Sienne

De joodse aanwezigheid in Siena gaat met enkele eeuwen vooraf aan de opsluiting in het getto. Groothertogin Cosimo I de' Medici breidde in 1571 de restrictieven maatregelen die al in Florence van kracht waren, uit naar de Staat van Siena, hoewel Joden daar sinds de 12de eeuw aanwezig waren. De vermelding van een universitas iudaeorum — een georganiseerde en erkende gemeenschap — reeds in het begin van de 13de eeuw wijst op een gestructureerde vestiging en niet slechts op doorgang van geïsoleerde handelaren.

De economische activiteit van Sienese Joden wortelt in geldverstrekking en bankwezen, in een stad die zelf een van de grote financiële centra van middeleeuws Europa was. Het intellectuele leven stond niet achter: een yeshiva werd in Siena gesticht, waardoor de stad het centrum van joodse religieuze studies voor centraal-Italië werd. Deze studieuze roeping duurde lang voort nadat het getto was ingesteld.

Het jaar 1348 markeert een tragische breuk die heel Europa gemeen had. In 1348 werd de bloeiende handelsstad getroffen door de Zwarte Dood, die ongeveer 80% van de bevolking wegnam; de leugen dat Joden de oorzaak ervan waren, verspreidde zich als de pest zelf, en zij werden dientengevolge verbannen om buiten het stadcentrum te leven. Zo werd een logica van ruimtelijke uitsluiting in gang gezet, twee eeuwen voordat het getto formeel werd gesloten.

Het jaar 1571 vormt het draaipunt van de Joodse geschiedenis van Siena. Het getto van Siena werd tegelijkertijd met dat van Florence opgericht, in 1571. Dit besluit is geen lokale gril maar een berekende politieke daad: in 1571 wilde hertog Cosme van de familie Medici de titel van Groothertog ontvangen; hij gehoorzaamde dus aan de wensen van de Kerk en richtte een Sienees getto op waar alle Joden van de stad moesten wonen, ongeacht hun inkomen of status.

Bij de ruimtelijke beperkingen kwamen onderscheidende tekenen en uitzonderlijke belastingen. Zij moesten onderscheidende kleding dragen — een gele muts voor mannen en een sjaal voor vrouwen — en waren verplicht een speciale belasting te betalen. De locatie van deze afgesloten wijk bleef leesbaar in de stedelijke topografie: de Joodse wijk bevindt zich in het hart van de stad, dicht bij de Piazza del Campo, tussen de huidige Via San Martino en de Via di Salicotto.

Ondanks de opsluiting ging de gemeenschap niet achteruit. In 1571 stelde Cosme I de Medici het getto in, dat tot 1859 in gebruik bleef en een stad in de stad vormde waar het dagelijks Joodse leven honderden jaren lang plaatsvond.

Het getto was een plaats van dwang, maar ook een ruimte van dicht leven waar een ingetogen cultuur werd uitgevonden. Ondanks de beperkingen en de zware restricties die werden opgelegd, groeide de joodse gemeenschap van Siena, met meer dan 400 leden, en droegen haar activiteiten op significante wijze bij aan de economische en culturele groei van de stad.

De vitaliteit werd vooral opvallend op het gebied van religie en liefdadigheid. De aanwezigheid van oude liefdadige broederschappen en rabbijnse scholen, die actief waren tot de negentiende eeuw, zorgde ervoor dat de joodse gemeenschap van Siena bijzonder levendig was op cultureel vlak en een significante bijdrage kon leveren aan de economische en culturele groei van de stad. Men ziet hier de paradox van het getto: de fysieke vernauwing voedde een concentratie van gemeenschappelijke instellingen.

De juridische schroef draaide geleidelijk los. Aanvullende antijoodse wetgeving werd aangenomen, die joden uiteindelijk verbood bankieren uit te oefenen, christelijke arbeiders in dienst te nemen, en handelaren alleen toestond tweedehands goederen te verkopen; in de achttiende eeuw waren deze restricties verzwakt. De "waarschijnlijke" status van dit hoofdstuk komt voort uit het feit dat het detail van het dagelijks leven — buurtrelaties, socialiteit, huishoudeconomie — even veel berust op afleiding uit aanwijzingen als op directe documentatie.

Het gebouw dat vandaag de dag overblijft, is de architecturale uitdrukking van deze beperkte maar welvarende gemeenschap. De synagoge van Siena, gelegen op slechts enkele stappen van de Piazza del Campo, verheft zich in het hart van het voormalige Joodse getto, waar de Joden van Siena tot 1859 opgesloten bleven. Deze werd opgericht op een oudere plaats van aanbidding: de huidige synagoge werd in 1786 gebouwd op de plaats van de oude synagoge.

Het uiterlijk volgt een logica van externe uitwissing die typerend is voor die tijd. De relatief eenvoudige buitengevel en, in contrast daarmee, het elegante en rijk versierde interieur zijn karakteristiek voor synagogen die zijn gebouwd in het tijdperk van de getto's, vóór de Emancipatie van de Italiaanse Joden, die plaatsvond naar aanleiding van de Eenwording van Italië in 1861. Deze discretie wordt bevestigd door de officiële toeristische documentatie: de typologie is die van gettosysnagogen, ontdaan van onderscheidende externe tekenen, maar rijk versierd aan de binnenkant.

Het interieur ontvouwt een verfijnd decoratief programma. Het heiligdom, met een min of meer rechthoekige vorm, wordt omzoomd door rijen banken aan de zijkanten, terwijl in het centrum het podium — de tevah van de Sefaraden of bimah van de Askenazi's — zich verheft, versierd met negen kandelaars uit de 18e eeuw elk met negen armen; het midden van het plafond is versierd met in blauw geschilderde Tafelen der Wet omringd door wit stucwerk. Barokke kunst voert hier een dialoog met neoklassicisme: de synagoge van Siena, een voornaam voorbeeld van architectuur die zowel rococo als neoklassiek is, werd in 1786 ingehuldigd.

Het project wordt toegeschreven aan een Florentijnse architect. De mooie neoklassieke synagoge werd gebouwd naar het ontwerp van de Florentijnse architect Giuseppe Del Rosso, en de bouw duurde dertig jaar. De decoratie combineert heilige teksten en ornamenten: de ramen zijn omgeven door lijstwerk in de vorm van ionische zuilen, en tussen de barokke stucwerk dragen de muren veertien bijbelverzen, terwijl de mooie aron uit de 18e eeuw omgeven is door corinthische zuilen in marmer.

Voor de synagoge blijft een emblematisch element van het gettoleven bestaan, waaromheen zich een geschiedenis heeft geweven die de interne spanningen binnen het jodendom onthult. Tegenover de synagoge, in de Via degli Archi, staat de oude fontein van het getto, die eens een standbeeld van Moses droeg.

Het lot van dit standbeeld illustreert de confrontatie tussen de omringende christelijke esthetica en de joodse wet. Het standbeeld werd in de twintigste eeuw verwijderd onder druk van verontwaardigde orthodoxe joden, die in het standbeeld een schending zagen van de wet die de voorstelling van het menselijk gezicht verbiedt; het bevindt zich nu in het plaatselijke museum. Dit hoofdstuk behoort tot het snijvlak van traditie en archief — een episode waarvan de feitelijke omtrek vastgesteld is maar waarvan de motivaties tot het overgebrachte verhaal behoren — vandaar de status « overgebracht ».

Het einde van de achttiende eeuw bracht eerst hoop op vrijheid. In maart 1799 ontvingen de Joden volledige emancipatie, toen de troepen van Napoleon de stad bezetten. Maar deze bevrijding werd onmiddellijk gevolgd door een bloedbad. Hun vreugde was van korte duur: in juni van datzelfde jaar plunderden en brandden relschoppers uit Arezzo het getto af, waarbij negentien Joden werden gedood; tot op de dag van vandaag herdenken de Joden van Siëna deze verschrikkelijke gebeurtenis door een jaarlijks vasten.

Het geweld van 1799 zette een langzame demografische erosie in gang. Na de rellen verlieten veel Joden Siëna; de joodse gemeenschap liep terug van 500 leden in de achttiende eeuw naar 300 in de negentiende eeuw. De beweging zette zich voort in de volgende eeuw: de gemeenschap slonk verder af in het begin van de twintigste eeuw, tot 200 leden, en in 1968 bleven slechts 100 Joden in de stad over. Het getto zelf hield in het midden van de negentiende eeuw op te bestaan en werd toen gedeeltelijk uit het stedelijk weefsel gewist. Het getto bestond tot 1859 en werd in 1935 gedeeltelijk vernietigd, waarbij enkele straatnaambordjes bleven bestaan.

De twintigste eeuw berokkende de verzwakte gemeenschap de meest brutale slag. In 1943 stormden Duitse troepen, met toestemming van de Italiaanse Sociale Republiek, Siëna binnen en arresteerden bijna een kwart van de resterende Joodse bevolking, deporteerden hen naar Auschwitz. De synagoge bewaart het spoor van deze rouw: Buiten de synagoge herdenkt een plaquette aan de linkerkant de gedeporteerden van de Tweede Wereldoorlog, en een ander plaatje aan de rechterkant herdenkt degenen die stierven tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Het stedelijk weefsel van de getto, diepgaand heringericht, behoudt echter eilanden van herinnering. Een groot deel van het gebied werd in 1935 geherstructureerd, maar bepaalde delen — de Tempel, de fontein van de getto en de Joodse begraafplaats — werden behouden en blijven vandaag herkenbaar. De steegjes hebben gedeeltelijk hun fysieke vorm behouden: de kleine smalle straatjes en hoge huizen werden gedeeltelijk vernietigd bij de stedelijke renovatieprojecten van 1935, maar sommige hebben hun oorspronkelijke uiterlijk behouden, zoals de gebouwen aan de Via delle Scotte dicht bij de synagoge en straatnamen zoals de Vicolo della Fortuna en de Vicolo della Manna.

De begraafplaats, plaats van eeuwenoude herinnering, blijft actief. Joden werden gedurende vele jaren op deze begraafplaats begraven, gelegen buiten de poort van San Viene; documenten uit 1661 onthullen dat zij daar gedurende lange tijd werden begraven, en deze grote begraafplaats is nog steeds in gebruik.

Vandaag is het monument zelf bedreigd. In april 2024 werd het gebouw geclassificeerd onder de zeven meest bedreigde erfgoedlocaties van Europa, en in augustus 2024 werd de synagoge gesloten voor restauratiewerkzaamheden. Deze kwetsbaarheid heeft tot mobilisatie geleid: in 2024 organiseerde de Joodse gemeenschap van Florence een financieringscampagne om de synagoge te redden, die ernstig beschadigd was geraakt door de aardbeving van februari 2023.

De Joodse geschiedenis van Siena ontvouwt zich als een lang gespannen draad tussen aanwezigheid en uitwissing. Ontstaan in de dertiende eeuw uit een gemeenschap van bankiers en geleerden, gestructureerd in universitas, overwon zij de catastrofe van 1348, de medicese insluiting van 1571, de paradoxale bloei van een gettocultuur die aanleiding gaf tot de prachtige synagoge van 1786, en onderging vervolgens het bloedbad van 1799 en de nazi-vernietiging van 1943-1944. Van deze eeuwenoude geschiedenis blijven enkele hardnekkige tekenen over: een tempel verborgen achter stomme gevels, een fontein beroofd van zijn Mozes, een nog levende begraafplaats, namen van straatjes.

De barokke synagoge, geclassificeerd onder de meest bedreigde erfgoedmonumenten van Europa en gesloten voor restauratie, concentreert deze hele spanning: zij is tegelijk het meesterwerk van een beperkte gemeenschap en de fragiele ontvanger van haar geheugen. De "waarschijnlijke" status van deze conclusie erkent dat elke historische synthese een interpretatie blijft — gebaseerd op het archief, maar open voor herziening.