen en een reeks aquarellen mee die de Franse orientalistische schilderkunst zouden revolutioneren. Het was echter in een joods huis in Tanger dat de schilder een van zijn meest intieme motieven aantrof: dat van Abraham Benchimol, dragoman van het Franse consulaat, aangesteld als tolk bij de missie van Mornay.

Dit huis doorliep Delacroix niet zomaar: hij betrad het, hij keek rond, hij schilderde haar bewoners. Hij tekende en schilderde Saada, de vrouw van Abraham, en hun dochters Préciada en Rachel, evenals zijn nicht Létitia Azencot. De aquarel getiteld « Saada, femme d'Abraham Ben-Chimol, et Préciada, l'une de leurs filles », nu bewaard in het Metropolitan Museum of Art in New York, blijft een van de nauwkeurigste portretten die we hebben van een vrouw uit de joodse bourgeoisie van Tanger in het begin van de 19de eeuw. Meer nog: op 21 februari 1832 woonde Delacroix bij de Benchimol een joods huwelijk bij dat hij uitvoerig beschreef en dat hij vervolgens schilderde in zijn beroemde Noce juive dans le Maroc, nu in het Louvre. Het was door dit huis, door deze drempel die voor de vreemdeling openstond, dat het joodse interieur van Tanger de Europese schilderkunst binnendrong.

De aanwezigheid van Delacroix in het huis van de Benchimol was dus niet toevallig. Abraham Benchimol, sinds ongeveer 1820 in dienst bij het Franse consulaat, behoorde tot die familie van dragomans die als natuurlijke bemiddelaars dienden tussen Europese reizigers en de Marokkaanse samenleving; zijn status als joods notabel, zijn relaties met consulaten en buitenlandse handelaren, maakten hem tot een brug tussen beschavingen in de meest concrete zin van het woord. Dat Delacroix in zijn huis werd ontvangen tot het delen van een familiefeest zegt zowel iets over de openheid van dit huis als over het vertrouwen dat een dergelijke ontvangst vooronderstelde.

De aquarel zelf is sober: de lavering brengt de kleuren voorzichtig aan, de gezichten stellen zich onopgemaakt aan het oog bloot. Daarin waarneemt men een rustige waardigheid, die van vrouwen die hun plaats in een complexe wereld kennen en daaruit noch opschepperige trots noch onderdrukking putten. Voor de historicus heeft dit document een onvervangbare waarde: waar de registers slechts namen en cijfers geven, geeft de aquarel een gezicht, een houding, een ogenblik van werkelijk leven. Saada is niet langer een regel in een notariële akte: zij is een persoon die bestaan heeft, op een ochtend in 1832, in het licht van Tanger, en haar dochter Préciada met haar.

Dit artistieke getuigenis sluit zich aan, langs een onverwachte weg, bij de plicht van herinnering die de joodse traditie zakhor noemt. Eisenbeth redde de namen, Laredo de afstammingen, Toledano de gemeenschappen — en Delacroix, zonder het te weten, redde gezichten. Saada, Préciada, Rachel en Létitia zijn aldus in de kunstgeschiedenis en in die van hun volk binnengetreden door de genade van een vreemde penseel, wat ook iets zegt over de verhouding tot de vreemdeling die de familie cultiveerde: niet wantrouwen maar openheid, deze gastvrijheid — hakhnasat orhim — die een van de hoogste bijbelse deugden is. De schilder uit het buitenland ontvangen in het eigen huis, hem zelfs de tafel van een huwelijksfeest openstellen, was het praktiseren van de ontvangst van de vreemdeling die de Torah onophoudelijk gebiedt.

Tot slot zij opgemerkt dat het een moeder en dochter waren die Delacroix samen gekozen heeft af te beelden. In deze keuze condenseert zich, op misschien onbewuste wijze, iets essentiëels voor het begrijpen van de Benchimol: een geslacht dat zich ook door vrouwen voortplant, dat in de dochter de erfgenaam van de moeder herkent, en dat aan vrouwelijke figuren een zichtbaarheid verleende die andere milieus — ook joodse — hun ontzegden. Deze intuïtie uit 1832 zou haar vervulling vinden, enkele decennia later, in het handelen van de zusters Benchimol, die hun leven wijdden aan het onderwijs van meisjes.

Uit dit huis geschilderd door Delacroix verschijnt in de negentiende eeuw een figuur die het archief ons toestaat om te benoemen en gestalte te geven : Ḥayyim — Haïm — Benchimol. De genealogische bronnen die door de traditie zijn overgenomen maken hem tot de zoon van Abraham Benchimol de taalman en van Saada Sicsu — dat wil zeggen van het echtpaar dat Delacroix in 1832 schetste. Het kind dat opgroeide in dit huis dat voor de ambassade van Mornay openstond zou een van de meest invloedrijke mannen van het joodse Marokko van zijn tijd worden.

De data van zijn leven vereisen voorzichtigheid, en het boek moet de divergentie van de bronnen aangeven in plaats van zwijgend te kiezen. De Encyclopaedia Judaica stelt Ḥayyim Benchimol in 1834 geboren en in 1915 gestorven; andere bronnen, elders overgenomen, stellen dat hij in 1826 of 1834 werd geboren en op 18 augustus 1906 in Marseille stierf. De stichting van het ziekenhuis in 1904, wat hem in de geschiedenis inschrijft, is compatibel met beide chronologieën. Men zal daarom schrijven: Ḥayyim Benchimol (1834-1915 volgens de Encyclopaedia Judaica ; andere bronnen stellen dat hij op 18 augustus 1906 in Marseille stierf), zonder te pretendëren te kiezen waar het archief aarzelt.

In hem concentreert zich alles wat de familie geduldig gedurende anderhalf eeuw had opgebouwd: het kennisvande talen, het financiële krediet, de diplomatieke schakel, het gemeenschapsautoriteit. Vertaler en taalman van de Franse legatie zoals zijn vader, behaalde hij daarvan de status van beschermde en werd hij, volgens dezelfde traditie, de eerste genatualiseerde Marokkaan, voordat hij in 1884 het Legioen van Eer ontving. Hij huwde Donna Toledano in 1856. Vooraanstaand zakenman, leidde hij vanaf 1881 het kantoor in Tanger van de Transatlantische Bank, die hij in 1889 in een onafhankelijke bank transformeerde, en werd zo een van de grote financiers van de zeeëngte.

Zijn rijkdom en positie hielden hem niet af van de gemeenschap; zij bonden hem er juist sterker aan. Hij stichtte in 1867 de eerste vrijmetselarij van Marokko, L'Union 194, en kocht in 1888 de krant Le Réveil du Maroc terug, en maakte van de opkomende pers een instrument ter verdediging van de Joden en de mensenrechten. Voorzitter van het comité van de Universele Israëlitische Alliantie in Tanger, was hij in het noorden van Marokko de organisator en constante steun daarvan, en stelde zijn krediet ten dienste van de school en zijn geloofsgenoten; en in 1890 nam hij het voorzitterschap van de Junta over, het comité van de joodse gemeenschap van Tanger. Dit overwicht bracht met zich mee dat hij het doelwit werd van de antisemitische polemist Édouard Drumont — een teken dat zijn handelen diegenen stoorde die niet konden aanvaarden dat een Marokkaanse Jood zo'n plaats in de zaken van Frankrijk en Marokko innam.

Zijn leven condenseert derhalve verschillende deugden die de traditie zelden scheidt: economische actie in dienst van het collectief; betrokkenheid bij het gemeenschapsleven, tot het voorzitterschap van de Alliantie en het hoofd van de Junta; de verhouding tot het buitenland opgevat niet als wantrouwen maar als gastvrijheid; en het gebruik van het openbare woord — de loge, de krant — voor de bescherming van minderheden. Dat deze engagementen hem de toorn van een Drumont hebben opgeleverd vermindert hem niet: het herinnert ons eerder daran dat zijn gemeenschap in het openbaar dienen, in die tijd, een zekere moed vereiste.

Onder alle daden van Ḥayyim Benchimol is het die van 1904 die zijn naam in de hoogste deugd inschrijft. Dat jaar voorzag hij Tanger van een modern joods ziekenhuis, gefinancierd uit zijn persoonlijk vermogen. Dit geschenk was niet alleen een liefdadigheidswerk: het volgde kort na de dood van zijn echtgenote, Donna Toledano, die op 31 oktober 1903 was overleden, bijna een halve eeuw na hun huwelijk van 1856. De instelling was dus zowel een gedenkteken als een weldaad — het verdriet van een weduwnaar omgezet in een plaats waar ander leed zou worden verzacht.

Zijn eerste roeping was nauwkeurig: gratis zorg verlenen aan Joden van bescheiden welstand, aan hen die de betaalde geneeskunde van de internationale stad buiten sloot. Men kan de betekenis van zo'n keuze inschatten: in een kosmopolitisch Tanger waar zorg werd verkocht, een ziekenhuis gratis aanbieden aan de armsten der hunnen, was het vervullen van tsedaka in zijn meest exacte vorm — niet de aalmoes die vernedert, maar de gerechtigheid die de arme man in zijn waardigheid als schepsel herstelt.

Maar de instelling groeide snel uit dit eerste kader. Geworden tot een van de belangrijkste ziekenhuizen van Tanger, verpleegde het gedurende tientallen jaren de bevolking van de stad zonder onderscheid van religie of nationaliteit — Joden, moslims, christenen, Marokkaanse onderanen zowel als buitenlanders. Verschillende bronnen presenteren het zelfs als het oudste ziekenhuis van Marokko. Hier overschrijdt de weldadigheid het communautaire kader: een ziekenhuis voor de hunnen stichten behoorde al tot tsedaka; het openstellen voor de moslim zowel als de christen, voor de buitenlander zowel als de onderdaan van de sultan, is het zorgen voor de ander tot een waarde maken die geen grens van geloof meer kent. Daarin vervult Ḥayyim Benchimol letterlijk de leer dat de zieke moet worden bezocht en geholpen, wie hij ook is, en sluit hij aan bij de lange herinnering van een Israël dat, in zijn beste momenten, heeft begrepen dat de naaste niet alleen degene is die het altaar deelt, maar ieder mens die lijdt. De naam-gebed „zijn naam is God" vindt, binnen deze voor iedereen open muren, een exact sociale vertaling: in iedere zieke een schepsel erkennen dat door de Eeuwige wordt genoemd.

De nauwkeurigheid gebiedt echter dit verhaal met zijn onzekerheden in te kaderen. Indien het jaar 1904 van bron tot bron constant is, blijven de architectuur van het gebouw, het exacte bedrag van de dotatie en de wijze van beheer van de instelling — de precieze rol van het comité van de Alliance israélite universelle dat Ḥayyim leidde, en die van de Junta van de gemeenschap — slecht gedocumenteerd. Deze stiltes zullen niet door gissingen worden aangevuld: eerlijkheid gebiedt te zeggen dat men de daad en zijn roeping beter kent dan de details ervan.

De geschiedenis van dit huis kende, een eeuw later, een bitter einde. Deels tot rusthuis voor ouderen geworden, sloot de instelling definitief zijn deuren in 2002. Vervolgens, onder de druk van grondspeculatie en stedelijke uitbreiding in Tanger, werd het gebouw in de nacht van 2 tot 3 april 2010 door de gemeentelijke autoriteiten gesloopt — tijdens de sabbat, aan het begin van Pesach. De afbraak veroorzaakte veel controverse onder erfgoedbeschermer en in de herinnering van Marokko's Joden, voor wie het ziekenhuis een bron van trots bleef; het Diarna-project, gewijd aan het behoud van joodse plaatsen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika, documenteerde de site voordat deze verdween. Zo is de fysieke plaats uitgewist, maar de daad blijft bestaan: een huis open voor allen, gedenkteken van een beminde vrouw, wiens herinnering de muren heeft overleefd.

De Westelijke Middellandse Zee was voor de dragers van deze naam een ruimte van constante circulatie. De Benchimol behoren tot de emblematische families van Tétouan, deze stad in het noorden van Marokko gesticht door de ballingen uit Granada, wiens judeo-Spaanse cultuur uitstraalde over het hele zeeëngat. De kronieken van de joodse gemeenschap van Tétouan in de 19e eeuw noemen regelmatig de naam Benchimol onder de actoren van het gemeenschapsleven, aan de zijde van de Benoliel, Bentata, Benzaquen en Coriat.

De geschiedenis van Gibraltar is onlosmakelijk verbonden met deze beweging. De Rots werd na 1704 en het Verdrag van Utrecht van 1713 een toevluchtsoord voor de Joden uit de Maghreb. De Joden verkregen het recht van permanente vestiging in 1749, toen Isaac Nieto, eerste rabbijn van de nieuwe gemeenschap, uit Londen kwam en de congregatie Sha'ar HaShamayim, de oudste synagoge van Gibraltar, oprichtte. De families uit Tétouan en Tanger — waaronder de Benchimol — voeden deze ontstane gemeenschap, wevend een strakke netwerk tussen beide oevers.

Deze verschuiving naar Gibraltar en vervolgens, in de 19e eeuw, naar Oranais tekent een geografie van opname en toevlucht. Historici herinneren eraan dat anderen zich in de enclave Gibraltar vestigden, waar de immigratie van Joden uit Tétouan en Tanger even oud was als de Britse aanwezigheid op de Rots. In dit voortdurende heen-en-weer openbaart zich een deugd die de joodse traditie hoog in het vaandel draagt: de verhouding tot de vreemdeling en tot ballingschap niet als ondergane noodlot, maar als gelegenheid om elders een volledig gemeenschapsleven op te bouwen — synagoge, school, rabbijnse rechtbank, liefdadigheidsinstellingen. De migrerende Benchemol droeg, door zijn naamgebed met zich mee te dragen, ook de instelling: overal waar hij zich vestigde, kon een gemeenschap herboren worden. Dezelfde taalkundige kennis die de tolken van Tanger maakte, maakte ook de brengmannen van de ene oever naar de andere van het zeeëngat.

Onder de gedocumenteerde figuren van de lignée onderscheidt zich een broeder- en zusterpaar door een engagement dat raakt aan de kern van een kardinale deugd: de doorgave van kennis, en in het bijzonder het onderwijs aan meisjes. Aan de wending van de 19de naar de 20ste eeuw stelden de zussen Benchimol van de familie uit Tanger en Tétouan hun leven in dienst van de Alliance israélite universelle, die grote beweging die zich ten doel stelde de joodse jeugd van de mediterrane wereld te schoolsen — diezelfde beweging waarvan Ḥayyim Benchimol voorzitter was voor Noord-Marokko, in regionale hoedanigheid. Het engagement van de vrouwen verlengde aldus, in de klaslokalen, hetgeen de zakenman ondersteunde via het comité en het krediet.

De biografische archieven stellen de loopbaan van de jongste vast. Geboren in 1885, Alégrina Benchimol behoorde tot de familie Benchimol van Tanger en Tétouan; zij was directrice van scholen van de Alliance israélite universelle en onderwees en leidde, naast haar zussen, instellingen van de Alliance in Noord-Afrika en het Osmaanse Rijk. De zussen Benchimol behoren tot deze onderwijzeressen opgeleid door de Alliance die over de hele Middellandse Zee onderwijs aan joodse meisjes brachten, in gemeenschappen waar dit vanzelfsprekend niet was. De nauwkeurigheid gebiedt het te zeggen: de datum van haar overlijden blijft onbekend, en de precieze functies van haar loopbaan blijven onvolledig gedocumenteerd. Men zal deze leemten niet aanvullen met vermoedens; zij maken deel uit van de eerlijkheid van het verhaal, en herinneren ons eraan hoe vaak het leven van vrouwen, zelfs opmerkelijk, in de schaduw van de archieven is gelaten.

Haar oudere zus, Claire Benchimol, gehuwd met Lévy, verschijnt in de correspondentie van de Alliance als een voornaam actrice van het gemeenschapsleven in Tétouan. Een bron beschrijft haar niet alleen als een vrome joodse vrouw die in Noord-Afrika leefde, maar ook als een politiek bewust en invloedrijk lid van de joodse gemeenschap van Tétouan, vastbesloten de onderwijsmissie van de Alliance na te streven. Haar correspondentie, met name over de gebeurtenissen in Melilla in 1893, getuigt van haar waakzaamheid jegens het lot van haar geloofsgenoten.

Het is niet onverschillig dat deze pedagogische roeping zich juist in Tétouan en Tanger ontwikkelde, in deze steden waar Delacroix enkele decennia eerder Saada en haar dochter Préciada, van dezelfde familie, had vereeuwigd, en waar Ḥayyim Benchimol zijn ziekenhuis voor iedereen had geopend. Alsof het portret van 1832 discreet aankondigde wat de volgende generatie zou volbrengen: zichtbare, betrokken vrouwen Benchimol, dragers van een missie die het gezin oversteeg. Tussen de aquarel van de schilder en de klaslokalen van de zussen bestaat een continuïteit: de erkenning dat de vrouwen van deze lignée iets te geven hadden, en dat deze doorgave waardig was om gezien te worden.

Het handelen van deze vrouwen raakt aan hetgeen het jodendom aan de top van zijn waarden plaatst: de talmud torah, de studie en haar overdracht. Dat zij deze deugd wijdden aan het onderwijs van meisjes — lange tijd verwaarloosd — geeft hun een bijzondere draagwijdte. Door scholen van de Alliance van Noord-Afrika tot het Osmaanse Rijk te leiden, deden de zussen Benchimol niet alleen pedagogisch werk: zij verbreidde de kring van hen aan wie het licht van de kennis werd gegund. In deze zin vindt hun naam — « zijn naam is God » — zijn meest passende vervulling, want de traditie leert dat hij die het kind van een ander onderricht deelneemt aan het scheppingswerk zelf.

De geschiedenis van de lignage, zoals die van heel het Algerijnse jodendom, kan haar beproevingen niet verzwijgen. Het Crémieux-decreet van 1870, dat de Franse burgerschap aan inheemse Joden in Algerije toekennen, was tegelijk een emancipatie en de ontketening van gewelddadige reacties. De dragers van de naam Benchemol uit Constantijn en Oran werden, als hun geloofsgenoten, opgesloten in deze spanning tussen integratie en afwijzing.

Het antisemitisme vond in Algerije een bijzonder virulent terrein. Historici herinneren eraan dat in Oran, aan het einde van de 19de eeuw, een antisemitische campagne een jodenfeindelijke partij bijna een decennium aan de macht bracht — een episode dat studies over de « Oraanse anti-joodse crisis » hebben gedocumenteerd. Constantine was ondertussen het grote demografische centrum van het Algerijnse jodendom : na de Eerste Wereldoorlog verleten de meeste Joden van Constantine, die de belangrijkste joodse gemeenschap van Algerije vormden met meer dan 20.000 leden, het traditionele kostuum, teken van een gedwongen culturele assimilatie. Dit zelfde haat hield, zoals gezien, niet op bij de grenzen van Algerije : aan de andere kant van de Straat ondervond een Ḥayyim Benchimol, bankier en notabel van Tanger, persoonlijk aanvallen van een Édouard Drumont — bewijs dat de schitterende dienst aan de gemeenschap en aan Frankrijk, in de ogen van antisemieten, een beschuldiging kon worden.

Het is precies in deze context van assimilatiedwang dat het werk van Eisenbeth al zijn betekenis krijgt. In 1936 verschijnen met een werk waarvan het openlijke doel was de herinnering van een groep voor vergetelheid te behouden, groep die de officiële volkstellingen wilde laten verdwijnen, was het innemen van een delicate maar dappere positie : het bestaan van een afzonderlijke gemeenschap bevestigen op het moment dat de Franse administratie geneigd was haar te negeren, en waar vele Joden zelf onzichtbaarheid boven discriminatie prefereerden. In die zin oefende de Grootopper van Algiers een vorm van gedachtenisgerechtigheid uit, weigerde toe te staan dat zou vervagen wat anderen met administratief goed geweten uitwischten.

De zwarte jaren van de Bezetting en het Vichy-regime troffen Constantijn hard. Historisch onderzoek naar de deportaties herinnert eraan dat de lijsten van Joden in de archieven pijnlijker sporen dragen van individuele lotgevallen en stille weerstanden. Tegenover dit tegenspoed was de deugd die de lignage kon uitdrukken die van trouw — aan de naam, aan de Wet, aan de gemeenschap — onder omstandigheden waarin loochening gemakkelijker zou zijn geweest dan volharden. Deze uithoudingsvermogen in beproeving verbindt het lot van de Benchemol met de lange herinnering van Israël, volk dat van de overlering zelf een vorm van getuigenis heeft gemaakt. En toen in 2010 de muren van het ziekenhuis van Tanger op hun beurt onder de schoppen vielen, was het als een laatste episode van deze lange geschiedenis van vernietigingen en geredde herinneringen : de plaats ging te gronde, maar het verhaal blijft, en het is het verhaal dat dit boek zich voorneemt door te geven.

Abraham Benchimol (data's onbekend ; actief rond 1700, Fès) — Marokkaanse wortels van de geslachtstak zoals vastgesteld in de Encyclopaedia Judaica, Abraham Benchimol was een van de leiders — één van de parnassim — van de Joodse gemeenschap in Fès rond 1700, en wordt gepresenteerd als haar stamvader. In deze functie verzorgde hij de vertegenwoordiging van Joden tegenover de autoriteiten, interne rechtspraak en de organisatie van liefdadigheid. Zijn afstammelingen vestigden zich aan het einde van de 18de eeuw in Tanger en bouwden daar een handelshuis van internationaal aanzien. Gedurende vier generaties speelde de familie een vooraanstaande rol in het politieke en economische leven van Marokko. Hij belichaamt de gemeenschapsverantwoordelijke die autoriteit in dienst stelt van het collectief.

Abraham Benchimol (data's onbekend ; dragoman van het Franse consulaat in Tanger, in dienst vanaf circa 1820) — Naamgenoot van de Fès-tak, gescheiden door vijf generaties zonder dat een directe afstamming vaststaat, was deze Abraham Benchimol een Joodse koopman in Tanger en officieel tolk van het Franse consulaat. Als tolk verbonden aan de missie van graaf Charles de Mornay bij sultaan Moulay Abd al-Rahman in 1832, opende hij zijn huis voor Eugène Delacroix, die daar zijn echtgenote Saada schilderde, zijn dochters Préciada en Rachel en zijn nicht Létitia Azencot, en waar hij op 21 februari 1832 een Joodse bruiloft bijwoonde. Door hem drong het Joodse interieur van Tanger de Europese schilderkunst binnen; hij geeft aan de geslachtstak enkele van haar zeldzame geattesteerde gezichten.

Saada Benchimol, geboren Sicsu (data's onbekend ; levend te Tanger in 1832) — Echtgenote van Abraham Benchimol de dragoman en moeder van Ḥayyim, is zij het onderwerp van Delacroix' beroemde waterverf « Saada, femme d'Abraham Ben-Chimol, et Préciada, l'une de leurs filles », bewaard in het Metropolitan Museum of Art. Als vrouw van de Joodse bourgeoisie in Tanger blijft zij door dit document een van de meest tastbare vrouwelijke figuren van de geslachtstak: een gezicht gered uit de vergetelheid, de moeder van een man die Marokko zou markeren in zijn eeuw. Haar aanwezigheid herinnert ons eraan dat deze geslachtstak zich ook door vrouwen voortplant.

Ḥayyim Benchimol (1834–1915 volgens de Encyclopaedia Judaica ; andere bronnen stellen zijn dood op 18 augustus 1906 te Marseille ; hebr. חיים בן שמול) — Zoon van Abraham Benchimol de dragoman en van Saada Sicsu, huwde hij in 1856 Donna Toledano. Als tolk en dragoman van de Franse legatie, beschermeling van, en volgens de traditie, eerste gekleurde Marokkaan met Franse naturalisatie, ontving hij in 1884 het Legioen van Eer. Vanaf 1881 leidde hij het kantoor van Tanger van de Banque transatlantique, dat hij in 1889 onafhankelijk maakte, richtte in 1867 de eerste vrijmetselarij van Marokko op, kocht in 1888 Le Réveil du Maroc terug, was voorzitter van de Alliance israélite in Tanger en nam in 1890 de leiding van de Junta op zich. In 1904 richtte hij het Benchimol-ziekenhuis op, gedenkmonument voor zijn overleden echtgenote, opengesteld voor iedereen zonder onderscheid van religie of nationaliteit.

Donna Benchimol, geboren Toledano (data's onbekend — overleden 31 oktober 1903) — Echtgenote van Ḥayyim Benchimol, met wie zij in 1856 huwde, neemt zij een discrete maar doorslaggevende plaats in in de herinnering van de geslachtstak: haar dood op 31 oktober 1903 ging vooraf aan de stichting van het Benchimol-ziekenhuis in 1904, door haar weduwnaar zowel als gedenkmonument als als liefdadigheidswerk bedoeld. Door haar draagt de meest universele instelling van de familie — een ziekenhuis opengesteld voor alle zieken van Tanger — ook het spoor van een rouw en een huwelijksliefde.

Alégrina Benchimol (geboren in 1885 — sterfdatum onbekend) — Van de Benchimol-familie uit Tanger en Tétouan, was zij directrice van scholen van de Alliance israélite universelle. Aan de zijde van haar zusters onderwees en leidde zij instellingen van de Alliance in Noord-Afrika en het Ottomaanse Rijk, dragende de scholing van Joodse meisjes van het ene einde van de Middellandse Zee naar het andere, in gemeenschappen waar dit niet vanzelfsprekend was. De precieze posities in haar loopbaan blijven onvolledig gedocumenteerd, en de datum van haar dood blijft onbekend; deze leemtes doen geen afbreuk aan het belang van een leven gewijd aan de overdracht van kennis.

Claire Benchimol, echtgenote Lévy (data's onbekend ; werkzaam te Tétouan aan het einde van de 19de eeuw) — Oudere zuster van Alégrina, verschijnt zij in de correspondentie van de Alliance israélite universelle als een voornaam acteur in het gemeenschapsleven van Tétouan. Een bron beschrijft haar als een vrome vrouw, maar ook als een politiek bewuste en invloedrijke lid van de Joodse gemeenschap van Tétouan, gehecht aan de onderwijsmissie van de Alliance. Haar correspondentie over de gebeurtenissen in Melilla in 1893 getuigt van haar waakzaamheid jegens het lot van haar geloofsgenoten. Zij belichaamt het vrouwelijke engagement in de verdediging en scholing van de gemeenschap.

Maurice Eisenbeth (1886–1957) — Oppelabdijn van Algiers, hij behoort niet tot de geslachtstak, maar geen boek over de Benchemol kan hem negeren: het is hij die in Les Juifs de l'Afrique du Nord — Démographie & Onomastique (Algiers, 1936) de varianten van de familienaam in de drie Algerijnse departementen telde en in kaart bracht. Door de namenlijsten van alle gemeenten uit de volkstelling van 1931 door te worstelen redde hij het demografische geheugen van een groep die de officiële statistieken de neiging hadden uit het zicht te verwijderen. Zijn werk blijft de hoeksteen van al het onderzoek naar Joodse namen in Noord-Afrika.

Van Constantine tot Fès, van Tanger en Tétouan tot Gibraltar en de Oranais, zal de lignée Benchemol de Sefardische en Maghrebijnse ruimte hebben doorlopen, stellende, in de talloze metamorfosen van haar spelling, een intacte kern: de bewering dat de Naam aan God toebehoort. Deze trouw aan de Naam, in een wereld waarin ballingschap families verspreide en spelllingen verwarrde, vormt de eerste draad van haar geschiedenis.

Dit Grote Boek zal bronnen van zeer verschillende aard hebben gekruist: de nauwgezette inventarisatie van een Opperrabbijn die zijn onzichtbare kudde in gemeentelijke lijsten optelde, het gebaar van een romantische schilder die tot een bruiloft in het huis van een tolk in Tanger in 1832 werd ontvangen, het traject van een bankier die een ziekenhuis stichtte dat voor iedereen openstond ter herinnering aan zijn echtgenote, en de correspondentie van activistische onderwijzeressen die scholen in Noord-Afrika en het Ottomaanse Rijk leidden. Deze perspectieven — die van de geleerde, de kunstenaar, de weldoener, de onderwijzeres — convergeren naar dezelfde waarheid: de lignée Benchemol is een familie die zich zichtbaar heeft gemaakt, die ervoor heeft gekozen zich in de ogen van de wereld openbaar te maken zonder af te zien van wat zij was. Het boek heeft zich ook bezorgd gemaakt om zijn onzekerheden onder woorden te brengen: de verwantschap tussen de twee Abraham's, de tegenstrijdige data van Ḥayyim, de wijze van beheer van het ziekenhuis — want onzekerheid onder woorden brengen is nog steeds een manier om de waarheid te respecteren.

Maar van alle deugden die de gedocumenteerde feiten laten doorschemeren, zijn het de dienst aan de gemeenschap, de zorg voor de ander en de overdracht van kennis die deze lignée het best lijkt te hebben uitgedrukt — drie facetten van dezelfde liefderijkheid. Het belichaamt zich in de parnas Abraham Benchimol die de gemeenschap van Fès leidde; het krijgt een gezicht in het portret dat Delacroix van Saada en haar dochter Préciada naliet; het bereikt zijn hoogtepunt in twee gebaren die het archief onweerlegbaar maakt. Het eerste is dat van Ḥayyim Benchimol, bankier en tolk van de Franse legatie, voorzitter van de Alliantie en hoofd van de Junta, die in 1904 in Tanger een ziekenhuis stichtte dat aanvankelijk voor arme Joden bestemd was, maar vervolgens ook voor moslims en christenen openstond zonder onderscheid naar nationaliteit — stellende de zorg voor de vreemdeling als een duurbare instelling, en de herinnering aan zijn echtgenote als een zegen voor iedereen. Het tweede is dat van Alégrina Benchimol en haar zusters, die scholen van de Alliance israélite universelle in Noord-Afrika en het Ottomaanse Rijk leidden, onderwijs — en in het bijzonder dat van meisjes — brengende waar het ontbrak. Daarin deelt de lignée in een van de hoogste roepingen van Israël: studie tot cultus maken, zorg tot een grensloze plicht, en onderwijs tot een daad van liefderijkheid.

Dat deze naam-gebed, « zijn naam is God », zich zo in dienst heeft gesteld van het licht van de wetenschap en de hulp aan zieken is wellicht geen toeval, maar de vervulling van een belofte die al van oorsprong in een lettergreep is ingeschreven. De muren van het ziekenhuis in Tanger stortten in in de nacht van 2 op 3 april 2010, maar wat die muren herbergden — de erkenning in iedere zieke van een schepsel genoemd door de Eeuwige — behoort nu toe aan de onverjaarbare herinnering van Israël. Het Grote Boek van de lignée Benchemol sluit hier af, niet op een voltooide genealogische zekerheid, maar op de overgedragen overtuiging dat deze familie, evenals de profeet naar wie zij genoemd is, zal hebben geweten te onderscheiden en te dienen wat de mens overstijgt.

Pièces, témoignages et documents déposés par la communauté et versés à ce Grand Livre.