Familie Benblila

Voor de Benblila begint alles met de naam, want deze is bijna het enige archief waarover we beschikken. De onomastici van het Noord-Afrikaans judaïsme hebben een typologie van familienamen opgesteld: bijbelse namen, beroepenamen, geografische namen, en deze singuliere categorie van bijnamen die een fysieke of morele eigenschap beschrijven. Benblila behoort tot deze laatste familie. Toledano classificeert het expliciet onder de namen « indicatief voor een karaktertrek », aanwijzend de man bezwaard door een manie [Toledano, Une histoire de familles, 1999].

Wat moet onder dit « gebrek » verstaan worden? Niets schandelijks. In de sociabiliteit van de Marokkaanse mellahs ontstonden deze bijnamen uit dagelijks observatie, genegenheid of spot: de koppige, de dromer, de man met onveranderlijke gewoonten, degene die steeds hetzelfde gebaar of hetzelfde gebed herhaalde. De Noord-Afrikaans-joodse traditie, waar men mensen gaarne bij hun eigenaardigheid noemde, transformeerde deze epitheta in huisnamen. Laredo toont aan dat de Arabische basis van de Marokkaanse joodse familienamen aanzienlijk is, een teken dat deze families volledig leefden in de volkstaal van hun land, het dialectaal Arabisch en soms het Berbers [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978].

Hier komt een eerste waarde naar voren, discreet maar werkelijk: de bescheidenheid. Een naam dragen die een gebreck aanwijst, hem van generatie op generatie aanvaarden zonder hem te vermomd in een eretitel, is accepteren jezelf op je juiste plaats te stellen. De joodse traditie maakt van anava, bescheidenheid, de deugd van Mozes zelf, « de meest bescheiden van alle mensen ». Dat de Benblila een familienaam, ontstaan uit een straatspot, zonder deze te verloochenen hebben behouden, zegt iets van deze trouw aan zichzelf die het Marokkaans judaïsme in de waardige armoede van de mellahs heeft gekweekt [Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord, 1985].

Indien de naam Benblila alleen in Marokko werd gedragen, dan versmelt het lot van deze lignée met dat van het oudste jodendom van het Middellandse-Zeegebied en het Westen van de islamitische wereld. De joodse aanwezigheid in Marokko is veel ouder dan de islam; zij gaat, volgens historici, terug tot de Oudheid, versterkt door opeenvolgende golven — Joden uit de Romeinse ballingschap, autochtone gemeenschappen die soms tot het jodendom bekeerd waren, en vervolgens de megorashim, de verbannen uit Spanje en Portugal die na 1492 aankwamen [Hirschberg, A History of the Jews in North Africa, 1981]. Chouraqui benadrukt dat dit jodendom een van de oudste en meest gewortelde was van de hele diaspora, aanwezig in Marokko lang voor de Arabische verovering [Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord, 1985].

Het Arabische karakter van de naam Benblila, zonder waarneembare Hispanische laag, wijst in de richting van de hypothese van een familie toshavim — dat wil zeggen afkomstig uit de oude autochtone, Arabischsprekende kern, eerder dan uit de Iberische ballingen, Judeo-Spaanse uitgewekenen. Dit onderscheid structureerde lange tijd de Marokkaanse gemeenschappen: de megorashim brachten hun gewoonten, hun takkanot (ordenantie) en hun prestige mee, terwijl de toshavim een oud ritueel en een seculaire intimiteit met de taal en het land van het land voortzetten [Barnavi (dir.), Histoire universelle des Juifs, 1992].

Verspreid over de grote keizerlijke steden — Fès, Meknès, Marrakech — en de dorpen van het Zuiden en de Atlas leefden Marokkaanse Joden onder de status van dhimmi: beschermd en ondergeschikt, onderworpen aan de belasting van de jizya, maar met echte gemeenschappelijke autonomie onder het gezag van hun rabbijnse rechtbanken. Het was in dit kader — precair maar gestructureerd — dat een familie met een zo bescheiden naam als Benblila zich van vader op zoon door de eeuwen heen kon voortplanten [Hirschberg, A History of the Jews in North Africa, 1981].

Gezien het ontbreken van naamgevende akten voor de Benblila benaderen we hun dagelijks leven via het collectieve leven van hun gemeenschap. De mellah — die Joodse wijk waarvan de eerste, in Fès, in de vijftiende eeuw werd gesticht — was tegelijk toevluchtsoord en afgesloten gebied: plaats van bescherming tegen geweld, maar ook van vervaging en beperkte ruimte [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005]. Daar leefde men een bestaan dat werd bepaald door de synagoge, studie, ambachtslieden en kleinhandel.

In dit universum was de halakha — de Joodse Wet — geen abstractie maar het skelet van elke dag. Het Marokkaanse judaïsme bracht een opmerkelijke juridische en liturgische traditie voort, geïllustreerd door meesters wier rabbijnse besluiten (responsa) het leven van families regelden. De grote takkanot van de verdrevelingen uit Castilië, sinds de zestiende eeuw in Fès aangenomen, bepaalden erfenissen, huwelijken, bruidsschatten — en beschermden vooral weduwen en wezen [Hirschberg, A History of the Jews in North Africa, 1981]. Een familie als de Benblila leefde onder deze horizon van geregelde rechtvaardigheid, waar zorg voor de zwaksten niet facultatieve liefdadigheid was maar een rechtsverplichting.

Hier ontstaat een tweede deugd, die van de tsedaka — een woord dat in het Hebreeuws zowel gerechtigheid als liefdadigheid betekent. In de Marokkaanse gemeenschappen was wederzijdse hulp institutioneel: weldadigheidsbonden (hevrot), begiftiging van arme meisjes, zorg voor zieken, begraving van behoeftige doden. Geen enkele bron stelt ons in staat een bepaalde Benblila-weldoener te noemen; maar het behoren tot dit gemeenschappelijk weefsel veronderstelt deelneming aan deze gedeelde plichten, waarbij elk huishouden, hoe bescheiden ook, naar vermogen bijdroeg [Goldenberg, La Saga des Juifs d'Afrique du Nord, 2014]. De lignée neemt dus, anoniem, deel aan het collectieve geheugen van een volk dat van solidariteit een wet heeft gemaakt.

De negentiende eeuw eindigend en de twintigste eeuw brachten dit wereldje in grote onrust. De vestiging van de Alliance israélite universelle, die vanaf 1862 haar eerste scholen in Marokko opende en zich vervolgens sterk uitbreidde, bood duizenden Joodse kinderen — en aan obscure families als de Benblila zouden kunnen zijn — toegang tot het Frans, tot moderne kennis, tot een ongekende intellectuele emancipatie [Laskier, North African Jewry in the Twentieth Century, 1994]. Laskier toont aan hoe de Alliance de Joods-Noord-Afrikaanse samenleving diepgaand transformeerde, haar inleidde tot moderniteit terwijl zij spanningen met de traditionele cultuur opwekte [Laskier, North African Jewry in the Twentieth Century, 1994].

Het Franse protectoraat, ingesteld in 1912, herverdeelde de kaarten. De Marokkaanse Joden bleven, in tegenstelling tot de Joden van Algerije die door het decreet-Crémieux van 1870 Fransen waren geworden, in meerderheid onderdanen van de sultan [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005]. Deze middenpositie — tussen traditie en moderniteit, tussen inheemse status en aspiratie naar emancipatie — was die van een heel volk, en dus, naar maat, ook die van de Benblila.

Toen kwam de Tweede Wereldoorlog en de schaduw van Vichy. Het regime legde Marokko antisemitische wetten op; maar het collectieve geheugen heeft de houding van sultan Mohammed V vastgehouden, wiens symbolische verzet tegen de toepassing van uitsluitingsmaatregelen een gedeeld stokpaardje is gebleven [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005]. Hier leest men een waarde die het jodendom op de eerste plaats stelt: de verhouding tot de vreemde en degene die je ontvangt. De lange Joods-Moslimse Marokkaanse samenleven, gemaakt van ongelijkheden maar ook van trouwen, illustreert dit vermogen van het Joodse volk om als loyale gast op een land te leven dat niet zijn soevereiniteit was, zonder ooit zijn Wet op te geven [Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord, 1985].

Het midden van de twintigste eeuw was voor het Marokkaans jodendom de tijd van de uittocht. De oprichting van de Staat Israël in 1948, de onafhankelijkheid van Marokko in 1956, de onzekerheid over de toekomst en de roep van het ancestrale land veroorzaakten het vertrek van nagenoeg de gehele gemeenschap die op haar hoogtepunt enkele honderdduizenden zielen telde [Laskier, North African Jewry in the Twentieth Century, 1994]. In enkele decennia werd dit duizendjarige jodendom bijna volledig leeggelopen, met gelovigen die naar Israël, Frankrijk en Canada gingen.

Het is zeer waarschijnlijk dat de Benblila in deze grote beweging, zoals zovele Marokkaanse families, hun land verlieten. Een naam zo zeldzaam — volgens Toledano « uitsluitend in Marokko » gedragen [Toledano, Une histoire de familles, 1999] — werd aldus op alle vijf continenten uitgespreid, opgegaan in de nieuwe Sefardische diaspora's van Jeruzalem, Marseille, Parijs en Montreal. De zeldzaamheid van de achternaam, gisteren teken van een bescheiden plaatselijke vestiging, werd het kenmerk van een precieze en geliefde oorsprong: « Benblila » zeggen betekent nu « Marokko » zeggen.

In deze ontruking uit zich een deugd die de joodse traditie trouw aan het geheugen noemt — zakhor, « gedenk ». De Sefardische families voerden in ballingschap hun melodieën, hun recepten, hun namen van lokale heiligen, hun pelgrimages (hiloulot) mee [Goldberg, Penser l'histoire juive, 2000]. De overdracht van een naam zo onwaarschijnlijk als Benblila, die niets verplichte tot bewaring, getuigt van deze hardnekkige gehechtheid aan continuïteit, deze weigering van vergetelheid die misschien het hart zelf van de joodse identiteit is.

De eerlijkheid van dit boek gebiedt om zijn stiltes te benoemen. De Benblila hebben, voor zover we weten, geen grootrabbi voortgebracht die in verzamelingen van responsa wordt aangehaald, noch een koopman wiens huis in consulaire correspondentie voorkomt, noch een auteur die in manuscriptcatalogi is opgenomen. Onomastische repertoria vermelden hen slechts kort ; de grote geschiedenissen van het Jodendom in Marokko noemen hen niet individueel [Toledano, Une histoire de familles, 1999] [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978].

Deze stilte is geen leegte : het is de toestand van de immense meerderheid van Joodse families, wier geschiedenis zich alleen in filigrain van de collectieve geschiedenis schrijft. Het zou oneerlijk zijn deze witte vlek met verzonnen figuren op te vullen. Het is meer rechtvaardig — en meer trouw aan de historische waarheid — om te erkennen dat de Benblila behoren tot dat volk van demutigen dat de Wet heeft gedragen, de synagogen heeft bevolkt, de belasting heeft betaald, haar kinderen volgens de halakha heeft uitgehuwelijkt en haar doden met waardigheid heeft begraven, zonder ooit in de annalen in te gaan.

Het hedendaagse Sefardische genealogische onderzoek, gedragen door instellingen en enthousiastelingen, stelt zich ten doel juist deze uitgewiste lignees zichtbaar te maken, uitgaande van de burgerlijke registers van het protectoraat, de rabijnse archieven en de gemeenschappelijke lijsten [Goldenberg, La Saga des Juifs d'Afrique du Nord, 2014]. Dit is werk in uitvoering, en dit hoofdstuk is ook een uitnodiging : laat de afstammelingen van de Benblila hun herinneringen, hun trouwakten, hun foto's aan het dossier toevoegen. Want in het judaïsme is elke naam die aan de vergetelheid wordt ontrekt een deel van de wereld dat is hersteld.

Na afloop van dit onderzoek blijft de lignée Benblila wat zij in het eerste hoofdstuk was: een zeldzame naam, van Arabische oorsprong, ontstaan uit een bijnaam, gedragen alleen in Marokko, en verspreid door de grote winden van de twintigste eeuw. Wij konden haar geen bijzondere roem noch schande toekennen; wij hebben de uitvinding geweigerd. Deze weigering is op zich een eerbetoon.

Want van alle waarden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het die deze lignée het best heeft uitgedrukt zonder twijfel de trouwe bescheidenheid — die anava die een bescheiden, bijna bespottelijke naam aanvaardt en die onveranderd doorgeeft; die duistere trouw aan de Wet, aan de gemeenschap, aan het Marokkaanse land en vervolgens aan de herinnering aan dat land. De Benblila belichamen het volk van de naamlozen uit de geschiedenis, diegenen die geen verhandeling noch fortuin hebben nagelaten, maar die het jodendom in het dagelijks leven hebben laten voortleven, in gedeelde tsedaka, de onderlinge hulp van de mellah en de herinnering meegenomen in ballingschap. Daarin sluit hun bijzondere geschiedenis aan bij de collectieve herinnering van Israël: die van een volk dat minder door zijn vorsten dan door zijn bescheidenen heeft overleefd, minder door zijn paleizen dan door de volharding van obscure families trouw aan hun naam en hun God. Moge dit Grote Boek voor hen de erkenning zijn die hun door de annalen werd ontzegd.